Skandha 1, Adhyāya 2

सूत उवाच ।धन्योऽहमतिभाग्योऽहं पावितोऽहं महात्मभिः ।यत्पृष्टं सुमहत्पुण्यं पुराणं वेदविश्रुतम्॥ 1 ॥

sūta uvāca | dhanyo'hamatibhāgyo'haṃ pāvito'haṃ mahātmabhiḥ | yatpṛṣṭaṃ sumahatpuṇyaṃ purāṇaṃ vedaviśrutam

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि सर्वश्रुत्यर्थसम्मतम् ।रहस्यं सर्वशास्त्राणामागमानामनुत्तमम्॥ 2 ॥

tadahaṃ sampravakṣyāmi sarvaśrutyarthasammatam | rahasyaṃ sarvaśāstrāṇāmāgamānāmanuttamam

नत्वा तत्पदपङ्कजं सुललितं मुक्तिप्रदं योगिनाम् ॥ ब्रह्माद्यैरपि सेवितं स्तुतिपरैर्ध्येयं मुनीन्द्रैः सदा ।वक्ष्याम्यद्य सविस्तरं बहुरसं श्रीमत्पुराणोत्तमम् ॥ भक्त्या सर्वरसालयं भगवतीनाम्ना प्रसिद्धं द्विजाः॥ 3 ॥

natvā tatpadapaṅkajaṃ sulalitaṃ muktipradaṃ yoginām || brahmādyairapi sevitaṃ stutiparairdhyeyaṃ munīndraiḥ sadā | vakṣyāmyadya savistaraṃ bahurasaṃ śrīmatpurāṇottamam || bhaktyā sarvarasālayaṃ bhagavatīnāmnā prasiddhaṃ dvijāḥ

या विद्येत्यभिधीयते श्रुतिपथे शक्तिः सदाद्या परा ॥ सर्वज्ञा भवबन्धछित्तिनिपुणा सर्वाशये संस्थिता ।दुर्ज्ञेया सुदुरात्मभिश्च मुनिभिर्ध्यानास्पदं प्रापिता ॥ प्रत्यक्षा भवतीह सा भगवती सिद्धिप्रदा स्यात्सदा॥ 4 ॥

yā vidyetyabhidhīyate śrutipathe śaktiḥ sadādyā parā || sarvajñā bhavabandhachittinipuṇā sarvāśaye saṃsthitā | durjñeyā sudurātmabhiśca munibhirdhyānāspadaṃ prāpitā || pratyakṣā bhavatīha sā bhagavatī siddhipradā syātsadā

सृष्ट्वाखिलं जगदिदं सदसत्स्वरूपं शक्त्या स्वया त्रिगुणया परिपाति विश्वम् ।संहृत्य कल्पसमये रमते तथैका तां सर्वविश्वजननीं मनसा स्मरामि॥ 5 ॥

sṛṣṭvākhilaṃ jagadidaṃ sadasatsvarūpaṃ śaktyā svayā triguṇayā paripāti viśvam | saṃhṛtya kalpasamaye ramate tathaikā tāṃ sarvaviśvajananīṃ manasā smarāmi

ब्रह्मा सृजत्यखिलमेतदिति प्रसिद्धं पौराणिकैश्च कथितं खलु वेदविद्भिः ।विष्णोस्तु नाभिकमले किल तस्य जन्म तैरुक्तमेव सृजते न हि स स्वतन्त्रः॥ 6 ॥

brahmā sṛjatyakhilametaditi prasiddhaṃ paurāṇikaiśca kathitaṃ khalu vedavidbhiḥ | viṣṇostu nābhikamale kila tasya janma tairuktameva sṛjate na hi sa svatantraḥ

विष्णुस्तु शेषशयने स्वपितीति काले तन्नाभिपद्यमुकुले खलु तस्य जन्म ।आधारतां किल गतोऽत्र सहस्रमौलिः सम्बोध्यतां स भगवान् हि कथं मुरारिः॥ 7 ॥

viṣṇustu śeṣaśayane svapitīti kāle tannābhipadyamukule khalu tasya janma | ādhāratāṃ kila gato'tra sahasramauliḥ sambodhyatāṃ sa bhagavān hi kathaṃ murāriḥ

एकार्णवस्य सलिलं रसरूपमेव पात्रं विना न हि रसस्थितिरस्ति कच्चित् ।या सर्वभूतविषये किल शक्तिरूपा तां सर्वभूतजननीं शरणं गतोऽस्मि॥ 8 ॥

ekārṇavasya salilaṃ rasarūpameva pātraṃ vinā na hi rasasthitirasti kaccit | yā sarvabhūtaviṣaye kila śaktirūpā tāṃ sarvabhūtajananīṃ śaraṇaṃ gato'smi

योगनिद्रामीलिताक्षं विष्णुं दृष्ट्वाम्बुजे स्थितः ।अजस्तुष्टाव यां देवीं तामहं शरणं गतः॥ 9 ॥

yoganidrāmīlitākṣaṃ viṣṇuṃ dṛṣṭvāmbuje sthitaḥ | ajastuṣṭāva yāṃ devīṃ tāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ

तां ध्यात्वा सगुणां मायां मुक्तिदां निर्गुणां तथा ।वक्ष्ये पुराणमखिलं शृण्वन्तु मुनयस्त्विह॥ 10 ॥

tāṃ dhyātvā saguṇāṃ māyāṃ muktidāṃ nirguṇāṃ tathā | vakṣye purāṇamakhilaṃ śṛṇvantu munayastviha

पुराणमुत्तमं पुण्यं श्रीमद्भागवताभिधम् ।अष्टादश सहस्राणि श्लोकास्तत्र तु संस्कृताः॥ 11 ॥

purāṇamuttamaṃ puṇyaṃ śrīmadbhāgavatābhidham | aṣṭādaśa sahasrāṇi ślokāstatra tu saṃskṛtāḥ

स्कन्धा द्वादश चैवात्र कृष्णेन विहिताः शुभाः ।त्रिशतं पूर्णमध्याया अष्टादशयुताः स्मृताः॥ 12 ॥

skandhā dvādaśa caivātra kṛṣṇena vihitāḥ śubhāḥ | triśataṃ pūrṇamadhyāyā aṣṭādaśayutāḥ smṛtāḥ

विंशतिः प्रथमे तत्र द्वितीये द्वादशैव तु ।त्रिंशच्चैव तृतीये तु चतुर्थे पञ्चविंशतिः॥ 13 ॥

viṃśatiḥ prathame tatra dvitīye dvādaśaiva tu | triṃśaccaiva tṛtīye tu caturthe pañcaviṃśatiḥ

पञ्चत्रिंशत्तथाध्यायाः पञ्चमे परिकीर्तिताः ।एकत्रिंशत्तथा षष्ठे चत्वारिंशच्च सप्तमे॥ 14 ॥

pañcatriṃśattathādhyāyāḥ pañcame parikīrtitāḥ | ekatriṃśattathā ṣaṣṭhe catvāriṃśacca saptame

अष्टमे तत्त्वसङ्ख्याश्च पञ्चाशन्नवमे तथा ।त्रयोदश तु सम्प्रोक्ता दशमे मुनिना किल॥ 15 ॥

aṣṭame tattvasaṅkhyāśca pañcāśannavame tathā | trayodaśa tu samproktā daśame muninā kila

तथा चैकादशस्कन्धे चतुर्विंशतिरीरिताः ।चतुर्दशैव चाध्याया द्वादशे मुनिसत्तमाः॥ 16 ॥

tathā caikādaśaskandhe caturviṃśatirīritāḥ | caturdaśaiva cādhyāyā dvādaśe munisattamāḥ

एवं सङ्ख्या समाख्याता पुराणेऽस्मिन्महात्मना ।अष्टादशसहस्रीया सङ्ख्या च परिकीर्तिता॥ 17 ॥

evaṃ saṅkhyā samākhyātā purāṇe'sminmahātmanā | aṣṭādaśasahasrīyā saṅkhyā ca parikīrtitā

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्॥ 18 ॥

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca | vaṃśānucaritaṃ caiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam

निर्गुणा या सदा नित्या व्यापिका विकृता शिवा ।योगगम्याखिलाधारा तुरीया या च संस्थिता॥ 19 ॥

nirguṇā yā sadā nityā vyāpikā vikṛtā śivā | yogagamyākhilādhārā turīyā yā ca saṃsthitā

तस्यास्तु सात्त्विकी शक्ती राजसी तामसी तथा ।महालक्ष्मीः सरस्वती महाकालीति ताः स्त्रियः॥ 20 ॥

tasyāstu sāttvikī śaktī rājasī tāmasī tathā | mahālakṣmīḥ sarasvatī mahākālīti tāḥ striyaḥ

तासां तिसॄणां शक्तीनां देहाङ्गीकारलक्षणः ।सृष्ट्यर्थं च समाख्यातः सर्गः शास्त्रविशारदैः॥ 21 ॥

tāsāṃ tisṝṇāṃ śaktīnāṃ dehāṅgīkāralakṣaṇaḥ | sṛṣṭyarthaṃ ca samākhyātaḥ sargaḥ śāstraviśāradaiḥ

हरिद्रुहिणरुद्राणां समुत्पत्तिस्ततः स्मृता ।पालनोत्पत्तिनाशार्थं प्रतिसर्गः स्मृतो हि सः॥ 22 ॥

haridruhiṇarudrāṇāṃ samutpattistataḥ smṛtā | pālanotpattināśārthaṃ pratisargaḥ smṛto hi saḥ

सोमसूर्योद्भवानां च राज्ञां वंशप्रकीर्तनम् ।हिरण्यकशिप्वादीनां वंशास्ते परिकीर्तिताः॥ 23 ॥

somasūryodbhavānāṃ ca rājñāṃ vaṃśaprakīrtanam | hiraṇyakaśipvādīnāṃ vaṃśāste parikīrtitāḥ

स्वायम्भुवमुखानां च मनूनां परिवर्णनम् ।कालसङ्ख्या तथा तेषां तत्तन्मन्वन्तराणि च॥ 24 ॥

svāyambhuvamukhānāṃ ca manūnāṃ parivarṇanam | kālasaṅkhyā tathā teṣāṃ tattanmanvantarāṇi ca

तेषां वंशानुकथनं वंशानुचरितं स्मृतम् ।पञ्चलक्षणयुक्तानि भवन्ति मुनिसत्तमाः॥ 25 ॥

teṣāṃ vaṃśānukathanaṃ vaṃśānucaritaṃ smṛtam | pañcalakṣaṇayuktāni bhavanti munisattamāḥ

सपादलक्षं च तथा भारतं मुनिना कृतम् ।इतिहास इति प्रोक्तं पञ्चमं वेदसम्मतम्॥ 26 ॥

sapādalakṣaṃ ca tathā bhārataṃ muninā kṛtam | itihāsa iti proktaṃ pañcamaṃ vedasammatam

शौनक उवाच ।कानि तानि पुराणानि ब्रूहि सूत सविस्तरम् ।कतिसङ्ख्यानि सर्वज्ञ श्रोतुकामा वयं त्विह॥ 27 ॥

śaunaka uvāca | kāni tāni purāṇāni brūhi sūta savistaram | katisaṅkhyāni sarvajña śrotukāmā vayaṃ tviha

कलिकालविभीताः स्मो नैमिषारण्यवासिनः ।ब्रह्मणात्र समादिष्टाश्चक्रं दत्त्वा मनोमयम्॥ 28 ॥

kalikālavibhītāḥ smo naimiṣāraṇyavāsinaḥ | brahmaṇātra samādiṣṭāścakraṃ dattvā manomayam

कथितं तेन नः सर्वान्गच्छन्त्वेतस्य पृष्ठतः ।नेमिः संशीर्यते यत्र स देशः पावनः स्मृतः॥ 29 ॥

kathitaṃ tena naḥ sarvāngacchantvetasya pṛṣṭhataḥ | nemiḥ saṃśīryate yatra sa deśaḥ pāvanaḥ smṛtaḥ

कलेस्तत्र प्रवेशो न कदाचित् सम्भविष्यति ।तावत्तिष्ठन्तु तत्रैव यावत्सत्ययुगं पुनः॥ 30 ॥

kalestatra praveśo na kadācit sambhaviṣyati | tāvattiṣṭhantu tatraiva yāvatsatyayugaṃ punaḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य गृहीत्वा तत्कथानकम् ।चालयन्निर्गतस्तूर्णं सर्वदेशदिदृक्षया॥ 31 ॥

tacchrutvā vacanaṃ tasya gṛhītvā tatkathānakam | cālayannirgatastūrṇaṃ sarvadeśadidṛkṣayā

प्रेत्यात्र चालयंश्चक्रं नेमिः शीर्णोऽत्र पश्यतः ।तेनेदं नैमिषं प्रोक्तं क्षेत्रं परमपावनम्॥ 32 ॥

pretyātra cālayaṃścakraṃ nemiḥ śīrṇo'tra paśyataḥ | tenedaṃ naimiṣaṃ proktaṃ kṣetraṃ paramapāvanam

कलिप्रवेशो नैवात्र तस्मात्स्थानं कृतं मया ।मुनिभिः सिद्धसङ्घैश्च कलिभीतैर्महात्मभिः॥ 33 ॥

kalipraveśo naivātra tasmātsthānaṃ kṛtaṃ mayā | munibhiḥ siddhasaṅghaiśca kalibhītairmahātmabhiḥ

पशुहीनाः कृता यज्ञाः पुरोडाशादिभिः किल ।कालातिवाहनं कार्यं यावत्सत्ययुगागमः॥ 34 ॥

paśuhīnāḥ kṛtā yajñāḥ puroḍāśādibhiḥ kila | kālātivāhanaṃ kāryaṃ yāvatsatyayugāgamaḥ

भाग्ययोगेन सम्प्राप्तः सूत त्वं चात्र सर्वथा ।कथयाद्य पुराणं हि पावनं ब्रह्मसम्मतम्॥ 35 ॥

bhāgyayogena samprāptaḥ sūta tvaṃ cātra sarvathā | kathayādya purāṇaṃ hi pāvanaṃ brahmasammatam

सूत शुश्रूषवः सर्वे वक्ता त्वं मतिमानथ ।निर्व्यापारा वयं नूनमेकचित्तास्तथैव च॥ 36 ॥

sūta śuśrūṣavaḥ sarve vaktā tvaṃ matimānatha | nirvyāpārā vayaṃ nūnamekacittāstathaiva ca

त्वं सूत भव दीर्घायुस्तापत्रयविवर्जितः ।कथयाद्य पुराणं हि पुण्यं भागवतं शिवम्॥ 37 ॥

tvaṃ sūta bhava dīrghāyustāpatrayavivarjitaḥ | kathayādya purāṇaṃ hi puṇyaṃ bhāgavataṃ śivam

यत्र धर्मार्थकामानां वर्णनं विधिपूर्वकम् ।विद्यां प्राप्य तया मोक्षः कथितो मुनिना किल॥ 38 ॥

yatra dharmārthakāmānāṃ varṇanaṃ vidhipūrvakam | vidyāṃ prāpya tayā mokṣaḥ kathito muninā kila

द्वैपायनेन मुनिना कथितं यच्च पावनम् ।न तृप्यामो वयं सूत कथां श्रुत्वा मनोरमाम्॥ 39 ॥

dvaipāyanena muninā kathitaṃ yacca pāvanam | na tṛpyāmo vayaṃ sūta kathāṃ śrutvā manoramām

सकलगुणगणानामेकपात्रं पवित्र- ॥ मखिलभुवनमातुर्नाट्यवद्यद्विचित्रम् ।निखिलमलगणानां नाशकृत्कामकन्दम् ॥ प्रकटय भगवत्या नामयुक्तं पुराणम्॥ 40 ॥

sakalaguṇagaṇānāmekapātraṃ pavitra- || makhilabhuvanamāturnāṭyavadyadvicitram | nikhilamalagaṇānāṃ nāśakṛtkāmakandam || prakaṭaya bhagavatyā nāmayuktaṃ purāṇam