Skandha 4, Adhyāya 22

जनमेजय उवाच ।किं कृतं पातकं तेन बालकेन पितामह ।यज्जातमात्रो निहतस्तथा तेन दुरात्मना॥ 1 ॥

janamejaya uvāca | kiṃ kṛtaṃ pātakaṃ tena bālakena pitāmaha | yajjātamātro nihatastathā tena durātmanā

नारदोऽपि मुनिश्रेष्ठो ज्ञानवान्धर्मतत्परः ।कथमेवंविधं पापं कृतवान्ब्रह्मवित्तमः॥ 2 ॥

nārado'pi muniśreṣṭho jñānavāndharmatatparaḥ | kathamevaṃvidhaṃ pāpaṃ kṛtavānbrahmavittamaḥ

कर्ता कारयिता पापे तुल्यपापौ स्मृतौ बुधैः ।स कथं प्रेरयामास मुनिः कंसं खलं तदा॥ 3 ॥

kartā kārayitā pāpe tulyapāpau smṛtau budhaiḥ | sa kathaṃ prerayāmāsa muniḥ kaṃsaṃ khalaṃ tadā

संशयोऽयं महान्मेऽत्र ब्रूहि सर्वं सविस्तरम् ।येन कर्मविपाकेन बालको निधनं गतः॥ 4 ॥

saṃśayo'yaṃ mahānme'tra brūhi sarvaṃ savistaram | yena karmavipākena bālako nidhanaṃ gataḥ

व्यास उवाच ।नारदः कौतुकप्रेक्षी सर्वदा कलहप्रियः ।देवकार्यार्थमागत्य सर्वमेतच्चकार ह॥ 5 ॥

vyāsa uvāca | nāradaḥ kautukaprekṣī sarvadā kalahapriyaḥ | devakāryārthamāgatya sarvametaccakāra ha

न मिथ्याभाषणे बुद्धिर्मुनेस्तस्य कदाचन ।सत्यवक्ता सुराणां स कर्तव्ये निरतः शुचिः॥ 6 ॥

na mithyābhāṣaṇe buddhirmunestasya kadācana | satyavaktā surāṇāṃ sa kartavye nirataḥ śuciḥ

एवं षड् बालकास्तेन जाता जाता निपातिताः ।षड् गर्भाः शापयोगेन सम्भूय मरणं गताः॥ 7 ॥

evaṃ ṣaḍ bālakāstena jātā jātā nipātitāḥ | ṣaḍ garbhāḥ śāpayogena sambhūya maraṇaṃ gatāḥ

शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि तेषां शापस्य कारणम् ।स्वायम्भुवेऽन्तरे पुत्रा मरीचेः षण्महाबलाः॥ 8 ॥

śṛṇu rājanpravakṣyāmi teṣāṃ śāpasya kāraṇam | svāyambhuve'ntare putrā marīceḥ ṣaṇmahābalāḥ

ऊर्णायां चैव भार्यायामासन्धर्मविचक्षणाः ।ब्रह्माणं जहसुर्वीक्ष्य सुतां यभितुमुद्यतम्॥ 9 ॥

ūrṇāyāṃ caiva bhāryāyāmāsandharmavicakṣaṇāḥ | brahmāṇaṃ jahasurvīkṣya sutāṃ yabhitumudyatam

शशाप तांस्तदा ब्रह्मा दैत्ययोनिं विशन्त्वधः ।कालनेमिसुता जातास्ते षड्गर्भा विशाम्पते॥ 10 ॥

śaśāpa tāṃstadā brahmā daityayoniṃ viśantvadhaḥ | kālanemisutā jātāste ṣaḍgarbhā viśāmpate

अवतारे परे ते तु हिरण्यकशिपोः सुताः ।जातास्ते ज्ञानसंयुक्ताः पूर्वशापभयान्नृप॥ 11 ॥

avatāre pare te tu hiraṇyakaśipoḥ sutāḥ | jātāste jñānasaṃyuktāḥ pūrvaśāpabhayānnṛpa

तस्मिञ्जन्मनि शान्ताश्च तपश्चक्रुः समाहिताः ।तेषां प्रीतोऽभवद् ब्रह्मा षड्गर्भाणां वरान्ददौ॥ 12 ॥

tasmiñjanmani śāntāśca tapaścakruḥ samāhitāḥ | teṣāṃ prīto'bhavad brahmā ṣaḍgarbhāṇāṃ varāndadau

ब्रह्मोवाच ।शप्ता यूयं मया पूर्वं क्रोधयुक्तेन पुत्रकाः ।तुष्टोऽस्मि वो महाभागा ब्रुवन्तु वाञ्छितं वरम्॥ 13 ॥

brahmovāca | śaptā yūyaṃ mayā pūrvaṃ krodhayuktena putrakāḥ | tuṣṭo'smi vo mahābhāgā bruvantu vāñchitaṃ varam

व्यास उवाच ।ते तु श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणः प्रीतमानसाः ।ब्रह्माणमब्रुवन्कामं सर्वे कार्यार्थतत्पराः॥ 14 ॥

vyāsa uvāca | te tu śrutvā vacastasya brahmaṇaḥ prītamānasāḥ | brahmāṇamabruvankāmaṃ sarve kāryārthatatparāḥ

गर्भा ऊचुः ।पितामहाद्य तुष्टोऽसि देहि नो वाञ्छितं वरम् ।अवध्या दैवतैः सर्वैर्मानवैश्च महोरगैः॥ 15 ॥

garbhā ūcuḥ | pitāmahādya tuṣṭo'si dehi no vāñchitaṃ varam | avadhyā daivataiḥ sarvairmānavaiśca mahoragaiḥ

गन्धर्वसिद्धपतिभिर्वधो माभूत्पितामह ।व्यास उवाच ।तानुवाच ततो ब्रह्मा सर्वमेतद्भविष्यति॥ 16 ॥

gandharvasiddhapatibhirvadho mābhūtpitāmaha | vyāsa uvāca | tānuvāca tato brahmā sarvametadbhaviṣyati

गच्छन्तु वो महाभागाः सत्यमेव न संशयः ।दत्त्वा वरं गतो ब्रह्मा मुदितास्ते तदाभवन्॥ 17 ॥

gacchantu vo mahābhāgāḥ satyameva na saṃśayaḥ | dattvā varaṃ gato brahmā muditāste tadābhavan

हिरण्यकशिपुः क्रुद्धस्तानुवाच कुरूद्वह ।यस्माद्विहाय मां पुत्रास्तोषितो वै पितामहः॥ 18 ॥

hiraṇyakaśipuḥ kruddhastānuvāca kurūdvaha | yasmādvihāya māṃ putrāstoṣito vai pitāmahaḥ

वरेण प्रार्थितोऽत्यर्थं बलवन्तो यतोऽभवन् ।युष्माभिर्हापितः स्नेहस्ततो युष्मांस्त्यजाम्यहम्॥ 19 ॥

vareṇa prārthito'tyarthaṃ balavanto yato'bhavan | yuṣmābhirhāpitaḥ snehastato yuṣmāṃstyajāmyaham

यूयं व्रजन्तु पाताले षड्गर्भा विश्रुता भुवि ।पाताले निद्रयाविष्टास्तिष्ठन्तु बहुवत्सरान्॥ 20 ॥

yūyaṃ vrajantu pātāle ṣaḍgarbhā viśrutā bhuvi | pātāle nidrayāviṣṭāstiṣṭhantu bahuvatsarān

ततस्तु देवकीगर्भे वर्षे वर्षे पुनः पुनः ।पिता वः कालनेमिस्तु तत्र कंसो भविष्यति॥ 21 ॥

tatastu devakīgarbhe varṣe varṣe punaḥ punaḥ | pitā vaḥ kālanemistu tatra kaṃso bhaviṣyati

स एव जातमात्रान्वो वधिष्यति सुदारुणः ।व्यास उवाच ।एवं शप्तांस्तदा तेन गर्भे जातान्पुनः पुनः॥ 22 ॥

sa eva jātamātrānvo vadhiṣyati sudāruṇaḥ | vyāsa uvāca | evaṃ śaptāṃstadā tena garbhe jātānpunaḥ punaḥ

जघान देवकीपुत्रान्षड्गर्भाञ्छापनोदितः ।शेषांशः सप्तमस्तत्र देवकीगर्भसंस्थितः॥ 23 ॥

jaghāna devakīputrānṣaḍgarbhāñchāpanoditaḥ | śeṣāṃśaḥ saptamastatra devakīgarbhasaṃsthitaḥ

विस्रंसितश्च गर्भोऽसौ योगेन योगमायया ।नीतश्च रोहिणीगर्भे कृत्वा सङ्कर्षणं बलात्॥ 24 ॥

visraṃsitaśca garbho'sau yogena yogamāyayā | nītaśca rohiṇīgarbhe kṛtvā saṅkarṣaṇaṃ balāt

पतितः पञ्चमे मासि लोकख्यातिं गतस्तदा ।कंसोऽपि ज्ञातवांस्तत्र देवकीगर्भपातनम्॥ 25 ॥

patitaḥ pañcame māsi lokakhyātiṃ gatastadā | kaṃso'pi jñātavāṃstatra devakīgarbhapātanam

मुदं प्राप स दुष्टात्मा श्रुत्वा वार्तां सुखावहाम् ।अष्टमे देवकीगर्भे भगवान्सात्वतां पतिः॥ 26 ॥

mudaṃ prāpa sa duṣṭātmā śrutvā vārtāṃ sukhāvahām | aṣṭame devakīgarbhe bhagavānsātvatāṃ patiḥ

उवास देवकार्यार्थं भारावतरणाय च ।राजोवाच ।वसुदेवः कश्यपांशः शेषांशश्च तदाभवत्॥ 27 ॥

uvāsa devakāryārthaṃ bhārāvataraṇāya ca | rājovāca | vasudevaḥ kaśyapāṃśaḥ śeṣāṃśaśca tadābhavat

हरेरंशस्तथा प्रोक्तो भवता मुनिसत्तम ।अन्ये च येंऽशा देवानां तत्र जातास्तु तान्वद॥ 28 ॥

hareraṃśastathā prokto bhavatā munisattama | anye ca yeṃ'śā devānāṃ tatra jātāstu tānvada

भाराववतारणार्थं वै क्षितेः प्रार्थनयानघ ।व्यास उवाच ।सुराणामसुराणां च ये येंऽशा भुवि विश्रुताः॥ 29 ॥

bhārāvavatāraṇārthaṃ vai kṣiteḥ prārthanayānagha | vyāsa uvāca | surāṇāmasurāṇāṃ ca ye yeṃ'śā bhuvi viśrutāḥ

तानहं सम्प्रवक्ष्यामि सङ्क्षेपेण शृणुष्व तान् ।वसुदेवः कश्यपांशो देवकी च तथादितिः॥ 30 ॥

tānahaṃ sampravakṣyāmi saṅkṣepeṇa śṛṇuṣva tān | vasudevaḥ kaśyapāṃśo devakī ca tathāditiḥ

बलदेवस्त्वनन्तांशो वर्तमानेषु तेषु च ।योऽसौ धर्मसुतः श्रीमान्नारायण इति श्रुतः॥ 31 ॥

baladevastvanantāṃśo vartamāneṣu teṣu ca | yo'sau dharmasutaḥ śrīmānnārāyaṇa iti śrutaḥ

तस्यांशो वासुदेवस्तु विद्यमाने मुनौ तदा ।नरस्तस्यानुजो यस्तु तस्यांशोऽर्जुन एव च॥ 32 ॥

tasyāṃśo vāsudevastu vidyamāne munau tadā | narastasyānujo yastu tasyāṃśo'rjuna eva ca

युधिष्ठिरस्तु धर्मांशो वाय्वंशो भीम इत्युत ।अश्विन्यंशौ ततः प्रोक्तौ माद्रीपुत्रौ महाबलौ॥ 33 ॥

yudhiṣṭhirastu dharmāṃśo vāyvaṃśo bhīma ityuta | aśvinyaṃśau tataḥ proktau mādrīputrau mahābalau

सूर्यांशः कर्ण आख्यातो धर्माशो विदुरः स्मृतः ।द्रोणो बृहस्पतेरंशस्तत्सतस्तु शिवांशजः॥ 34 ॥

sūryāṃśaḥ karṇa ākhyāto dharmāśo viduraḥ smṛtaḥ | droṇo bṛhaspateraṃśastatsatastu śivāṃśajaḥ

समुद्रः शन्तनुः प्रोक्तो गङ्गा भार्या मता बुधैः ।देवकस्तु समाख्यातो गन्धर्वपतिरागमे॥ 35 ॥

samudraḥ śantanuḥ prokto gaṅgā bhāryā matā budhaiḥ | devakastu samākhyāto gandharvapatirāgame

वसुर्भीष्मो विराटस्तु मरुद्गण इति स्मृतः ।अरिष्टस्य सुतो हंसो धृतराष्ट्रः प्रकीर्तितः॥ 36 ॥

vasurbhīṣmo virāṭastu marudgaṇa iti smṛtaḥ | ariṣṭasya suto haṃso dhṛtarāṣṭraḥ prakīrtitaḥ

मरुद्गणः कृपः प्रोक्तः कृतवर्मा तथापरः ।दुर्योधनः कलेरंशः शकुनिं विद्धि द्वापरम्॥ 37 ॥

marudgaṇaḥ kṛpaḥ proktaḥ kṛtavarmā tathāparaḥ | duryodhanaḥ kaleraṃśaḥ śakuniṃ viddhi dvāparam

सोमपुत्रः सुवर्चाख्यः सोमप्ररुरुदाहृतः ।पावकांशो धृष्टद्युम्नः शिखण्डी राक्षसस्तथा॥ 38 ॥

somaputraḥ suvarcākhyaḥ somaprarurudāhṛtaḥ | pāvakāṃśo dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī rākṣasastathā

सनत्कुमारस्यांशस्तु प्रद्युम्नः परिकीर्तितः ।द्रुपदो वरुणस्यांशो द्रौपदी च रमांशजा॥ 39 ॥

sanatkumārasyāṃśastu pradyumnaḥ parikīrtitaḥ | drupado varuṇasyāṃśo draupadī ca ramāṃśajā

द्रौपदीतनयाः पञ्च विश्वेदेवांशजाः स्मृताः ।कुन्तिः सिद्धिर्धृतिर्माद्री मतिर्गान्धारराजजा॥ 40 ॥

draupadītanayāḥ pañca viśvedevāṃśajāḥ smṛtāḥ | kuntiḥ siddhirdhṛtirmādrī matirgāndhārarājajā

कृष्णपत्न्यस्तथा सर्वा देववाराङ्गनाः स्मृताः ।राजानश्च तथा सर्वे असुराः शक्रनोदिताः॥ 41 ॥

kṛṣṇapatnyastathā sarvā devavārāṅganāḥ smṛtāḥ | rājānaśca tathā sarve asurāḥ śakranoditāḥ

हिरण्यकशिपोरंशः शिशुपाल उदाहृतः ।विप्रचित्तिर्जरासन्धः शल्यः प्रह्लाद इत्यपि॥ 42 ॥

hiraṇyakaśiporaṃśaḥ śiśupāla udāhṛtaḥ | vipracittirjarāsandhaḥ śalyaḥ prahlāda ityapi

कालनेमिस्तथा कंसः केशी हयशिरास्तथा ।अरिष्टो बलिपुत्रस्तु ककुद्मी गोकुले हतः॥ 43 ॥

kālanemistathā kaṃsaḥ keśī hayaśirāstathā | ariṣṭo baliputrastu kakudmī gokule hataḥ

अनुह्लादो धृष्टकेतुर्भगदत्तोऽथ बाष्कलः ।लम्बः प्रलम्बः सञ्चातः खरोऽसौ धेनुकोऽभवत्॥ 44 ॥

anuhlādo dhṛṣṭaketurbhagadatto'tha bāṣkalaḥ | lambaḥ pralambaḥ sañcātaḥ kharo'sau dhenuko'bhavat

वाराहश्च किशोरश्च दैत्यौ परमदारुणौ ।मल्लौ तावेव सञ्जातौ ख्यातौ चाणूरमुष्टिकौ॥ 45 ॥

vārāhaśca kiśoraśca daityau paramadāruṇau | mallau tāveva sañjātau khyātau cāṇūramuṣṭikau

दितिपुत्रस्तथारिष्टो गजः कुवलयाभिधः ।बलिपुत्री बकी ख्याता बकस्तदनुजः स्मृतः॥ 46 ॥

ditiputrastathāriṣṭo gajaḥ kuvalayābhidhaḥ | baliputrī bakī khyātā bakastadanujaḥ smṛtaḥ

यमो रुद्रस्तथा कामः क्रोधश्चैव चतुर्थकः ।तेषामंशैस्तु सञ्जातो द्रोणपुत्रो महाबलः॥ 47 ॥

yamo rudrastathā kāmaḥ krodhaścaiva caturthakaḥ | teṣāmaṃśaistu sañjāto droṇaputro mahābalaḥ

अंशावतरणे पूर्वं दैतेया राक्षसास्तथा ।जाताः सर्वे सुरांशास्ते क्षितिभारावतारणे॥ 48 ॥

aṃśāvataraṇe pūrvaṃ daiteyā rākṣasāstathā | jātāḥ sarve surāṃśāste kṣitibhārāvatāraṇe

एतेषां कथितं राजन्नंशावतरणं नृप ।सुराणां चासुराणां च पुराणेषु प्रकीर्तितम्॥ 49 ॥

eteṣāṃ kathitaṃ rājannaṃśāvataraṇaṃ nṛpa | surāṇāṃ cāsurāṇāṃ ca purāṇeṣu prakīrtitam

यदा ब्रह्मादयो देवाः प्रार्थनार्थं हरिं गताः ।हरिणा च तदा दत्तौ केशौ खलु सितासितौ॥ 50 ॥

yadā brahmādayo devāḥ prārthanārthaṃ hariṃ gatāḥ | hariṇā ca tadā dattau keśau khalu sitāsitau

श्यामवर्णस्ततः कृष्णः श्वेतः सङ्कर्षणस्तथा ।भारावतारणार्थं तौ जातौ देवांशसम्भवौ॥ 51 ॥

śyāmavarṇastataḥ kṛṣṇaḥ śvetaḥ saṅkarṣaṇastathā | bhārāvatāraṇārthaṃ tau jātau devāṃśasambhavau

अंशावतरणं चैतच्छृणोति भक्तिभावतः ।सर्वपापविनिर्मुक्तो मोदते स्वजनैर्वृतः॥ 52 ॥

aṃśāvataraṇaṃ caitacchṛṇoti bhaktibhāvataḥ | sarvapāpavinirmukto modate svajanairvṛtaḥ