Skandha 4, Adhyāya 23

व्यास उवाच ।हतेषु षट्सु पुत्रेषु देवक्या औग्रसेनिना ।सप्तमे पतिते गर्भे वचनान्नारदस्य च॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | hateṣu ṣaṭsu putreṣu devakyā augraseninā | saptame patite garbhe vacanānnāradasya ca

अष्टमस्य च गर्भस्य रक्षणार्थमतन्द्रितः ।प्रयत्नमकरोद्राजा मरणं स्वं विचिन्तयन्॥ 2 ॥

aṣṭamasya ca garbhasya rakṣaṇārthamatandritaḥ | prayatnamakarodrājā maraṇaṃ svaṃ vicintayan

समये देवकीगर्भे प्रवेशमकरोद्धरिः ।अंशेन वसुदेवे तु समागत्य यथाक्रमम्॥ 3 ॥

samaye devakīgarbhe praveśamakaroddhariḥ | aṃśena vasudeve tu samāgatya yathākramam

तदेयं योगमाया च यशोदायां यथेच्छया ।प्रवेशमकरोद्देवी देवकार्यार्थसिद्धये॥ 4 ॥

tadeyaṃ yogamāyā ca yaśodāyāṃ yathecchayā | praveśamakaroddevī devakāryārthasiddhaye

रोहिण्यास्तनयो रामो गोकुले समजायत ।यतः कंसभयोद्विग्ना संस्थिता सा च कामिनी॥ 5 ॥

rohiṇyāstanayo rāmo gokule samajāyata | yataḥ kaṃsabhayodvignā saṃsthitā sā ca kāminī

कारागारे ततः कंसो देवकीं देवसंस्तुताम् ।स्थापयामास रक्षार्थं सेवकान्समकल्पयत्॥ 6 ॥

kārāgāre tataḥ kaṃso devakīṃ devasaṃstutām | sthāpayāmāsa rakṣārthaṃ sevakānsamakalpayat

वसुदेवस्तु कामिन्याः प्रेमतन्तुनियन्त्रितः ।पुत्रोत्पत्तिं च सञ्चिन्त्य प्रविष्टः सह भार्यया॥ 7 ॥

vasudevastu kāminyāḥ prematantuniyantritaḥ | putrotpattiṃ ca sañcintya praviṣṭaḥ saha bhāryayā

देवकीगर्भगो विष्णुर्देवकार्यार्थसिद्धये ।संस्तुतोऽमरसङ्घैश्च व्यवर्धत यथाक्रमम्॥ 8 ॥

devakīgarbhago viṣṇurdevakāryārthasiddhaye | saṃstuto'marasaṅghaiśca vyavardhata yathākramam

सञ्जाते दशमे तत्र मासेऽथ श्रावणे शुभे ।प्राजापत्यर्क्षसंयुक्ते कृष्णपक्षेऽष्टमीदिने॥ 9 ॥

sañjāte daśame tatra māse'tha śrāvaṇe śubhe | prājāpatyarkṣasaṃyukte kṛṣṇapakṣe'ṣṭamīdine

कंसस्तु दानवान्सर्वानुवाच भयविह्वलः ।रक्षणीया भवद्भिश्च देवकी गर्भमन्दिरे॥ 10 ॥

kaṃsastu dānavānsarvānuvāca bhayavihvalaḥ | rakṣaṇīyā bhavadbhiśca devakī garbhamandire

अष्टमो देवकीगर्भः शत्रुर्मे प्रभविष्यति ।रक्षणीयः प्रयत्नेन मृत्युरूपः स बालकः॥ 11 ॥

aṣṭamo devakīgarbhaḥ śatrurme prabhaviṣyati | rakṣaṇīyaḥ prayatnena mṛtyurūpaḥ sa bālakaḥ

हत्वैनं बालकं दैत्याः सुखं स्वप्स्यामि मन्दिरे ।निवृत्तिवर्जिते दुःखे नाशिते चाष्टमे सुते॥ 12 ॥

hatvainaṃ bālakaṃ daityāḥ sukhaṃ svapsyāmi mandire | nivṛttivarjite duḥkhe nāśite cāṣṭame sute

खड्गप्रासधराः सर्वे तिष्ठन्तु धृतकार्मुकाः ।निद्रातन्द्राविहीनाश्च सर्वत्र निहितेक्षणाः॥ 13 ॥

khaḍgaprāsadharāḥ sarve tiṣṭhantu dhṛtakārmukāḥ | nidrātandrāvihīnāśca sarvatra nihitekṣaṇāḥ

व्यास उवाच ।इत्यादिश्यासुरगणान् कृशोऽतिभयविह्वलः ।मन्दिरं स्वं जगामाशु न लेभे दानवः सुखम्॥ 14 ॥

vyāsa uvāca | ityādiśyāsuragaṇān kṛśo'tibhayavihvalaḥ | mandiraṃ svaṃ jagāmāśu na lebhe dānavaḥ sukham

निशीथे देवकी तत्र वसुदेवमुवाच ह ।किं करोमि महाराज प्रसवावसरो मम॥ 15 ॥

niśīthe devakī tatra vasudevamuvāca ha | kiṃ karomi mahārāja prasavāvasaro mama

बहवो रक्षपालाश्च तिष्ठन्त्यत्र भयानकाः ।नन्दपत्न्या मया सार्धं कृतोऽस्ति समयः पुरा॥ 16 ॥

bahavo rakṣapālāśca tiṣṭhantyatra bhayānakāḥ | nandapatnyā mayā sārdhaṃ kṛto'sti samayaḥ purā

प्रेषितव्यस्त्वया पुत्रो मन्दिरे मम मानिनि ।पालयिष्याम्यहं तत्र तवातिमनसा किल॥ 17 ॥

preṣitavyastvayā putro mandire mama mānini | pālayiṣyāmyahaṃ tatra tavātimanasā kila

अपत्यं ते प्रदास्यामि कंसस्य प्रत्ययाय वै ।किं कर्तव्यं प्रभो चात्र विषमे समुपस्थिते॥ 18 ॥

apatyaṃ te pradāsyāmi kaṃsasya pratyayāya vai | kiṃ kartavyaṃ prabho cātra viṣame samupasthite

व्यत्ययः सन्ततेः शौरे कथं कर्तुं क्षमो भवेः ।दूरे तिष्ठस्व कान्ताद्य लज्जा मेऽतिदुरत्यया॥ 19 ॥

vyatyayaḥ santateḥ śaure kathaṃ kartuṃ kṣamo bhaveḥ | dūre tiṣṭhasva kāntādya lajjā me'tiduratyayā

परावृत्य मुखं स्वामिन्नन्यथा किं करोम्यहम् ।इत्युक्त्वा तं महाभागं देवकी देवसम्मतम्॥ 20 ॥

parāvṛtya mukhaṃ svāminnanyathā kiṃ karomyaham | ityuktvā taṃ mahābhāgaṃ devakī devasammatam

बालकं सुषुवे तत्र निशीथे परमाद्भुतम् ।तं दृष्ट्वा विस्मयं प्राप देवकी बालकं शुभम्॥ 21 ॥

bālakaṃ suṣuve tatra niśīthe paramādbhutam | taṃ dṛṣṭvā vismayaṃ prāpa devakī bālakaṃ śubham

पतिं प्राह महाभागा हर्षोत्कुल्लकलेवरा ।पश्य पुत्रमुखं कान्त दुर्लभं हि तव प्रभो॥ 22 ॥

patiṃ prāha mahābhāgā harṣotkullakalevarā | paśya putramukhaṃ kānta durlabhaṃ hi tava prabho

अद्यैनं कालरूपोऽसौ घातयिष्यति भ्रातृजः ।वसुदेवस्तथेत्युक्त्वा तमादाय करे सुतम्॥ 23 ॥

adyainaṃ kālarūpo'sau ghātayiṣyati bhrātṛjaḥ | vasudevastathetyuktvā tamādāya kare sutam

अपश्यच्चाननं तस्य सुतस्याद्भुतकर्मणः ।वीक्ष्य पुत्रमुखं शौरिश्चिन्ताविष्टो बभूव ह॥ 24 ॥

apaśyaccānanaṃ tasya sutasyādbhutakarmaṇaḥ | vīkṣya putramukhaṃ śauriścintāviṣṭo babhūva ha

किं करोमि कथं न स्याद्दुःखमस्य कृते मम ।एवं चिन्तातुरे तस्मिन्वागुवाचाशरीरिणी॥ 25 ॥

kiṃ karomi kathaṃ na syādduḥkhamasya kṛte mama | evaṃ cintāture tasminvāguvācāśarīriṇī

वसुदेवं समाभाष्य गगने विशदाक्षरा ।वसुदेव गृहीत्वैनं गोकुलं नय सत्वरः॥ 26 ॥

vasudevaṃ samābhāṣya gagane viśadākṣarā | vasudeva gṛhītvainaṃ gokulaṃ naya satvaraḥ

रक्षपालास्तथा सर्वे मया निद्राविमोहिताः ।विवृतानि कृतान्यष्ट कपाटानि च शृङ्खलाः॥ 27 ॥

rakṣapālāstathā sarve mayā nidrāvimohitāḥ | vivṛtāni kṛtānyaṣṭa kapāṭāni ca śṛṅkhalāḥ

मुक्त्वैनं नन्दगेहे त्वं योगमायां समानय ।श्रुत्वैवं वसुदेवस्तु तस्मिन्कारागृहे गतः॥ 28 ॥

muktvainaṃ nandagehe tvaṃ yogamāyāṃ samānaya | śrutvaivaṃ vasudevastu tasminkārāgṛhe gataḥ

विवृतं द्वारमालोक्य बभूव तरसा नृप ।तमादाय ययावाशु द्वारपालैरलक्षितः॥ 29 ॥

vivṛtaṃ dvāramālokya babhūva tarasā nṛpa | tamādāya yayāvāśu dvārapālairalakṣitaḥ

कालिन्दीतटमासाद्य पूरं दृष्ट्वा सुनिश्चितम् ।तदैव कटिदघ्नी सा बभूवाशु सरिद्वरा॥ 30 ॥

kālindītaṭamāsādya pūraṃ dṛṣṭvā suniścitam | tadaiva kaṭidaghnī sā babhūvāśu saridvarā

योगमायाप्रभावेण ततारानकदुन्दुभिः ।गत्वा तु गोकुलं शौरिर्निशीथे निर्जने पथि॥ 31 ॥

yogamāyāprabhāveṇa tatārānakadundubhiḥ | gatvā tu gokulaṃ śaurirniśīthe nirjane pathi

नन्दद्वारे स्थितः पश्यन्विभूतिं पशुसंज्ञिताम् ।तदैव तत्र सञ्जाता यशोदा गर्भसम्भवा॥ 32 ॥

nandadvāre sthitaḥ paśyanvibhūtiṃ paśusaṃjñitām | tadaiva tatra sañjātā yaśodā garbhasambhavā

योगमायांशजा देवी त्रिगुणा दिव्यरूपिणी ।जातां तां बालिकां दिव्यां गृहीत्वा करपङ्कजे॥ 33 ॥

yogamāyāṃśajā devī triguṇā divyarūpiṇī | jātāṃ tāṃ bālikāṃ divyāṃ gṛhītvā karapaṅkaje

तत्रागत्य ददौ देवी सैरन्ध्रीरूपधारिणी ।वसुदेवः सुतं दत्त्वा सैरन्ध्रीकरपङ्कजे॥ 34 ॥

tatrāgatya dadau devī sairandhrīrūpadhāriṇī | vasudevaḥ sutaṃ dattvā sairandhrīkarapaṅkaje

तामादाय ययौ शीघ्रं बालिकां मुदिताशयः ।कारागारे ततो गत्वा देवक्याः शयने सुताम्॥ 35 ॥

tāmādāya yayau śīghraṃ bālikāṃ muditāśayaḥ | kārāgāre tato gatvā devakyāḥ śayane sutām

निःक्षिप्य संस्थितः पार्श्वे चिन्ताविष्टो भयातुरः ।रुरोद सुस्वरं कन्या तदैवागतसंज्ञकाः॥ 36 ॥

niḥkṣipya saṃsthitaḥ pārśve cintāviṣṭo bhayāturaḥ | ruroda susvaraṃ kanyā tadaivāgatasaṃjñakāḥ

उत्तस्थुः सेवका राज्ञः श्रुत्वा तद्रुदितं निशि ।तमूचुर्भूपतिं गत्वा त्वरितास्तेऽतिविह्वलाः॥ 37 ॥

uttasthuḥ sevakā rājñaḥ śrutvā tadruditaṃ niśi | tamūcurbhūpatiṃ gatvā tvaritāste'tivihvalāḥ

देवक्याश्च सुतो जातः शीघ्रमेहि महामते ।तदाकर्ण्य वचस्तेषां शीघ्रं भोजपतिर्ययौ॥ 38 ॥

devakyāśca suto jātaḥ śīghramehi mahāmate | tadākarṇya vacasteṣāṃ śīghraṃ bhojapatiryayau

प्रावृतं द्वारमालोक्य वसुदेवमथाह्वयत् ।कंस उवाच ।सुतमानय देवक्या वसुदेव महामते॥ 39 ॥

prāvṛtaṃ dvāramālokya vasudevamathāhvayat | kaṃsa uvāca | sutamānaya devakyā vasudeva mahāmate

मृत्युर्मे चाष्टमो गर्भस्तन्निहन्मि रिपुं हरिम् ।व्यास उवाच ।श्रुत्वा कंसवचः शौरिर्भयत्रस्तविलोचनः॥ 40 ॥

mṛtyurme cāṣṭamo garbhastannihanmi ripuṃ harim | vyāsa uvāca | śrutvā kaṃsavacaḥ śaurirbhayatrastavilocanaḥ

तामादाय सुतां पाणौ ददौ चाशु रुदन्निव ।दृष्ट्वाथ दारिकां राजा विस्मयं परमं गतः॥ 41 ॥

tāmādāya sutāṃ pāṇau dadau cāśu rudanniva | dṛṣṭvātha dārikāṃ rājā vismayaṃ paramaṃ gataḥ

देववाणी वृथा जाता नारदस्य च भाषितम् ।वसुदेवः कथं कुर्यादनृतं सङ्कटे स्थितः॥ 42 ॥

devavāṇī vṛthā jātā nāradasya ca bhāṣitam | vasudevaḥ kathaṃ kuryādanṛtaṃ saṅkaṭe sthitaḥ

रक्षपालाश्च मे सर्वे सावधाना न संशयः ।कुतोऽत्र कन्यका कामं क्व गतः स सुतः किल॥ 43 ॥

rakṣapālāśca me sarve sāvadhānā na saṃśayaḥ | kuto'tra kanyakā kāmaṃ kva gataḥ sa sutaḥ kila

सन्देहोऽत्र न कर्तव्यः कालस्य विषमा गतिः ।इति सञ्चिन्त्य तां बालां गृहीत्वा पादयोः खलः॥ 44 ॥

sandeho'tra na kartavyaḥ kālasya viṣamā gatiḥ | iti sañcintya tāṃ bālāṃ gṛhītvā pādayoḥ khalaḥ

पोथयामास पाषाणे निर्घृणः कुलपांसनः ।सा करान्निःसृता बाला ययावाकाशमण्डलम्॥ 45 ॥

pothayāmāsa pāṣāṇe nirghṛṇaḥ kulapāṃsanaḥ | sā karānniḥsṛtā bālā yayāvākāśamaṇḍalam

दिव्यरूपा तदा भूत्वा तमुवाच मृदुस्वना ।किं मया हतया पाप जातस्ते बलवान् रिपुः॥ 46 ॥

divyarūpā tadā bhūtvā tamuvāca mṛdusvanā | kiṃ mayā hatayā pāpa jātaste balavān ripuḥ

हनिष्यति दुराराध्यः सर्वथा त्वां नराधमम् ।इत्युक्त्वा सा गता कन्या गगनं कामगा शिवा॥ 47 ॥

haniṣyati durārādhyaḥ sarvathā tvāṃ narādhamam | ityuktvā sā gatā kanyā gaganaṃ kāmagā śivā

कंसस्तु विस्मयाविष्टो गतो निजगृहं तदा ।आनाय्य दानवान्सर्वानिदं वचनमब्रवीत्॥ 48 ॥

kaṃsastu vismayāviṣṭo gato nijagṛhaṃ tadā | ānāyya dānavānsarvānidaṃ vacanamabravīt

बकधेनुकवत्सादीन्क्रोधाविष्टो भयातुरः ।गच्छन्तु दानवाः सर्वे मम कार्यार्थसिद्धये॥ 49 ॥

bakadhenukavatsādīnkrodhāviṣṭo bhayāturaḥ | gacchantu dānavāḥ sarve mama kāryārthasiddhaye

जातमात्राश्च हन्तव्या बालका यत्र कुत्रचित् ।पूतनैषा व्रजत्वद्य बालघ्नी नन्दगोकुलम्॥ 50 ॥

jātamātrāśca hantavyā bālakā yatra kutracit | pūtanaiṣā vrajatvadya bālaghnī nandagokulam

जातमात्रान्विनिघ्नन्ती शिशूंस्तत्र ममाज्ञया ।धेनुको वत्सकः केशी प्रलम्बो बक एव च॥ 51 ॥

jātamātrānvinighnantī śiśūṃstatra mamājñayā | dhenuko vatsakaḥ keśī pralambo baka eva ca

सर्वे तिष्ठन्तु तत्रैव मम कार्यचिकीर्षया ।इत्याज्ञाप्यासुरान्कंसो ययौ निजगृहं खलः॥ 52 ॥

sarve tiṣṭhantu tatraiva mama kāryacikīrṣayā | ityājñāpyāsurānkaṃso yayau nijagṛhaṃ khalaḥ

चिन्ताविष्टोऽतिदीनात्मा चिन्तयित्वैव तं पुनः॥ 53 ॥

cintāviṣṭo'tidīnātmā cintayitvaiva taṃ punaḥ