Skandha 4, Adhyāya 24

व्यास उवाच ।प्रातर्नन्दगृहे जातः पुत्रजन्ममहोत्सवः ।किंवदन्त्यथ कंसेन श्रुता चारमुखादपि॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | prātarnandagṛhe jātaḥ putrajanmamahotsavaḥ | kiṃvadantyatha kaṃsena śrutā cāramukhādapi

जानाति वसुदेवस्य दारास्तत्र वसन्ति हि ।पशवो दासवर्गश्च सर्वे ते नन्दगोकुले॥ 2 ॥

jānāti vasudevasya dārāstatra vasanti hi | paśavo dāsavargaśca sarve te nandagokule

तेन शङ्कासमाविष्टो गोकुलं प्रति भारत ।नारदेनापि तत्सर्वं कथितं कारणं पुरा॥ 3 ॥

tena śaṅkāsamāviṣṭo gokulaṃ prati bhārata | nāradenāpi tatsarvaṃ kathitaṃ kāraṇaṃ purā

गोकुले ये च नन्दाद्यास्तत्पत्न्यश्च सुरांशजाः ।देवकीवसुदेवाद्याः सर्वे ते शत्रवः किल॥ 4 ॥

gokule ye ca nandādyāstatpatnyaśca surāṃśajāḥ | devakīvasudevādyāḥ sarve te śatravaḥ kila

इति नारदवाक्येन बोधितोऽसौ कुलाधमः ।जातः कोपमना राजन् कंसः परमपापकृत्॥ 5 ॥

iti nāradavākyena bodhito'sau kulādhamaḥ | jātaḥ kopamanā rājan kaṃsaḥ paramapāpakṛt

पूतना निहता तत्र कृष्णेनामिततेजसा ।बको वत्सासुरश्चापि धेनुकश्च महाबलः॥ 6 ॥

pūtanā nihatā tatra kṛṣṇenāmitatejasā | bako vatsāsuraścāpi dhenukaśca mahābalaḥ

प्रलम्बो निहतस्तेन तथा गोवर्धनो धृतः ।श्रुत्वैतत्कर्म कंसस्तु मेने मरणमात्मनः॥ 7 ॥

pralambo nihatastena tathā govardhano dhṛtaḥ | śrutvaitatkarma kaṃsastu mene maraṇamātmanaḥ

तथा विनिहतः केशी ज्ञात्वा कंसोऽतिदुर्मनाः ।धनुर्यागमिषेणाशु तावानेतुं प्रचक्रमे॥ 8 ॥

tathā vinihataḥ keśī jñātvā kaṃso'tidurmanāḥ | dhanuryāgamiṣeṇāśu tāvānetuṃ pracakrame

अक्रूरं प्रेषयामास क्रूरः पापमतिस्तदा ।आनेतुं रामकृष्णौ च वधायामितविक्रमौ॥ 9 ॥

akrūraṃ preṣayāmāsa krūraḥ pāpamatistadā | ānetuṃ rāmakṛṣṇau ca vadhāyāmitavikramau

रथमारोप्य गोपालौ गोकुलाद् गान्दिनीसुतः ।आगतो मथुरायां तु कंसादेशे स्थितः किल॥ 10 ॥

rathamāropya gopālau gokulād gāndinīsutaḥ | āgato mathurāyāṃ tu kaṃsādeśe sthitaḥ kila

तावागत्य तदा तत्र धनुर्भङ्गञ्च चक्रतुः ।हत्वाथ रजकं कामं गजं चाणूरमुष्टिकम्॥ 11 ॥

tāvāgatya tadā tatra dhanurbhaṅgañca cakratuḥ | hatvātha rajakaṃ kāmaṃ gajaṃ cāṇūramuṣṭikam

शलं च तोशलं चैव निजघान हरिस्तदा ।जघान कंसं देवेशः केशेष्वाकृष्य लीलया॥ 12 ॥

śalaṃ ca tośalaṃ caiva nijaghāna haristadā | jaghāna kaṃsaṃ deveśaḥ keśeṣvākṛṣya līlayā

पितरौ मोचयित्वाथ गतदुःखौ चकार ह ।उग्रसेनाय राज्यं तद्ददावरिनिषूदनः॥ 13 ॥

pitarau mocayitvātha gataduḥkhau cakāra ha | ugrasenāya rājyaṃ taddadāvariniṣūdanaḥ

वसुदेवस्तयोस्तत्र मौञ्जीबन्धनपूर्वकम् ।कारयामास विधिवद् व्रतबन्धं महामनाः॥ 14 ॥

vasudevastayostatra mauñjībandhanapūrvakam | kārayāmāsa vidhivad vratabandhaṃ mahāmanāḥ

उपनीतौ तदा तौ तु गतौ सान्दीपनालयम् ।विद्याः सर्वाः समभ्यस्य मथुरामागतौ पुनः॥ 15 ॥

upanītau tadā tau tu gatau sāndīpanālayam | vidyāḥ sarvāḥ samabhyasya mathurāmāgatau punaḥ

जातौ द्वादशवर्षीयौ कृतविद्यौ महाबलौ ।मथुरायां स्थितौ वीरौ सुतावानकदुन्दुभेः॥ 16 ॥

jātau dvādaśavarṣīyau kṛtavidyau mahābalau | mathurāyāṃ sthitau vīrau sutāvānakadundubheḥ

मागधस्तु जरासन्धो जामातृवधदुःखितः ।कृत्वा सैन्यसमाजं स मथुरामागतः पुरीम्॥ 17 ॥

māgadhastu jarāsandho jāmātṛvadhaduḥkhitaḥ | kṛtvā sainyasamājaṃ sa mathurāmāgataḥ purīm

स सप्तदशवारं तु कृष्णेन कृतबुद्धिना ।जितः सङ्ग्राममासाद्य मधुपुर्यां निवासिना॥ 18 ॥

sa saptadaśavāraṃ tu kṛṣṇena kṛtabuddhinā | jitaḥ saṅgrāmamāsādya madhupuryāṃ nivāsinā

पश्चाच्च प्रेरितस्तेन स कालयवनाभिधः ।सर्वम्लेच्छाधिपः शूरो यादवानां भयङ्करः॥ 19 ॥

paścācca preritastena sa kālayavanābhidhaḥ | sarvamlecchādhipaḥ śūro yādavānāṃ bhayaṅkaraḥ

श्रुत्वा यवनमायान्तं कृष्णः सर्वान् यदूत्तमान् ।आनाय्य च तथा राममुवाच मधुसूदनः॥ 20 ॥

śrutvā yavanamāyāntaṃ kṛṣṇaḥ sarvān yadūttamān | ānāyya ca tathā rāmamuvāca madhusūdanaḥ

भयं नोऽत्र समुत्पन्नं जरासन्धान्महाबलात् ।किं कर्तव्यं महाभाग यवनः समुपैति वै॥ 21 ॥

bhayaṃ no'tra samutpannaṃ jarāsandhānmahābalāt | kiṃ kartavyaṃ mahābhāga yavanaḥ samupaiti vai

प्राणत्राणं प्रकर्तव्यं त्यक्त्वा गेहं बलं धनम् ।सुखेन स्थीयते यत्र स देशः खलु पैतृकः॥ 22 ॥

prāṇatrāṇaṃ prakartavyaṃ tyaktvā gehaṃ balaṃ dhanam | sukhena sthīyate yatra sa deśaḥ khalu paitṛkaḥ

सदोद्वेगकरः कामं किं कर्तव्यः कुलोचितः ।शैलसागरसान्निध्ये स्थातव्यं सुखमिच्छता॥ 23 ॥

sadodvegakaraḥ kāmaṃ kiṃ kartavyaḥ kulocitaḥ | śailasāgarasānnidhye sthātavyaṃ sukhamicchatā

यत्र वैरिभयं न स्यात्स्थातव्यं तत्र पण्डितैः ।शेषशय्यां समाश्रित्य हरिः स्वपिति सागरे॥ 24 ॥

yatra vairibhayaṃ na syātsthātavyaṃ tatra paṇḍitaiḥ | śeṣaśayyāṃ samāśritya hariḥ svapiti sāgare

तथैव च भयाद्भीतः कैलासे त्रिपुरार्दनः ।तस्मान्नात्रैव स्थातव्यमस्माभिः शत्रुतापितैः॥ 25 ॥

tathaiva ca bhayādbhītaḥ kailāse tripurārdanaḥ | tasmānnātraiva sthātavyamasmābhiḥ śatrutāpitaiḥ

द्वारवत्यां गमिष्यामः सहिताः सर्व एव वै ।कथिता गरुडेनाद्य रम्या द्वारवती पुरी॥ 26 ॥

dvāravatyāṃ gamiṣyāmaḥ sahitāḥ sarva eva vai | kathitā garuḍenādya ramyā dvāravatī purī

रैवताचलसानिध्ये सिन्धुकूले मनोहरा ।व्यास उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं तथ्यं सर्वे यादवपुङ्गवाः॥ 27 ॥

raivatācalasānidhye sindhukūle manoharā | vyāsa uvāca | tacchrutvā vacanaṃ tathyaṃ sarve yādavapuṅgavāḥ

गमनाय मतिं चक्रुः सकुटुम्बाः सवाहनाः ।शकटानि तथोष्ट्राश्च वाम्यश्च महिषास्तथा॥ 28 ॥

gamanāya matiṃ cakruḥ sakuṭumbāḥ savāhanāḥ | śakaṭāni tathoṣṭrāśca vāmyaśca mahiṣāstathā

धनपूर्णानि कृत्वा ते निर्ययुर्नगराद्बहिः ।रामकृष्णौ पुरस्कृत्य सर्वे ते सपरिच्छदाः॥ 29 ॥

dhanapūrṇāni kṛtvā te niryayurnagarādbahiḥ | rāmakṛṣṇau puraskṛtya sarve te saparicchadāḥ

अग्रे कृत्वा प्रजाः सर्वाश्चेलुः सर्वे यदूत्तमाः ।कतिचिद्दिवसैः प्रापुः पुरीं द्वारवतीं किल॥ 30 ॥

agre kṛtvā prajāḥ sarvāśceluḥ sarve yadūttamāḥ | katiciddivasaiḥ prāpuḥ purīṃ dvāravatīṃ kila

शिल्पिभिः कारयामास जीर्णोद्धारं हि माधवः ।संस्थाप्य यादवांस्तत्र तावेतौ बलकेशवौ॥ 31 ॥

śilpibhiḥ kārayāmāsa jīrṇoddhāraṃ hi mādhavaḥ | saṃsthāpya yādavāṃstatra tāvetau balakeśavau

तरसा मथुरामेत्य संस्थितौ निर्जनां पुरीम् ।तदा तत्रैव सम्प्राप्तो बलवान् यवनाधिपः॥ 32 ॥

tarasā mathurāmetya saṃsthitau nirjanāṃ purīm | tadā tatraiva samprāpto balavān yavanādhipaḥ

ज्ञात्वैनमागतं कृष्णो निर्ययौ नगराद्बहिः ।पदातिरग्रे तस्याभूद्यवनस्य जनार्दनः॥ 33 ॥

jñātvainamāgataṃ kṛṣṇo niryayau nagarādbahiḥ | padātiragre tasyābhūdyavanasya janārdanaḥ

पीताम्बरधरः श्रीमान्प्राहसन्मधुसूदनः ।तं दृष्ट्वा पुरतो यान्तं कृष्णं कमललोचनम्॥ 34 ॥

pītāmbaradharaḥ śrīmānprāhasanmadhusūdanaḥ | taṃ dṛṣṭvā purato yāntaṃ kṛṣṇaṃ kamalalocanam

यवनोऽपि पदातिः सन्पृष्ठतोऽनुगतः खलः ।प्रसुप्तो यत्र राजर्षिर्मुचुकुन्दो महाबलः॥ 35 ॥

yavano'pi padātiḥ sanpṛṣṭhato'nugataḥ khalaḥ | prasupto yatra rājarṣirmucukundo mahābalaḥ

प्रययौ भगवांस्तत्र सकालयवनो हरिः ।तत्रैवान्तर्दधे विष्णुर्मुचुकुन्दं समीक्ष्य च॥ 36 ॥

prayayau bhagavāṃstatra sakālayavano hariḥ | tatraivāntardadhe viṣṇurmucukundaṃ samīkṣya ca

तत्रैव यवनः प्राप्तः सुप्तभूतमपश्यत ।मत्वा तं वासुदेवं स पादेनाताडयन्नृपम्॥ 37 ॥

tatraiva yavanaḥ prāptaḥ suptabhūtamapaśyata | matvā taṃ vāsudevaṃ sa pādenātāḍayannṛpam

प्रबुद्धः क्रोधरक्ताक्षस्तं ददाह महाबलः ।तं दग्ध्वा मुचुकुन्दोऽथ ददर्श कमलेक्षणम्॥ 38 ॥

prabuddhaḥ krodharaktākṣastaṃ dadāha mahābalaḥ | taṃ dagdhvā mucukundo'tha dadarśa kamalekṣaṇam

वासुदेवं सुदेवेशं प्रणम्य प्रस्थितो वनम् ।जगाम द्वारकां कृष्णो बलदेवसमन्वितः॥ 39 ॥

vāsudevaṃ sudeveśaṃ praṇamya prasthito vanam | jagāma dvārakāṃ kṛṣṇo baladevasamanvitaḥ

उग्रसेनं नृपं कृत्वा विजहार यथारुचि ।अहरद्रुक्मिणी कामं शिशुपालस्वयंवरात्॥ 40 ॥

ugrasenaṃ nṛpaṃ kṛtvā vijahāra yathāruci | aharadrukmiṇī kāmaṃ śiśupālasvayaṃvarāt

राक्षसेन विवाहेन चक्रे दारविधिं हरिः ।ततो जाम्बवतीं सत्यां मित्रविन्दाञ्च भामिनीम्॥ 41 ॥

rākṣasena vivāhena cakre dāravidhiṃ hariḥ | tato jāmbavatīṃ satyāṃ mitravindāñca bhāminīm

कालिन्दीं लक्षणां भद्रां तथा नाग्नजितीं शुभाम् ।पृथक्पृथक्समानीयाप्युपयेमे जनार्दनः॥ 42 ॥

kālindīṃ lakṣaṇāṃ bhadrāṃ tathā nāgnajitīṃ śubhām | pṛthakpṛthaksamānīyāpyupayeme janārdanaḥ

अष्टावेव महीपाल पत्न्यः परमशोभनाः ।प्रासूत रुक्मिणी पुत्रं प्रद्युम्नं चारुदर्शनम्॥ 43 ॥

aṣṭāveva mahīpāla patnyaḥ paramaśobhanāḥ | prāsūta rukmiṇī putraṃ pradyumnaṃ cārudarśanam

जातकर्मादिकं तस्य चकार मधुसूदनः ।हृतोऽसौ सूतिकागेहाच्छम्बरेण बलीयसा॥ 44 ॥

jātakarmādikaṃ tasya cakāra madhusūdanaḥ | hṛto'sau sūtikāgehācchambareṇa balīyasā

नीतश्च स्वपुरीं बालो मायावत्यै समर्पितः ।वासुदेवो हृतं दृष्ट्वा पुत्रं शोकसमन्वितः॥ 45 ॥

nītaśca svapurīṃ bālo māyāvatyai samarpitaḥ | vāsudevo hṛtaṃ dṛṣṭvā putraṃ śokasamanvitaḥ

जगाम शरणं देवीं भक्तियुक्तेन चेतसा ।वृत्रासुरादयो दैत्या लीलयैव यया हताः॥ 46 ॥

jagāma śaraṇaṃ devīṃ bhaktiyuktena cetasā | vṛtrāsurādayo daityā līlayaiva yayā hatāḥ

ततोऽसौ योगमायायाश्चकार परमां स्मृतिम् ।वचोभिः परमोदारैरक्षरैः स्तवनैः शुभैः॥ 47 ॥

tato'sau yogamāyāyāścakāra paramāṃ smṛtim | vacobhiḥ paramodārairakṣaraiḥ stavanaiḥ śubhaiḥ

श्रीकृष्ण उवाच ।मातर्मयातितपसा परितोषिता त्वं प्राग्जन्मनि प्रसुमनादिभिरर्चितासि ।धर्मात्मजेन बदरीवनखण्डमध्ये किं विस्मृतो जननि ते त्वयि भक्तिभावः॥ 48 ॥

śrīkṛṣṇa uvāca | mātarmayātitapasā paritoṣitā tvaṃ prāgjanmani prasumanādibhirarcitāsi | dharmātmajena badarīvanakhaṇḍamadhye kiṃ vismṛto janani te tvayi bhaktibhāvaḥ

सूतीगृहादपहृतः किमु बालको मे केनापि दुष्टमनसाप्यथ कौतुकाद्वा ।मानापहारकरणाय ममाद्य नूनं लज्जा तवाम्ब खलु भक्तजनस्य युक्ता॥ 49 ॥

sūtīgṛhādapahṛtaḥ kimu bālako me kenāpi duṣṭamanasāpyatha kautukādvā | mānāpahārakaraṇāya mamādya nūnaṃ lajjā tavāmba khalu bhaktajanasya yuktā

दुर्गो महानतितरां नगरी सुगुप्ता तत्रापि मेऽस्ति सदनं किल मध्यभागे ।अन्तःपुरे च पिहितं ननु सूतिगेहं बालो हृतः खलु तथापि ममैव दोषात्॥ 50 ॥

durgo mahānatitarāṃ nagarī suguptā tatrāpi me'sti sadanaṃ kila madhyabhāge | antaḥpure ca pihitaṃ nanu sūtigehaṃ bālo hṛtaḥ khalu tathāpi mamaiva doṣāt

नाहं गतः परपुरं न च यादवाश्च रक्षावतीव नगरी किल वीरवर्यैः ।माया तवैव जननि प्रकटप्रभावा मे बालकः परिहृतः कुहकेन केन॥ 51 ॥

nāhaṃ gataḥ parapuraṃ na ca yādavāśca rakṣāvatīva nagarī kila vīravaryaiḥ | māyā tavaiva janani prakaṭaprabhāvā me bālakaḥ parihṛtaḥ kuhakena kena

नो वेद्म्यहं जननि ते चरितं सुगुप्तं को वेद मन्दमतिरल्पविदेव देही ।क्वासौ गतो मम भटैर्न च वीक्षितो वा हर्ताम्बिके जवनिका तव कल्पितेयम्॥ 52 ॥

no vedmyahaṃ janani te caritaṃ suguptaṃ ko veda mandamatiralpavideva dehī | kvāsau gato mama bhaṭairna ca vīkṣito vā hartāmbike javanikā tava kalpiteyam

चित्रं न तेऽत्र पुरतो मम मातृगर्भो नीतस्त्वयार्धसमये किल माययासौ ।यं रोहिणी हलधरं सुषुवे प्रसिद्धं दूरे स्थिता पतिपरा मिथुनं विनापि॥ 53 ॥

citraṃ na te'tra purato mama mātṛgarbho nītastvayārdhasamaye kila māyayāsau | yaṃ rohiṇī haladharaṃ suṣuve prasiddhaṃ dūre sthitā patiparā mithunaṃ vināpi

सृष्टिं करोषि जगतामनुपालनं च नाशं तथैव पुनरप्यनिशं गुणैस्त्वम् ।को वेद तेऽम्ब चरितं दुरितान्तकारि प्रायेण सर्वमखिलं विहितं त्वयैतत्॥ 54 ॥

sṛṣṭiṃ karoṣi jagatāmanupālanaṃ ca nāśaṃ tathaiva punarapyaniśaṃ guṇaistvam | ko veda te'mba caritaṃ duritāntakāri prāyeṇa sarvamakhilaṃ vihitaṃ tvayaitat

उत्पाद्य पुत्रजननप्रभवं प्रमोदं दत्त्वा पुनर्विरहजं किल दुःखभारम् ।त्वं क्रीडसे सुललितैः खलु तैर्विहारै- र्नो चेत्कथं मम सुताप्तिरतिर्वृथा स्यात्॥ 55 ॥

utpādya putrajananaprabhavaṃ pramodaṃ dattvā punarvirahajaṃ kila duḥkhabhāram | tvaṃ krīḍase sulalitaiḥ khalu tairvihārai- rno cetkathaṃ mama sutāptiratirvṛthā syāt

मातास्य रोदिति भृशं कुररीव बाला दुःखं तनोति मम सन्निधिगा सदैव ।कष्टं न वेत्सि ललितेऽप्रमितप्रभावे मातस्त्वमेव शरणं भवपीडितानाम्॥ 56 ॥

mātāsya roditi bhṛśaṃ kurarīva bālā duḥkhaṃ tanoti mama sannidhigā sadaiva | kaṣṭaṃ na vetsi lalite'pramitaprabhāve mātastvameva śaraṇaṃ bhavapīḍitānām

सीमा सुखस्य सुतजन्म तदीयनाशो दुःखस्य देवि भवने विबुधा वदन्ति ।तत्किं करोमि जननि प्रथमे प्रनष्टे पुत्रे ममाद्य हृदयं स्फुटतीव मातः॥ 57 ॥

sīmā sukhasya sutajanma tadīyanāśo duḥkhasya devi bhavane vibudhā vadanti | tatkiṃ karomi janani prathame pranaṣṭe putre mamādya hṛdayaṃ sphuṭatīva mātaḥ

यज्ञं करोमि तव तुष्टिकरं व्रतं वा दैवं च पूजनमथाखिलदुःखहा त्वम् ।मातः सुतोऽत्र यदि जीवति दर्शयाशु त्वं वै क्षमा सकलशोकविनाशनाय॥ 58 ॥

yajñaṃ karomi tava tuṣṭikaraṃ vrataṃ vā daivaṃ ca pūjanamathākhiladuḥkhahā tvam | mātaḥ suto'tra yadi jīvati darśayāśu tvaṃ vai kṣamā sakalaśokavināśanāya

व्यास उवाच ।एवं स्तुता तदा देवी कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा ।प्रत्यक्षदर्शना भूत्वा तमुवाच जगद्गुरुम्॥ 59 ॥

vyāsa uvāca | evaṃ stutā tadā devī kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā | pratyakṣadarśanā bhūtvā tamuvāca jagadgurum

श्रीदेव्युवाच ।शोकं मा कुरु देवेश शापोऽयं ते पुरातनः ।तस्य योगेन पुत्रस्ते शम्बरेण हृतो बलात्॥ 60 ॥

śrīdevyuvāca | śokaṃ mā kuru deveśa śāpo'yaṃ te purātanaḥ | tasya yogena putraste śambareṇa hṛto balāt

अतस्ते षोडशे वर्षे हत्वा तं शम्बरं बलात् ।आगमिष्यति पुत्रस्ते मत्प्रसादान्न संशयः॥ 61 ॥

ataste ṣoḍaśe varṣe hatvā taṃ śambaraṃ balāt | āgamiṣyati putraste matprasādānna saṃśayaḥ

व्यास उवाच ।इत्युक्त्वान्तर्दधे देवी चण्डिका चण्डविक्रमा ।भगवानपि पुत्रस्य शोकं त्यक्त्वाभवत्सुखी॥ 62 ॥

vyāsa uvāca | ityuktvāntardadhe devī caṇḍikā caṇḍavikramā | bhagavānapi putrasya śokaṃ tyaktvābhavatsukhī