Skandha 5, Adhyāya 3

व्यास उवाच ।एवं स महिषो नाम दानवो वरदर्पितः ।प्राप्य राज्यं जगत्सर्वं वशे चक्रे महाबलः॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | evaṃ sa mahiṣo nāma dānavo varadarpitaḥ | prāpya rājyaṃ jagatsarvaṃ vaśe cakre mahābalaḥ

पृथिवीं पालयामास सागरान्तां भुजार्जिताम् ।एकच्छत्रां निरातङ्कां वैरिवर्गविवर्जिताम्॥ 2 ॥

pṛthivīṃ pālayāmāsa sāgarāntāṃ bhujārjitām | ekacchatrāṃ nirātaṅkāṃ vairivargavivarjitām

सेनानीश्चिक्षुरस्तस्य महावीर्यो मदोत्कटः ।धनाध्यक्षस्तथा ताम्रः सेनायुतसमावृतः॥ 3 ॥

senānīścikṣurastasya mahāvīryo madotkaṭaḥ | dhanādhyakṣastathā tāmraḥ senāyutasamāvṛtaḥ

असिलोमा तथोदर्को बिडालाख्यश्च बाष्कलः ।त्रिनेत्रोऽथ तथा कालबन्धको बलदर्पितः॥ 4 ॥

asilomā tathodarko biḍālākhyaśca bāṣkalaḥ | trinetro'tha tathā kālabandhako baladarpitaḥ

एते सैन्ययुताः सर्वे दानवा मेदिनीं तदा ।आवृत्य संस्थिताः काममृद्धां सागरमेखलाम्॥ 5 ॥

ete sainyayutāḥ sarve dānavā medinīṃ tadā | āvṛtya saṃsthitāḥ kāmamṛddhāṃ sāgaramekhalām

करदाश्च कृताः सर्वे भूमिपालाः पुरातनाः ।निहता ये बलोदग्राः क्षात्रधर्मव्यवस्थिताः॥ 6 ॥

karadāśca kṛtāḥ sarve bhūmipālāḥ purātanāḥ | nihatā ye balodagrāḥ kṣātradharmavyavasthitāḥ

ब्राह्मणा वशगा जाता यज्ञभागसमर्पकाः ।महिषस्य महाराज निखिले क्षितिमण्डले॥ 7 ॥

brāhmaṇā vaśagā jātā yajñabhāgasamarpakāḥ | mahiṣasya mahārāja nikhile kṣitimaṇḍale

एकातपत्रं तद्राज्यं कृत्वा स महिषासुरः ।स्वर्गं जेतुं मनश्चक्रे वरदानेन गर्वितः॥ 8 ॥

ekātapatraṃ tadrājyaṃ kṛtvā sa mahiṣāsuraḥ | svargaṃ jetuṃ manaścakre varadānena garvitaḥ

प्रणिधिं प्रेषयामास हयारिस्तु शचीपतिम् ।स सन्देशहरं शीघ्रमाहूयोवाच दैत्यराट्॥ 9 ॥

praṇidhiṃ preṣayāmāsa hayāristu śacīpatim | sa sandeśaharaṃ śīghramāhūyovāca daityarāṭ

गच्छ वीर महाबाहो दूतत्वं कुरु मेऽनघ ।ब्रूहि शक्रं दिवं गत्वा निःशङ्कः सुरसन्निधौ॥ 10 ॥

gaccha vīra mahābāho dūtatvaṃ kuru me'nagha | brūhi śakraṃ divaṃ gatvā niḥśaṅkaḥ surasannidhau

मुञ्च स्वर्गं सहस्राक्ष यथेष्टं गच्छ मा चिरम् ।सेवां वा कुरु देवेश महिषस्य महात्मनः॥ 11 ॥

muñca svargaṃ sahasrākṣa yatheṣṭaṃ gaccha mā ciram | sevāṃ vā kuru deveśa mahiṣasya mahātmanaḥ

स त्वां संरक्षयेन्नूनं राजा शरणमागतम् ।तस्मात्त्वं शरणं याहि महिषस्य शचीपते॥ 12 ॥

sa tvāṃ saṃrakṣayennūnaṃ rājā śaraṇamāgatam | tasmāttvaṃ śaraṇaṃ yāhi mahiṣasya śacīpate

नोचेद्वज्रं गहाणाशु युद्धाय बलसूदन ।पूर्वैर्जितोऽसि चास्माकं जानामि तव पौरुषम्॥ 13 ॥

nocedvajraṃ gahāṇāśu yuddhāya balasūdana | pūrvairjito'si cāsmākaṃ jānāmi tava pauruṣam

अहल्याजार विज्ञातं बलं ते सुरसङ्घप ।युध्यस्व व्रज वा कामं यत्र ते रमते मनः॥ 14 ॥

ahalyājāra vijñātaṃ balaṃ te surasaṅghapa | yudhyasva vraja vā kāmaṃ yatra te ramate manaḥ

व्यास उवाच ।तच्छुत्वा वचनं तस्य शक्रः क्रोधसमन्वितः ।उवाच तं नृपश्रेष्ठ स्मितपूर्वं वचस्तदा॥ 15 ॥

vyāsa uvāca | tacchutvā vacanaṃ tasya śakraḥ krodhasamanvitaḥ | uvāca taṃ nṛpaśreṣṭha smitapūrvaṃ vacastadā

न जानेऽहं सुमन्दात्मन् यतस्त्वं मददर्पितः ।चिकित्सां सङ्करिष्यामि रोगस्यास्य प्रभोस्तव॥ 16 ॥

na jāne'haṃ sumandātman yatastvaṃ madadarpitaḥ | cikitsāṃ saṅkariṣyāmi rogasyāsya prabhostava

अतः परं करिष्यामि मूलस्यास्य निमूलनम् ।गच्छ दूत तथा ब्रूहि तस्याग्रे मम भाषितम्॥ 17 ॥

ataḥ paraṃ kariṣyāmi mūlasyāsya nimūlanam | gaccha dūta tathā brūhi tasyāgre mama bhāṣitam

शिष्टैर्दूता न हन्तव्यास्तस्मात्त्वां विसृजाम्यहम् ।युद्धेच्छा चेत्समागच्छ त्वरितो महिषीसुत॥ 18 ॥

śiṣṭairdūtā na hantavyāstasmāttvāṃ visṛjāmyaham | yuddhecchā cetsamāgaccha tvarito mahiṣīsuta

हयारे त्वद्बलं ज्ञातं तृणादस्त्वं जडाकृतिः ।शृङ्गयोस्ते करिष्यामि सुदृढं च शरासनम्॥ 19 ॥

hayāre tvadbalaṃ jñātaṃ tṛṇādastvaṃ jaḍākṛtiḥ | śṛṅgayoste kariṣyāmi sudṛḍhaṃ ca śarāsanam

दर्पः शृङ्गबलात्तेऽस्ति विदितं कारणं मया ।विषाणे ते परिच्छिद्य संहरिष्यामि तद् बलम्॥ 20 ॥

darpaḥ śṛṅgabalātte'sti viditaṃ kāraṇaṃ mayā | viṣāṇe te paricchidya saṃhariṣyāmi tad balam

यद् बलेनातिपूर्णस्त्वं जातोऽसि बलदर्पितः ।कुशलस्त्वं तदाघाते न युद्धे महिषाधम॥ 21 ॥

yad balenātipūrṇastvaṃ jāto'si baladarpitaḥ | kuśalastvaṃ tadāghāte na yuddhe mahiṣādhama

व्यास उवाच ।इत्युक्तोऽसौ सुरेन्द्रेण स दूतस्त्वरितो गतः ।जगाम महिषं मत्तं प्रणम्य प्रत्युवाच ह॥ 22 ॥

vyāsa uvāca | ityukto'sau surendreṇa sa dūtastvarito gataḥ | jagāma mahiṣaṃ mattaṃ praṇamya pratyuvāca ha

दूत उवाच ।राजन्देवाधिपः कामं न त्वां विगणयत्यसौ ।मन्यते स्वबलं पूर्णं देवसैन्यसमावृतः॥ 23 ॥

dūta uvāca | rājandevādhipaḥ kāmaṃ na tvāṃ vigaṇayatyasau | manyate svabalaṃ pūrṇaṃ devasainyasamāvṛtaḥ

यदुक्तं तेन मूर्खेण कथमन्यद् ब्रवीम्यहम् ।प्रियं सत्यं च वक्तव्यं भृत्येन पुरतः प्रभोः॥ 24 ॥

yaduktaṃ tena mūrkheṇa kathamanyad bravīmyaham | priyaṃ satyaṃ ca vaktavyaṃ bhṛtyena purataḥ prabhoḥ

प्रियं सत्यं च वक्तव्यं प्रभोरग्रे शुभेच्छुना ।इति नीतिर्महाराज जागर्ति शुभकारिणी॥ 25 ॥

priyaṃ satyaṃ ca vaktavyaṃ prabhoragre śubhecchunā | iti nītirmahārāja jāgarti śubhakāriṇī

केवलं चेत्प्रियं ब्रूयान्न ते कार्यं भविष्यति ।परुषं च न वक्तव्यं कदाचिच्छुभमिच्छता ॥ २६ यथा रिपुमुखाद्वाचः प्रसरन्ति विषोपमाः ।तथा भृत्यमुखान्नाथ निःसरन्ति कथं गिरः॥ 27 ॥

kevalaṃ cetpriyaṃ brūyānna te kāryaṃ bhaviṣyati | paruṣaṃ ca na vaktavyaṃ kadācicchubhamicchatā || 26 yathā ripumukhādvācaḥ prasaranti viṣopamāḥ | tathā bhṛtyamukhānnātha niḥsaranti kathaṃ giraḥ

यादृशानीह वाक्यानि तेनोक्तानि महीपते ।तादृशानि न मे जिह्वा वक्तुमर्हति कर्हिचित्॥ 28 ॥

yādṛśānīha vākyāni tenoktāni mahīpate | tādṛśāni na me jihvā vaktumarhati karhicit

व्यास उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य हेतुगर्भं तृणाशनः ।भृशं कोपपरीतात्मा बभूव महिषासुरः॥ 29 ॥

vyāsa uvāca | tacchrutvā vacanaṃ tasya hetugarbhaṃ tṛṇāśanaḥ | bhṛśaṃ kopaparītātmā babhūva mahiṣāsuraḥ

समाहूयाब्रवीद्दैत्यान्क्रोधसंरक्तलोचनः ।लाङ्गूलं पृष्ठदेशे च कृत्वा मूत्रं परित्यजन्॥ 30 ॥

samāhūyābravīddaityānkrodhasaṃraktalocanaḥ | lāṅgūlaṃ pṛṣṭhadeśe ca kṛtvā mūtraṃ parityajan

भो भो दैत्याः सुरेन्द्रोऽसौ युद्धकामोऽस्ति सर्वथा ।बलोद्योगं कुरुध्वं वै जेतव्योऽसौ सुराधमः॥ 31 ॥

bho bho daityāḥ surendro'sau yuddhakāmo'sti sarvathā | balodyogaṃ kurudhvaṃ vai jetavyo'sau surādhamaḥ

मदग्रे को भवेच्छूरः कोटिशश्चेत्तथाविधाः ।न बिभेम्येकतः कामं हनिष्याम्यद्य सर्वथा॥ 32 ॥

madagre ko bhavecchūraḥ koṭiśaścettathāvidhāḥ | na bibhemyekataḥ kāmaṃ haniṣyāmyadya sarvathā

शरः शान्तेष्वसौ नूनं तपस्विषु बलाधिकः ।बलकर्ता हि कुहको लम्पटः परदारहृत्॥ 33 ॥

śaraḥ śānteṣvasau nūnaṃ tapasviṣu balādhikaḥ | balakartā hi kuhako lampaṭaḥ paradārahṛt

अप्सरोबलसम्मत्तस्तपोविघ्नकरः खलः ।छिद्रप्रहरणः पापो नित्यं विश्वासघातकः॥ 34 ॥

apsarobalasammattastapovighnakaraḥ khalaḥ | chidrapraharaṇaḥ pāpo nityaṃ viśvāsaghātakaḥ

नमुचिर्निहतो येन कृत्वा सन्धिं दुरात्मना ।शपथान्विविधानादौ कृत्वा भीतेन छद्मना॥ 35 ॥

namucirnihato yena kṛtvā sandhiṃ durātmanā | śapathānvividhānādau kṛtvā bhītena chadmanā

विष्णुस्तु कपटाचार्यः कुहकः शपथाकरः ।नानारूपधरः कामं बलकृद्दम्भपण्डितः॥ 36 ॥

viṣṇustu kapaṭācāryaḥ kuhakaḥ śapathākaraḥ | nānārūpadharaḥ kāmaṃ balakṛddambhapaṇḍitaḥ

कृत्वा कोलाकृतिं येन हिरण्याक्षो निपातितः ।हिरण्यकशिपुर्येन नृसिंहेन च घातितः॥ 37 ॥

kṛtvā kolākṛtiṃ yena hiraṇyākṣo nipātitaḥ | hiraṇyakaśipuryena nṛsiṃhena ca ghātitaḥ

नाहं तद्वशगो नूनं भवेयं दनुनन्दनाः ।विश्वासं नैव गच्छामि देवानां कुत्र कर्हिचित्॥ 38 ॥

nāhaṃ tadvaśago nūnaṃ bhaveyaṃ danunandanāḥ | viśvāsaṃ naiva gacchāmi devānāṃ kutra karhicit

किं करिष्यति मे विष्णुरिन्द्रो वा बलवत्तरः ।रुद्रो वापि न मे शक्तः प्रतिकर्तुं रणाङ्गणे॥ 39 ॥

kiṃ kariṣyati me viṣṇurindro vā balavattaraḥ | rudro vāpi na me śaktaḥ pratikartuṃ raṇāṅgaṇe

त्रिविष्टपं ग्रहीष्यामि जित्वेन्द्रं वरुणं यमम् ।धनदं पावकं चैव चन्द्रसूर्यौ विजित्य च॥ 40 ॥

triviṣṭapaṃ grahīṣyāmi jitvendraṃ varuṇaṃ yamam | dhanadaṃ pāvakaṃ caiva candrasūryau vijitya ca

यज्ञभागभुजः सर्वे भविष्यामोऽद्य सोमपाः ।जित्वा देवसमूहञ्च विहरिष्यामि दानवैः॥ 41 ॥

yajñabhāgabhujaḥ sarve bhaviṣyāmo'dya somapāḥ | jitvā devasamūhañca vihariṣyāmi dānavaiḥ

न मे भयं सुरेभ्यश्च वरदानेन दानवाः ।मरणं न नरेभ्यश्च नारी किं मे करिष्यति॥ 42 ॥

na me bhayaṃ surebhyaśca varadānena dānavāḥ | maraṇaṃ na narebhyaśca nārī kiṃ me kariṣyati

पातालपर्वतेभ्यश्च समाहूय वरान्वरान् ।दानवान्मम सैन्येशान्कुर्वन्तु त्वरिताश्चराः॥ 43 ॥

pātālaparvatebhyaśca samāhūya varānvarān | dānavānmama sainyeśānkurvantu tvaritāścarāḥ

एकोऽहं सर्वदेवेशान्विजेतुं दानवाः क्षमः ।शोभार्थं वः समाहूय नयामि सुरसङ्गमे॥ 44 ॥

eko'haṃ sarvadeveśānvijetuṃ dānavāḥ kṣamaḥ | śobhārthaṃ vaḥ samāhūya nayāmi surasaṅgame

शृङ्गाभ्यां च खुराभ्यां च हनिष्येऽहं सुरान्किल ।न मे भयं सुरेभ्यश्च वरदानप्रभावतः॥ 45 ॥

śṛṅgābhyāṃ ca khurābhyāṃ ca haniṣye'haṃ surānkila | na me bhayaṃ surebhyaśca varadānaprabhāvataḥ

अवध्योऽहं सुरगणैरसुरैर्मानवैस्तथा ।तस्मात्सज्जा भवन्त्वद्य देवलोकजयाय वै॥ 46 ॥

avadhyo'haṃ suragaṇairasurairmānavaistathā | tasmātsajjā bhavantvadya devalokajayāya vai

जित्वा सुरालयं दैत्या विहरिष्यामि नन्दने ।मन्दारकुसुमापीडा देवयोषित्समन्विताः॥ 47 ॥

jitvā surālayaṃ daityā vihariṣyāmi nandane | mandārakusumāpīḍā devayoṣitsamanvitāḥ

कामधेनुपयोत्सिक्ताः सुधापानप्रमोदिताः ।देवगन्धर्वगीतादिनृत्यलास्यसमन्विताः॥ 48 ॥

kāmadhenupayotsiktāḥ sudhāpānapramoditāḥ | devagandharvagītādinṛtyalāsyasamanvitāḥ

उर्वशी मेनका रम्भा घृताची च तिलोत्तमा ।प्रमद्वरा महासेना मिश्रकेशी मदोत्कटा॥ 49 ॥

urvaśī menakā rambhā ghṛtācī ca tilottamā | pramadvarā mahāsenā miśrakeśī madotkaṭā

विप्रचित्तिप्रभृतयो नृत्यगीतविशारदाः ।रञ्जयिष्यन्ति वः सर्वान्नानासवनिषेवणैः॥ 50 ॥

vipracittiprabhṛtayo nṛtyagītaviśāradāḥ | rañjayiṣyanti vaḥ sarvānnānāsavaniṣevaṇaiḥ

सर्वे सज्जा भवन्त्वद्य रोचतां गमनं दिवि ।सङ्ग्रामार्थं सुरैः सार्धं कृत्वा मङ्गलमुत्तमम्॥ 51 ॥

sarve sajjā bhavantvadya rocatāṃ gamanaṃ divi | saṅgrāmārthaṃ suraiḥ sārdhaṃ kṛtvā maṅgalamuttamam

रक्षणार्थं च सर्वेषां भार्गवं मुनिसत्तमम् ।समाहूय च सम्पूज्य स्थाप्य यज्ञे गुरुं परम्॥ 52 ॥

rakṣaṇārthaṃ ca sarveṣāṃ bhārgavaṃ munisattamam | samāhūya ca sampūjya sthāpya yajñe guruṃ param

व्यास उवाच ।इति सन्दिश्य दैत्येन्द्रान्महिषः पापधीस्तदा ।जगाम त्वरितो राजन्भवनं स्वं मुदान्वितः॥ 53 ॥

vyāsa uvāca | iti sandiśya daityendrānmahiṣaḥ pāpadhīstadā | jagāma tvarito rājanbhavanaṃ svaṃ mudānvitaḥ