Skandha 5, Adhyāya 4

व्यास उवाच ।गते दूते सुरेन्द्रोऽपि समाहूय सुरानथ ।यमवायुधनाध्यक्षवरुणानिदमूचिवान्॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | gate dūte surendro'pi samāhūya surānatha | yamavāyudhanādhyakṣavaruṇānidamūcivān

महिषो नाम दैत्येन्द्रो रम्भपुत्रो महाबलः ।वरदर्पमदोन्मत्तो मायाशतविचक्षणः॥ 2 ॥

mahiṣo nāma daityendro rambhaputro mahābalaḥ | varadarpamadonmatto māyāśatavicakṣaṇaḥ

तस्य दूतोऽद्य सम्प्राप्तः प्रेषितस्तेन भोः सुराः ।स्वर्गकामेन लुब्धेन मामुवाचेदृशं वचः॥ 3 ॥

tasya dūto'dya samprāptaḥ preṣitastena bhoḥ surāḥ | svargakāmena lubdhena māmuvācedṛśaṃ vacaḥ

त्यज देवालयं शक्र यथेच्छं व्रज वासव ।सेवां वा कुरु दैत्यस्य महिषस्य महात्मनः॥ 4 ॥

tyaja devālayaṃ śakra yathecchaṃ vraja vāsava | sevāṃ vā kuru daityasya mahiṣasya mahātmanaḥ

दयावान्दानवेन्द्रोऽसौ स ते वृत्तिं विधास्यति ।नतेषु भृत्यभूतेषु न कुप्यति कदाचन॥ 5 ॥

dayāvāndānavendro'sau sa te vṛttiṃ vidhāsyati | nateṣu bhṛtyabhūteṣu na kupyati kadācana

नोचेद्युद्धाय देवेश सेनोद्योगं कुरु स्वयम् ।गते मयि स दैत्येन्द्रस्त्वरितः समुपेष्यति॥ 6 ॥

nocedyuddhāya deveśa senodyogaṃ kuru svayam | gate mayi sa daityendrastvaritaḥ samupeṣyati

इत्युक्त्वा स गतो दूतो दानवस्य दुरात्मनः ।किं कर्तव्यमतः कार्यं चिन्तयध्वं सुरोत्तमाः॥ 7 ॥

ityuktvā sa gato dūto dānavasya durātmanaḥ | kiṃ kartavyamataḥ kāryaṃ cintayadhvaṃ surottamāḥ

दुर्बलोऽपि न चोपेक्ष्यः शत्रुर्बलवता सुराः ।विशेषेण सदोद्योगी बलवान्बलदर्पितः॥ 8 ॥

durbalo'pi na copekṣyaḥ śatrurbalavatā surāḥ | viśeṣeṇa sadodyogī balavānbaladarpitaḥ

उद्यमः किल कर्तव्यो यथाबुद्धि यथाबलम् ।दैवाधीनो भवेन्नूनं जयो वाथ पराजयः॥ 9 ॥

udyamaḥ kila kartavyo yathābuddhi yathābalam | daivādhīno bhavennūnaṃ jayo vātha parājayaḥ

सन्धियोगो न चात्रास्ति खले सन्धिर्निरर्थकः ।सर्वथा साधुभिः कार्यं विचार्य च पुनः पुनः॥ 10 ॥

sandhiyogo na cātrāsti khale sandhirnirarthakaḥ | sarvathā sādhubhiḥ kāryaṃ vicārya ca punaḥ punaḥ

यानमप्यधुना नैव कर्तव्यं सहसा पुनः ।प्रेक्षकाः प्रेषणीयाश्च शीघ्रगाः सुप्रवेशकाः॥ 11 ॥

yānamapyadhunā naiva kartavyaṃ sahasā punaḥ | prekṣakāḥ preṣaṇīyāśca śīghragāḥ supraveśakāḥ

इङ्गितज्ञाश्च निःसङ्गा निःस्पृहाः सत्यवादिनः ।सेनाभियोगं प्रस्थानं बलसङ्ख्यां यथार्थतः॥ 12 ॥

iṅgitajñāśca niḥsaṅgā niḥspṛhāḥ satyavādinaḥ | senābhiyogaṃ prasthānaṃ balasaṅkhyāṃ yathārthataḥ

वीराणां च परिज्ञानं कृत्वायान्तु त्वरान्विताः ।ज्ञात्वा दैत्यपतेस्तस्य सैन्यस्य च बलाबलम्॥ 13 ॥

vīrāṇāṃ ca parijñānaṃ kṛtvāyāntu tvarānvitāḥ | jñātvā daityapatestasya sainyasya ca balābalam

करिष्यामि ततस्तूर्णं यानं वा दुर्गसङ्ग्रहम् ।विचार्य खलु कर्तव्यं कार्यं बुद्धिमता सदा ।सहसा विहितं कार्यं दुःखदं सर्वथा भवेत्॥ 14 ॥

kariṣyāmi tatastūrṇaṃ yānaṃ vā durgasaṅgraham | vicārya khalu kartavyaṃ kāryaṃ buddhimatā sadā | sahasā vihitaṃ kāryaṃ duḥkhadaṃ sarvathā bhavet

तस्माद्विमृश्य कर्तव्यं सुखदं सर्वथा बुधैः ।नात्र भेदविधिर्न्याय्यो दानवेषु च सर्वथा॥ 15 ॥

tasmādvimṛśya kartavyaṃ sukhadaṃ sarvathā budhaiḥ | nātra bhedavidhirnyāyyo dānaveṣu ca sarvathā

एकचित्तेषु कार्येऽस्मिंस्तस्माच्चारा व्रजन्तु वै ।ज्ञात्वा बलाबलं तेषां पश्चान्नीतिर्विचार्य च॥ 16 ॥

ekacitteṣu kārye'smiṃstasmāccārā vrajantu vai | jñātvā balābalaṃ teṣāṃ paścānnītirvicārya ca

विधेया विधिवत्तज्ज्ञैस्तेषु कार्यपरेषु च ।अन्यथा विहितं कार्यं विपरीतफलप्रदम्॥ 17 ॥

vidheyā vidhivattajjñaisteṣu kāryapareṣu ca | anyathā vihitaṃ kāryaṃ viparītaphalapradam

सर्वथा तद्भवेन्नूनमज्ञातमौषधं यथा ।व्यास उवाच ।इति सञ्चिन्त्य तैः सर्वैः प्रणिधिं कार्यवेदिनम्॥ 18 ॥

sarvathā tadbhavennūnamajñātamauṣadhaṃ yathā | vyāsa uvāca | iti sañcintya taiḥ sarvaiḥ praṇidhiṃ kāryavedinam

प्रेषयामास देवेन्द्रः परिज्ञानाय पार्थिव ।दूतस्तु त्वरितो गत्वा समागम्य सुराधिपम्॥ 19 ॥

preṣayāmāsa devendraḥ parijñānāya pārthiva | dūtastu tvarito gatvā samāgamya surādhipam

निवेदयामास तदा सर्वसैन्यबलाबलम् ।ज्ञात्वा तद्बलमुद्योगं तुराषाडतिविस्मितः॥ 20 ॥

nivedayāmāsa tadā sarvasainyabalābalam | jñātvā tadbalamudyogaṃ turāṣāḍativismitaḥ

देवानचोदयत्तूर्णं समाहूय पुरोहितम् ।मन्त्रं मन्त्रविदां श्रेष्ठं चकार त्रिदशेश्वरः॥ 21 ॥

devānacodayattūrṇaṃ samāhūya purohitam | mantraṃ mantravidāṃ śreṣṭhaṃ cakāra tridaśeśvaraḥ

उवाचाङ्गिरसश्रेष्ठं समासीनं वरासने ।इन्द्र उवाच ।भो भो देवगुरो विद्वन्किं कर्तव्यं वदस्व नः॥ 22 ॥

uvācāṅgirasaśreṣṭhaṃ samāsīnaṃ varāsane | indra uvāca | bho bho devaguro vidvankiṃ kartavyaṃ vadasva naḥ

सर्वज्ञोऽसि समुत्पन्ने कार्ये त्वं गतिरद्य नः ।दानवो महिषो नाम महावीर्यो मदान्वितः॥ 23 ॥

sarvajño'si samutpanne kārye tvaṃ gatiradya naḥ | dānavo mahiṣo nāma mahāvīryo madānvitaḥ

योद्धुकामः समायाति बहुभिर्दानवैर्वृतः ।तत्र प्रतिक्रिया कार्या त्वया मन्त्रविदाधुना॥ 24 ॥

yoddhukāmaḥ samāyāti bahubhirdānavairvṛtaḥ | tatra pratikriyā kāryā tvayā mantravidādhunā

तेषां शुक्रस्तथा त्वं मे विघ्नहर्ता सुसंयतः ।व्यास उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं प्राह तुरासाहं बृहस्पतिः॥ 25 ॥

teṣāṃ śukrastathā tvaṃ me vighnahartā susaṃyataḥ | vyāsa uvāca | tacchrutvā vacanaṃ prāha turāsāhaṃ bṛhaspatiḥ

विचिन्त्य मनसा कामं कार्यसाधनतत्परः ।गुरुरुवाच ।स्वस्थो भव सुरेन्द्र त्वं धैर्यमालम्ब्य मारिष॥ 26 ॥

vicintya manasā kāmaṃ kāryasādhanatatparaḥ | gururuvāca | svastho bhava surendra tvaṃ dhairyamālambya māriṣa

व्यसने च समुत्पन्ने न त्याज्यं धैर्यमाशु वै ।जयाजयौ सुराध्यक्ष दैवाधीनौ सदैव हि॥ 27 ॥

vyasane ca samutpanne na tyājyaṃ dhairyamāśu vai | jayājayau surādhyakṣa daivādhīnau sadaiva hi

स्थातव्यं धैर्यमालम्ब्य तस्माद् बुद्धिमता सदा ।भवितव्यं भवत्येव जानन्नेव शतक्रतो॥ 28 ॥

sthātavyaṃ dhairyamālambya tasmād buddhimatā sadā | bhavitavyaṃ bhavatyeva jānanneva śatakrato

उद्यमः सर्वथा कार्यो यथापौरुषमात्मनः ।मुनयोऽपि हि मुक्त्यर्थमुद्यमैकरताः सदा॥ 29 ॥

udyamaḥ sarvathā kāryo yathāpauruṣamātmanaḥ | munayo'pi hi muktyarthamudyamaikaratāḥ sadā

दैवाधीनं च जानन्तो योगध्यानपरायणाः ।तस्मात्सदैव कर्तव्यो व्यवहारोदितोद्यमः॥ 30 ॥

daivādhīnaṃ ca jānanto yogadhyānaparāyaṇāḥ | tasmātsadaiva kartavyo vyavahāroditodyamaḥ

सुखं भवतु वा मा वा दैवे का परिदेवना ।विना पुरुषकारेण कदाचित्सिद्धिमाप्नुयात्॥ 31 ॥

sukhaṃ bhavatu vā mā vā daive kā paridevanā | vinā puruṣakāreṇa kadācitsiddhimāpnuyāt

अन्धवत्पङ्गुवत्कामं न तथा मुदमावहेत् ।कृते पुरुषकारेऽपि यदि सिद्धिर्न जायते॥ 32 ॥

andhavatpaṅguvatkāmaṃ na tathā mudamāvahet | kṛte puruṣakāre'pi yadi siddhirna jāyate

न तत्र दूषणं तस्य दैवाधीने शरीरिणि ।कार्यसिद्धिर्न सैन्येऽस्ति न मन्त्रे न च मन्त्रणे॥ 33 ॥

na tatra dūṣaṇaṃ tasya daivādhīne śarīriṇi | kāryasiddhirna sainye'sti na mantre na ca mantraṇe

न रथे नायुधे नूनं दैवाधीना सुराधिप ।बलवाङ्क्लेशमाप्नोति निर्बलः सुखमश्नुते॥ 34 ॥

na rathe nāyudhe nūnaṃ daivādhīnā surādhipa | balavāṅkleśamāpnoti nirbalaḥ sukhamaśnute

बुद्धिमान्क्षुधितः शेते निर्बुद्धिर्भोगवान्भवेत् ।कातरो जयमाप्नोति शूरो याति पराजयम्॥ 35 ॥

buddhimānkṣudhitaḥ śete nirbuddhirbhogavānbhavet | kātaro jayamāpnoti śūro yāti parājayam

दैवाधीने तु संसारे कामं का परिदेवना ।उद्यमे योजयेन्नूनं भवितव्यं सुराधिप॥ 36 ॥

daivādhīne tu saṃsāre kāmaṃ kā paridevanā | udyame yojayennūnaṃ bhavitavyaṃ surādhipa

दुःखदे सुखदे वापि तत्र तौ न विचिन्तयेत् ।दुःखे दुःखाधिकान्पश्येत्सुखे पश्येत्सुखाधिकम्॥ 37 ॥

duḥkhade sukhade vāpi tatra tau na vicintayet | duḥkhe duḥkhādhikānpaśyetsukhe paśyetsukhādhikam

आत्मानं हर्षशोकाभ्यां शत्रुभ्यामिव नार्पयेत् ।धैर्यमेवावगन्तव्यं हर्षशोकोद्भवे बुधैः॥ 38 ॥

ātmānaṃ harṣaśokābhyāṃ śatrubhyāmiva nārpayet | dhairyamevāvagantavyaṃ harṣaśokodbhave budhaiḥ

अधैर्याद्यादृशं दुःखं न तु धैर्येऽस्ति तादृशम् ।दुर्लभं सहनत्वं वै समये सुखदुःखयोः॥ 39 ॥

adhairyādyādṛśaṃ duḥkhaṃ na tu dhairye'sti tādṛśam | durlabhaṃ sahanatvaṃ vai samaye sukhaduḥkhayoḥ

हर्षशोकोद्भवो यत्र न भवेद् बुद्धिनिश्चयात् ।किं दुःखं कस्य वा दुःखं निर्गुणोऽहं सदाव्ययः॥ 40 ॥

harṣaśokodbhavo yatra na bhaved buddhiniścayāt | kiṃ duḥkhaṃ kasya vā duḥkhaṃ nirguṇo'haṃ sadāvyayaḥ

चतुर्विंशातिरिक्तोऽस्मि किं मे दुःखं सुखं च किम् ।प्राणस्य क्षुत्पिपासे द्वे मनसः शोकमूर्छने॥ 41 ॥

caturviṃśātirikto'smi kiṃ me duḥkhaṃ sukhaṃ ca kim | prāṇasya kṣutpipāse dve manasaḥ śokamūrchane

जरामृत्यू शरीरस्य षडूर्मिरहितः शिवः ।शोकमोहौ शरीरस्य गणौ किं मेऽत्र चिन्तने॥ 42 ॥

jarāmṛtyū śarīrasya ṣaḍūrmirahitaḥ śivaḥ | śokamohau śarīrasya gaṇau kiṃ me'tra cintane

शरीरं नाहमथवा तत्सम्बन्धी न चाप्यहम् ।सप्तैकषोडशादिभ्यो विभिन्नोऽहं सदा सुखी॥ 43 ॥

śarīraṃ nāhamathavā tatsambandhī na cāpyaham | saptaikaṣoḍaśādibhyo vibhinno'haṃ sadā sukhī

प्रकृतिर्विकृतिर्नाहं किं मे दुःखं सदा पुनः ।इति मत्वा सुरेश त्वं मनसा भव निर्ममः॥ 44 ॥

prakṛtirvikṛtirnāhaṃ kiṃ me duḥkhaṃ sadā punaḥ | iti matvā sureśa tvaṃ manasā bhava nirmamaḥ

उपायः प्रथमोऽयं ते दुःखनाशे शतक्रतो ।ममता परमं दुःखं निर्ममत्वं परं सुखम्॥ 45 ॥

upāyaḥ prathamo'yaṃ te duḥkhanāśe śatakrato | mamatā paramaṃ duḥkhaṃ nirmamatvaṃ paraṃ sukham

सन्तोषादपरं नास्ति सुखस्थानं शचीपते ।अथवा यदि न ज्ञानं ममत्वनाशने किल॥ 46 ॥

santoṣādaparaṃ nāsti sukhasthānaṃ śacīpate | athavā yadi na jñānaṃ mamatvanāśane kila

ततो विवेकः कर्तव्यो भवितव्ये सुराधिप ।प्रारब्धकर्मणां नाशो नाभोगाल्लक्ष्यते किल॥ 47 ॥

tato vivekaḥ kartavyo bhavitavye surādhipa | prārabdhakarmaṇāṃ nāśo nābhogāllakṣyate kila

यद्भावि तद्भवत्येव का चिन्ता सुखदुःखयोः ।सुरैः सर्वैः सहायैर्वा बुद्ध्या वा तव सत्तम॥ 48 ॥

yadbhāvi tadbhavatyeva kā cintā sukhaduḥkhayoḥ | suraiḥ sarvaiḥ sahāyairvā buddhyā vā tava sattama

सुखं क्षयाय पुण्यस्य दुःखं पापस्य मारिष ।तस्मात्सुखक्षये हर्षः कर्तव्यः सर्वथा बुधैः॥ 49 ॥

sukhaṃ kṣayāya puṇyasya duḥkhaṃ pāpasya māriṣa | tasmātsukhakṣaye harṣaḥ kartavyaḥ sarvathā budhaiḥ

अथवा मन्त्रयित्वाद्य कुरु यत्नं यथाविधि ।कृते यत्ने महाराज भवितव्यं भविष्यति॥ 50 ॥

athavā mantrayitvādya kuru yatnaṃ yathāvidhi | kṛte yatne mahārāja bhavitavyaṃ bhaviṣyati