Skandha 5, Adhyāya 5

व्यास उवाच ।इति श्रुत्वा सहस्राक्षः पुनराह बृहस्पतिम् ।युद्धोद्योगं करिष्यामि हयारेर्नाशनाय वै॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | iti śrutvā sahasrākṣaḥ punarāha bṛhaspatim | yuddhodyogaṃ kariṣyāmi hayārernāśanāya vai

नोद्यमेन विना राज्यं न सुखं न च वै यशः ।निरुद्यमं न शंसन्ति कातरा न च सोद्यमाः॥ 2 ॥

nodyamena vinā rājyaṃ na sukhaṃ na ca vai yaśaḥ | nirudyamaṃ na śaṃsanti kātarā na ca sodyamāḥ

यतीनां भूषणं ज्ञानं सन्तोषो हि द्विजन्मनाम् ।उद्यमः शत्रुहननं भूषणं भूतिमिच्छताम्॥ 3 ॥

yatīnāṃ bhūṣaṇaṃ jñānaṃ santoṣo hi dvijanmanām | udyamaḥ śatruhananaṃ bhūṣaṇaṃ bhūtimicchatām

उद्यमेन हतस्त्वाष्ट्रो नमुचिर्बल एव च ।तथैनं निहनिष्यामि महिषं मुनिसत्तम॥ 4 ॥

udyamena hatastvāṣṭro namucirbala eva ca | tathainaṃ nihaniṣyāmi mahiṣaṃ munisattama

बलं देवगुरुस्त्वं मे वज्रमायुधमुत्तमम् ।सहायस्तु हरिर्नूनं तथोमापतिरव्ययः॥ 5 ॥

balaṃ devagurustvaṃ me vajramāyudhamuttamam | sahāyastu harirnūnaṃ tathomāpatiravyayaḥ

रक्षोघ्नान्पठ मे साधो करोम्यद्य समुद्यमम् ।स्वसैन्याभिनिवेशञ्च महिषं प्रति मानद॥ 6 ॥

rakṣoghnānpaṭha me sādho karomyadya samudyamam | svasainyābhiniveśañca mahiṣaṃ prati mānada

व्यास उवाच ।इत्युक्तो देवराजेन वाचस्पतिरुवाच ह ।सुरेन्द्रं युद्धसंरक्तं स्मितपूर्वं वचस्तदा॥ 7 ॥

vyāsa uvāca | ityukto devarājena vācaspatiruvāca ha | surendraṃ yuddhasaṃraktaṃ smitapūrvaṃ vacastadā

बृहस्पतिरुवाच ।प्रेरयामि न चाहं त्वां न च निर्वारयाम्यहम् ।सन्दिग्धेऽत्र जये कामं युध्यतश्च पराजये॥ 8 ॥

bṛhaspatiruvāca | prerayāmi na cāhaṃ tvāṃ na ca nirvārayāmyaham | sandigdhe'tra jaye kāmaṃ yudhyataśca parājaye

न तेऽत्र दूषणं किञ्चिद्भवितव्ये शचीपते ।सुखं वा यदि वा दुःखं विहितं च भविष्यति॥ 9 ॥

na te'tra dūṣaṇaṃ kiñcidbhavitavye śacīpate | sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ vihitaṃ ca bhaviṣyati

न मया तत्परिज्ञातं भावि दुःखं सुखं तथा ।यद्भार्याहरणे प्राप्तं पुरा वासव वेत्सि हि॥ 10 ॥

na mayā tatparijñātaṃ bhāvi duḥkhaṃ sukhaṃ tathā | yadbhāryāharaṇe prāptaṃ purā vāsava vetsi hi

शशिना मे हृता भार्या मित्रेणामित्रकर्शन ।स्वाश्रमस्थेन सम्प्राप्तं दुःखं सर्वसुखापहम्॥ 11 ॥

śaśinā me hṛtā bhāryā mitreṇāmitrakarśana | svāśramasthena samprāptaṃ duḥkhaṃ sarvasukhāpaham

बुद्धिमान्सर्वलोकेषु विदितोऽहं सुराधिप ।क्व मे गता तदा वुद्धिर्यदा भार्या हृता बलात्॥ 12 ॥

buddhimānsarvalokeṣu vidito'haṃ surādhipa | kva me gatā tadā vuddhiryadā bhāryā hṛtā balāt

तस्मादुपायः कर्तव्यो बुद्धिमद्भिः सदा नरैः ।कार्यसिद्धिः सदा नूनं दैवाधीना सुराधिप॥ 13 ॥

tasmādupāyaḥ kartavyo buddhimadbhiḥ sadā naraiḥ | kāryasiddhiḥ sadā nūnaṃ daivādhīnā surādhipa

व्यास उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं सत्यं गुरोः सार्थं शचीपतिः ।ब्रह्माणं शरणं गत्वा नत्वा वचनमब्रवीत्॥ 14 ॥

vyāsa uvāca | tacchrutvā vacanaṃ satyaṃ guroḥ sārthaṃ śacīpatiḥ | brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatvā natvā vacanamabravīt

पितामह सुराध्यक्ष दैत्यो महिषसंज्ञकः ।ग्रहीतुकामः स्वर्गं मे बलोद्योगं करोत्यलम्॥ 15 ॥

pitāmaha surādhyakṣa daityo mahiṣasaṃjñakaḥ | grahītukāmaḥ svargaṃ me balodyogaṃ karotyalam

अन्ये च दानवाः सर्वे तत्सैन्यं समुपस्थिताः ।योद्धुकामा महावीर्याः सर्वे युद्धविशारदाः॥ 16 ॥

anye ca dānavāḥ sarve tatsainyaṃ samupasthitāḥ | yoddhukāmā mahāvīryāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ

तेनाहं भीतभीतोऽस्मि त्वत्सकाशमिहागतः ।सर्वज्ञोऽसि महाप्राज्ञ साहाय्यं कर्तुमर्हसि॥ 17 ॥

tenāhaṃ bhītabhīto'smi tvatsakāśamihāgataḥ | sarvajño'si mahāprājña sāhāyyaṃ kartumarhasi

ब्रह्मोवाच ।गच्छामः सर्व एवाद्य कैलासं त्वरिता वयम् ।शङ्करं पुरतः कृत्वा विष्णुं च बलिनां वरम्॥ 18 ॥

brahmovāca | gacchāmaḥ sarva evādya kailāsaṃ tvaritā vayam | śaṅkaraṃ purataḥ kṛtvā viṣṇuṃ ca balināṃ varam

ततो युद्धं प्रकर्तव्यं सर्वैः सुरगणैः सह ।मिलित्वा मन्त्रमाधाय देशं कालं विचिन्त्य च॥ 19 ॥

tato yuddhaṃ prakartavyaṃ sarvaiḥ suragaṇaiḥ saha | militvā mantramādhāya deśaṃ kālaṃ vicintya ca

बलाबलमविज्ञाय विवेकमपहाय च ।साहसं तु प्रकुर्वाणो नरः पतनमृच्छति॥ 20 ॥

balābalamavijñāya vivekamapahāya ca | sāhasaṃ tu prakurvāṇo naraḥ patanamṛcchati

व्यास उवाच ।तन्निशम्य सहस्राक्षः कैलासं निर्जगाम ह ।ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा लोकपालसमन्वितः॥ 21 ॥

vyāsa uvāca | tanniśamya sahasrākṣaḥ kailāsaṃ nirjagāma ha | brahmāṇaṃ purataḥ kṛtvā lokapālasamanvitaḥ

तुष्टाव शङ्करं गत्वा वेदमन्त्रैर्महेश्वरम् ।प्रसन्नं पुरतः कृत्वा ययौ विष्णुपुरं प्रति॥ 22 ॥

tuṣṭāva śaṅkaraṃ gatvā vedamantrairmaheśvaram | prasannaṃ purataḥ kṛtvā yayau viṣṇupuraṃ prati

स्तुत्वा तं देवदेवेशं कार्यं प्रोवाच चात्मनः ।महिषात्तद्भयं चोग्रं वरदानमदोद्धतात्॥ 23 ॥

stutvā taṃ devadeveśaṃ kāryaṃ provāca cātmanaḥ | mahiṣāttadbhayaṃ cograṃ varadānamadoddhatāt

तदाकर्ण्य भयं तस्य विष्णुर्देवानुवाच ह ।करिष्यामो वयं युद्धं हनिष्यामस्तु दुर्जयम्॥ 24 ॥

tadākarṇya bhayaṃ tasya viṣṇurdevānuvāca ha | kariṣyāmo vayaṃ yuddhaṃ haniṣyāmastu durjayam

व्यास उवाच ।इति ते निश्चयं कृत्वा ब्रह्मविष्णुहरीश्वराः ।स्वानि स्वानि समारुह्य वाहनानि ययुः सुराः॥ 25 ॥

vyāsa uvāca | iti te niścayaṃ kṛtvā brahmaviṣṇuharīśvarāḥ | svāni svāni samāruhya vāhanāni yayuḥ surāḥ

ब्रह्मा हंससमारूढो विष्णर्गरुडवाहनः ।शङ्करो वृषभारूढो वृत्रहा गजसंस्थितः॥ 26 ॥

brahmā haṃsasamārūḍho viṣṇargaruḍavāhanaḥ | śaṅkaro vṛṣabhārūḍho vṛtrahā gajasaṃsthitaḥ

मयूरवाहनः स्कन्दो यमो महिषवाहनः ।कृत्वा सैन्यसमायोगं यावत्ते निर्ययुः सुराः॥ 27 ॥

mayūravāhanaḥ skando yamo mahiṣavāhanaḥ | kṛtvā sainyasamāyogaṃ yāvatte niryayuḥ surāḥ

तावद्दैत्यबलं प्राप्तं दृप्तं महिषपालितम् ।तत्राभूत्तुमुलं युद्धं देवदानवसैन्ययोः॥ 28 ॥

tāvaddaityabalaṃ prāptaṃ dṛptaṃ mahiṣapālitam | tatrābhūttumulaṃ yuddhaṃ devadānavasainyayoḥ

बाणैः खड्गैस्तथा प्रासैर्मुसलैश्च परश्वधैः ।गदाभिः पट्टिशैः शूलैश्चक्रैश्च शक्तितोमरैः॥ 29 ॥

bāṇaiḥ khaḍgaistathā prāsairmusalaiśca paraśvadhaiḥ | gadābhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlaiścakraiśca śaktitomaraiḥ

मुद्गरैर्भिन्दिपालैश्च हलैश्चैवातिदारुणैः ।अन्यैश्च विविधैरस्त्रैर्निजघ्नुस्ते परस्परम्॥ 30 ॥

mudgarairbhindipālaiśca halaiścaivātidāruṇaiḥ | anyaiśca vividhairastrairnijaghnuste parasparam

सेनानीश्चिक्षुरस्तस्य गजारूढो महाबलः ।मघवन्तं पञ्चभिस्तैः सायकैः समताडयत्॥ 31 ॥

senānīścikṣurastasya gajārūḍho mahābalaḥ | maghavantaṃ pañcabhistaiḥ sāyakaiḥ samatāḍayat

तुराषाडपि तांश्छित्त्वा बाणैर्बाणांस्त्वरान्वितः ।हृदये चार्धचन्द्रेण ताडयामास तं कृती॥ 32 ॥

turāṣāḍapi tāṃśchittvā bāṇairbāṇāṃstvarānvitaḥ | hṛdaye cārdhacandreṇa tāḍayāmāsa taṃ kṛtī

बाणाहतस्तु सेनानीः प्राप मूर्च्छां गजोपरि ।करिणं वज्रघातेन स जघान करे ततः॥ 33 ॥

bāṇāhatastu senānīḥ prāpa mūrcchāṃ gajopari | kariṇaṃ vajraghātena sa jaghāna kare tataḥ

तद्वज्राभिहतो नागो भग्नः सैन्यं जगाम ह ।दृष्ट्वा तं दैत्यराट् कुद्धो बिडालाख्यमथाब्रवीत्॥ 34 ॥

tadvajrābhihato nāgo bhagnaḥ sainyaṃ jagāma ha | dṛṣṭvā taṃ daityarāṭ kuddho biḍālākhyamathābravīt

गच्छ वीर महाबाहो जहीन्द्रं मदगर्वितम् ।वरुणादीन्परान्देवान्हत्वाऽऽगच्छ ममान्तिकम्॥ 35 ॥

gaccha vīra mahābāho jahīndraṃ madagarvitam | varuṇādīnparāndevānhatvā''gaccha mamāntikam

व्यास उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य बिडालाख्यो महाबलः ।आरुह्य वारणं मत्तं जगाम त्रिदशाधिपम्॥ 36 ॥

vyāsa uvāca | tacchrutvā vacanaṃ tasya biḍālākhyo mahābalaḥ | āruhya vāraṇaṃ mattaṃ jagāma tridaśādhipam

वासवस्तं समायान्तं दृष्ट्वा क्रोधसमन्वितः ।जघान विशिखैस्तीक्षौराशीविषसमप्रभैः॥ 37 ॥

vāsavastaṃ samāyāntaṃ dṛṣṭvā krodhasamanvitaḥ | jaghāna viśikhaistīkṣaurāśīviṣasamaprabhaiḥ

स तु छित्त्वा शरांस्तूर्णं स्वशरैश्चापनिःसृतैः ।पञ्चाशद्भिर्जघानाशु वासवञ्च शिलीमुखैः॥ 38 ॥

sa tu chittvā śarāṃstūrṇaṃ svaśaraiścāpaniḥsṛtaiḥ | pañcāśadbhirjaghānāśu vāsavañca śilīmukhaiḥ

तथेन्द्रोऽपि च तान्बाणांश्छित्त्वा कोपसमन्वितः ।जघान विशिखैस्तीक्ष्णैराशीविषसमप्रभैः॥ 39 ॥

tathendro'pi ca tānbāṇāṃśchittvā kopasamanvitaḥ | jaghāna viśikhaistīkṣṇairāśīviṣasamaprabhaiḥ

स तु छित्त्वा शरांस्तूर्णं स्वशरैश्चापनिःसृतैः ।गदया ताडयामास गजं तस्य करोपरि॥ 40 ॥

sa tu chittvā śarāṃstūrṇaṃ svaśaraiścāpaniḥsṛtaiḥ | gadayā tāḍayāmāsa gajaṃ tasya karopari

स्वकरे निहतो नागश्चकारार्तस्वरं मुहुः ।परिवृत्य जघानाशु दैत्यसैन्यं भयातुरम्॥ 41 ॥

svakare nihato nāgaścakārārtasvaraṃ muhuḥ | parivṛtya jaghānāśu daityasainyaṃ bhayāturam

दानवस्तु गजं वीक्ष्य परावृत्य गतं रणात् ।समाविश्य रथे रम्ये जगामाशु सुरान् रणे॥ 42 ॥

dānavastu gajaṃ vīkṣya parāvṛtya gataṃ raṇāt | samāviśya rathe ramye jagāmāśu surān raṇe

तुराषाडपि तं वीक्ष्य रथस्थं पुनरागतम् ।अहनद्विशिखैस्तीक्ष्णैराशीविषसमप्रभैः॥ 43 ॥

turāṣāḍapi taṃ vīkṣya rathasthaṃ punarāgatam | ahanadviśikhaistīkṣṇairāśīviṣasamaprabhaiḥ

सोऽपि क्रुद्धश्चकारोग्रां बाणवृष्टिं महाबलः ।बभूव तुमुलं युद्धं तयोस्तत्र जयैषिणोः॥ 44 ॥

so'pi kruddhaścakārogrāṃ bāṇavṛṣṭiṃ mahābalaḥ | babhūva tumulaṃ yuddhaṃ tayostatra jayaiṣiṇoḥ

इन्द्रस्तु बलिनं दृष्ट्वा कोपेनाकुलितेन्द्रियः ।जयन्तमग्रतः कृत्वा युयुधे तेन संयुतः॥ 45 ॥

indrastu balinaṃ dṛṣṭvā kopenākulitendriyaḥ | jayantamagrataḥ kṛtvā yuyudhe tena saṃyutaḥ

जयन्तस्तु शितैर्बाणैस्तं जघान स्तनान्तरे ।पञ्चभिः प्रबलाकृष्टैरसुरं मदगर्वितम्॥ 46 ॥

jayantastu śitairbāṇaistaṃ jaghāna stanāntare | pañcabhiḥ prabalākṛṣṭairasuraṃ madagarvitam

स बाणाभिहतस्तावन्निपपात रथोपरि ।अतिवाह्य रथं सूतो निर्जगाम रणाजिरात्॥ 47 ॥

sa bāṇābhihatastāvannipapāta rathopari | ativāhya rathaṃ sūto nirjagāma raṇājirāt

तस्मिन्विनिर्गते दैत्ये बिडालाख्येऽथ मूर्च्छिते ।जयशब्दो महानासीदुन्दुभीनां च निःस्वनः॥ 48 ॥

tasminvinirgate daitye biḍālākhye'tha mūrcchite | jayaśabdo mahānāsīdundubhīnāṃ ca niḥsvanaḥ

सुराः प्रमुदिताः सर्वे तुष्टुवुस्तं शचीपतिम् ।जगुर्गन्धर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः॥ 49 ॥

surāḥ pramuditāḥ sarve tuṣṭuvustaṃ śacīpatim | jagurgandharvapatayo nanṛtuścāpsarogaṇāḥ

चुकोप महिषः श्रुत्वा जयशब्दं सुरैः कृतम् ।प्रेषयामास तत्रैव ताम्रं परमदापहम्॥ 50 ॥

cukopa mahiṣaḥ śrutvā jayaśabdaṃ suraiḥ kṛtam | preṣayāmāsa tatraiva tāmraṃ paramadāpaham

ताम्रस्तु बहुभिः सार्धं समागम्य रणाजिरे ।शरवृष्टिं चकाराशु तडित्वानिव सागरे॥ 51 ॥

tāmrastu bahubhiḥ sārdhaṃ samāgamya raṇājire | śaravṛṣṭiṃ cakārāśu taḍitvāniva sāgare

वरुणः पाशमुद्यम्य जगाम त्वरितस्तदा ।यमश्च महिषारूढो दण्डमादाय निर्ययौ॥ 52 ॥

varuṇaḥ pāśamudyamya jagāma tvaritastadā | yamaśca mahiṣārūḍho daṇḍamādāya niryayau

तत्र युद्धमभूद् घोरं देवदानवयोर्मिथः ।बाणैः खड्गैश्च मुसलैः शक्तिभिश्च परश्वधैः॥ 53 ॥

tatra yuddhamabhūd ghoraṃ devadānavayormithaḥ | bāṇaiḥ khaḍgaiśca musalaiḥ śaktibhiśca paraśvadhaiḥ

दण्डेन निहतस्ताम्रो यमहस्तोद्यतेन च ।न चचाल महाबाहुः सङ्ग्रामाङ्गणतस्तदा॥ 54 ॥

daṇḍena nihatastāmro yamahastodyatena ca | na cacāla mahābāhuḥ saṅgrāmāṅgaṇatastadā

चापमाकृष्य वेगेन मुक्त्वा तीव्राञ्छिलीमुखान् ।इन्द्रादीनहनत्तूर्णं ताम्रस्तस्मिन् रणाजिरे॥ 55 ॥

cāpamākṛṣya vegena muktvā tīvrāñchilīmukhān | indrādīnahanattūrṇaṃ tāmrastasmin raṇājire

तेऽपि देवाः शरैर्दिव्यैर्निशितैश्च शिलाशितैः ।निजघ्नुर्दानवान्क्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति चुकुशुः॥ 56 ॥

te'pi devāḥ śarairdivyairniśitaiśca śilāśitaiḥ | nijaghnurdānavānkruddhāstiṣṭha tiṣṭheti cukuśuḥ

निहतस्तैः सुरैर्दैत्यो मूर्च्छामाप रणाङ्गणे ।हाहाकारो महानासीद्दैत्यसैन्ये भयातुरे॥ 57 ॥

nihatastaiḥ surairdaityo mūrcchāmāpa raṇāṅgaṇe | hāhākāro mahānāsīddaityasainye bhayāture