Skandha 5, Adhyāya 6

व्यास उवाच ।ताम्रेऽथ मूर्च्छिते दैत्ये महिषः क्रोधसंयुतः ।समुद्यम्य गदां गुर्वीं देवानुपजगाम ह॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | tāmre'tha mūrcchite daitye mahiṣaḥ krodhasaṃyutaḥ | samudyamya gadāṃ gurvīṃ devānupajagāma ha

तिष्ठन्त्वद्य सुराः सर्वे हन्म्यहं गदया किल ।सर्वे बलिभुजः कामं बलहीनाः सदैव हि॥ 2 ॥

tiṣṭhantvadya surāḥ sarve hanmyahaṃ gadayā kila | sarve balibhujaḥ kāmaṃ balahīnāḥ sadaiva hi

इत्युक्त्वासौ गजारूढं सम्प्राप्य मदगर्वितः ।जघान गदया तूर्णं बाहुमूले महाभुजः॥ 3 ॥

ityuktvāsau gajārūḍhaṃ samprāpya madagarvitaḥ | jaghāna gadayā tūrṇaṃ bāhumūle mahābhujaḥ

सोऽपि वज्रेण घोरेण चिच्छेदाशु गदाञ्च ताम् ।प्रहर्तुकामस्त्वरितो जगाम महिषं प्रति॥ 4 ॥

so'pi vajreṇa ghoreṇa cicchedāśu gadāñca tām | prahartukāmastvarito jagāma mahiṣaṃ prati

हयारिरपि कोपेन खड्गमादाय सुप्रभम् ।ययाविन्द्रं महावीर्यं प्रहरिष्यन्निवान्तिकम्॥ 5 ॥

hayārirapi kopena khaḍgamādāya suprabham | yayāvindraṃ mahāvīryaṃ prahariṣyannivāntikam

बभूव च तयोर्युद्धं सर्वलोकभयावहम् ।आयुधैर्विविधैस्तत्र मुनिविस्मयकारकम्॥ 6 ॥

babhūva ca tayoryuddhaṃ sarvalokabhayāvaham | āyudhairvividhaistatra munivismayakārakam

चकाराशु तदा दैत्यो मायां मोहकरीं किल ।शाम्बरीं सर्वलोकघ्नीं मुनीनामपि मोहिनीम्॥ 7 ॥

cakārāśu tadā daityo māyāṃ mohakarīṃ kila | śāmbarīṃ sarvalokaghnīṃ munīnāmapi mohinīm

कोटिशो महिषास्तत्र तद्रूपास्तत्पराक्रमाः ।ददृशुः सायुधाः सर्वे निघ्नन्तो देववाहिनीम्॥ 8 ॥

koṭiśo mahiṣāstatra tadrūpāstatparākramāḥ | dadṛśuḥ sāyudhāḥ sarve nighnanto devavāhinīm

मघवा विस्मितस्तत्र दृष्ट्वा तां दैत्यनिर्मिताम् ।बभूवातिभयोद्विग्नो मायां मोहकरीं किल॥ 9 ॥

maghavā vismitastatra dṛṣṭvā tāṃ daityanirmitām | babhūvātibhayodvigno māyāṃ mohakarīṃ kila

वरुणोऽपि सुसन्त्रस्तस्तथैव धननायकः ।यमो हुताशनः सूर्यः शीतरश्मिर्भयातुरः॥ 10 ॥

varuṇo'pi susantrastastathaiva dhananāyakaḥ | yamo hutāśanaḥ sūryaḥ śītaraśmirbhayāturaḥ

पलायनपरा सर्वे बभूवुर्मोहिताः सुराः ।ब्रह्मविष्णमहेशानां स्मरणं चक्रुरुद्यताः॥ 11 ॥

palāyanaparā sarve babhūvurmohitāḥ surāḥ | brahmaviṣṇamaheśānāṃ smaraṇaṃ cakrurudyatāḥ

तत्राजग्मुश्च काजेशाः स्मृतमात्राः सुरोत्तमाः ।हंसतार्क्ष्यवृषारूढास्त्रातुकामा वरायुधाः॥ 12 ॥

tatrājagmuśca kājeśāḥ smṛtamātrāḥ surottamāḥ | haṃsatārkṣyavṛṣārūḍhāstrātukāmā varāyudhāḥ

शौरिस्तां मोहिनीं दृष्ट्वा सुदर्शनमथोज्ज्वलम् ।मुमोच तत्तेजसैव माया सा विलयं गता॥ 13 ॥

śauristāṃ mohinīṃ dṛṣṭvā sudarśanamathojjvalam | mumoca tattejasaiva māyā sā vilayaṃ gatā

वीक्ष्य तान्महिषस्तत्र सृष्टिस्थित्यन्तकारिणः ।योद्धुकामः समादाय परिघं समुपाद्रवत्॥ 14 ॥

vīkṣya tānmahiṣastatra sṛṣṭisthityantakāriṇaḥ | yoddhukāmaḥ samādāya parighaṃ samupādravat

महिषाख्यो महावीरः सेनानीश्चिक्षुरस्तथा ।उग्रास्यश्चोग्रवीर्यश्च दुद्रुवुर्युद्धकामुकाः॥ 15 ॥

mahiṣākhyo mahāvīraḥ senānīścikṣurastathā | ugrāsyaścogravīryaśca dudruvuryuddhakāmukāḥ

असिलोमात्रिनेत्रश्च बाष्कलोऽन्धक एव च ।एते चान्ये च बहवो युद्धकामा विनिर्ययुः॥ 16 ॥

asilomātrinetraśca bāṣkalo'ndhaka eva ca | ete cānye ca bahavo yuddhakāmā viniryayuḥ

सन्नद्धा धृतचापास्ते रथारूढा मदोद्धताः ।परिवव्रुः सुरान्सर्वान्वृका इव सुवत्सकान्॥ 17 ॥

sannaddhā dhṛtacāpāste rathārūḍhā madoddhatāḥ | parivavruḥ surānsarvānvṛkā iva suvatsakān

बाणवृष्टिं ततश्चक्रुर्दानवा मदगर्विताः ।सुराश्चापि तथा चक्रुः परस्परजिघांसवः॥ 18 ॥

bāṇavṛṣṭiṃ tataścakrurdānavā madagarvitāḥ | surāścāpi tathā cakruḥ parasparajighāṃsavaḥ

अन्धको हरिमासाद्य पञ्चबाणाञ्छिलाशितान् ।मुमोच विषसन्दिग्धान्कर्णाकृष्टान्महाबलान्॥ 19 ॥

andhako harimāsādya pañcabāṇāñchilāśitān | mumoca viṣasandigdhānkarṇākṛṣṭānmahābalān

वासुदेवोऽप्यसम्प्राप्तान्विशिखानाशुगैस्तदा ।चिच्छेद तान्पुनः पञ्च मुमोच रिपुनाशनः॥ 20 ॥

vāsudevo'pyasamprāptānviśikhānāśugaistadā | ciccheda tānpunaḥ pañca mumoca ripunāśanaḥ

तयोः परस्परं युद्धं बभूव हरिदैत्ययोः ।बाणासिचक्रमुसलैर्गदाशक्तिपरश्वधैः॥ 21 ॥

tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ babhūva haridaityayoḥ | bāṇāsicakramusalairgadāśaktiparaśvadhaiḥ

महेशान्धकयोर्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ।पञ्चाशद्दिनपर्यन्तं बभूव च परस्परम्॥ 22 ॥

maheśāndhakayoryuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam | pañcāśaddinaparyantaṃ babhūva ca parasparam

इन्द्रबाष्कलयोस्तद्वन्महिषासुररुद्रयोः ।यमत्रिनेत्रयोस्तद्वन्महाहनुधनेशयोः॥ 23 ॥

indrabāṣkalayostadvanmahiṣāsurarudrayoḥ | yamatrinetrayostadvanmahāhanudhaneśayoḥ

असिलोमवरुणयोर्युद्धं परमदारुणम् ।गरुडं गदया दैत्यो जघान हरिवाहनम्॥ 24 ॥

asilomavaruṇayoryuddhaṃ paramadāruṇam | garuḍaṃ gadayā daityo jaghāna harivāhanam

स गदापातखिन्नाङ्गो निःश्वसन्नवतिष्ठत ।शौरिस्तं दक्षिणेनाशु हस्तेन परिसान्त्वयन्॥ 25 ॥

sa gadāpātakhinnāṅgo niḥśvasannavatiṣṭhata | śauristaṃ dakṣiṇenāśu hastena parisāntvayan

स्थिरं चकार देवेशो वैनतेयं महाबलम् ।समाकृष्य धनुः शार्ङ्गं मुमोच विशिखान्बहून्॥ 26 ॥

sthiraṃ cakāra deveśo vainateyaṃ mahābalam | samākṛṣya dhanuḥ śārṅgaṃ mumoca viśikhānbahūn

अन्धकोपरि कोपेन हन्तुकामो जनार्दनः ।दानवोऽपि च तान्वाणांश्चिच्छेद स्वशरैः शितैः॥ 27 ॥

andhakopari kopena hantukāmo janārdanaḥ | dānavo'pi ca tānvāṇāṃściccheda svaśaraiḥ śitaiḥ

पञ्चाशद्भिर्हरिं कोपाज्जघान च शिलाशितैः ।वासुदेवोऽपि तांस्तूर्णं वञ्चयित्वा शरोत्तमान्॥ 28 ॥

pañcāśadbhirhariṃ kopājjaghāna ca śilāśitaiḥ | vāsudevo'pi tāṃstūrṇaṃ vañcayitvā śarottamān

चक्रं मुमोच वेगेन सहस्रारं सुदर्शनम् ।त्यक्तं सुदर्शनं दूरात्स्वचक्रेण न्यवारयत्॥ 29 ॥

cakraṃ mumoca vegena sahasrāraṃ sudarśanam | tyaktaṃ sudarśanaṃ dūrātsvacakreṇa nyavārayat

ननाद च महाराज देवान्सम्मोहयन्निव ।दृष्ट्वा तु विफलं जातं चक्रं देवस्य शार्ङ्गिणः॥ 30 ॥

nanāda ca mahārāja devānsammohayanniva | dṛṣṭvā tu viphalaṃ jātaṃ cakraṃ devasya śārṅgiṇaḥ

जग्मुः शोकं सुराः सर्वे जहर्षुर्दानवास्तथा ।वासुदेवोऽपि तरसा दृष्ट्वा देवाञ्छुचावृतान्॥ 31 ॥

jagmuḥ śokaṃ surāḥ sarve jaharṣurdānavāstathā | vāsudevo'pi tarasā dṛṣṭvā devāñchucāvṛtān

गदां कौमोदकीं धृत्वा दानवं समुपाद्रवत् ।तं जघानातिवेगेन मूर्ध्नि मायाविनं हरिः॥ 32 ॥

gadāṃ kaumodakīṃ dhṛtvā dānavaṃ samupādravat | taṃ jaghānātivegena mūrdhni māyāvinaṃ hariḥ

स गदाभिहतो भूमौ निपपातातिमूर्च्छितः ।तं तथा पतितं वीक्ष्य हयारिरतिकोपनः॥ 33 ॥

sa gadābhihato bhūmau nipapātātimūrcchitaḥ | taṃ tathā patitaṃ vīkṣya hayāriratikopanaḥ

आजगाम रमानाथं त्रासयन्नतिगर्जितैः ।वासुदेवोऽपि तं दृष्ट्वा समायान्तं क्रुधान्वितम्॥ 34 ॥

ājagāma ramānāthaṃ trāsayannatigarjitaiḥ | vāsudevo'pi taṃ dṛṣṭvā samāyāntaṃ krudhānvitam

चापज्यानिनदं चोग्रं चकार नन्दयन्सुरान् ।शरवृष्टिं चकाराशु भगवान्महिषोपरि॥ 35 ॥

cāpajyāninadaṃ cograṃ cakāra nandayansurān | śaravṛṣṭiṃ cakārāśu bhagavānmahiṣopari

सोऽपि चिच्छेद बाणौघैस्ताञ्छरान्गगनेरितान् ।तयोर्युद्धमभूद्राजन् परस्परभयावहम्॥ 36 ॥

so'pi ciccheda bāṇaughaistāñcharāngaganeritān | tayoryuddhamabhūdrājan parasparabhayāvaham

गदया ताडयामास केशवो मस्तकोपरि ।स गदाभिहतो मूर्ध्नि पपातोर्व्यां सुमूर्च्छितः॥ 37 ॥

gadayā tāḍayāmāsa keśavo mastakopari | sa gadābhihato mūrdhni papātorvyāṃ sumūrcchitaḥ

हाहाकारो महानासीत्सैन्ये तस्य सुदारुणः ।स विहाय व्यथां दैत्यो मुहूर्तादुत्थितः पुनः॥ 38 ॥

hāhākāro mahānāsītsainye tasya sudāruṇaḥ | sa vihāya vyathāṃ daityo muhūrtādutthitaḥ punaḥ

गृहीत्वा परिघं शीर्षे जघान मधुसूदनम् ।परिघेणाहतस्तेन मूर्च्छामाप जनार्दनः॥ 39 ॥

gṛhītvā parighaṃ śīrṣe jaghāna madhusūdanam | parigheṇāhatastena mūrcchāmāpa janārdanaḥ

मूर्च्छितं तमुवाहाशु जगाम गरुडो रणात् ।परावृत्ते जगन्नाथे देवा इन्द्रपुरोगमाः॥ 40 ॥

mūrcchitaṃ tamuvāhāśu jagāma garuḍo raṇāt | parāvṛtte jagannāthe devā indrapurogamāḥ

भयं प्रापुः सुदुःखार्ताश्चुक्रुशुश्च रणाजिरे ।क्रन्दमानान्सुरान्वीक्ष्य शङ्करः शूलभृत्तदा॥ 41 ॥

bhayaṃ prāpuḥ suduḥkhārtāścukruśuśca raṇājire | krandamānānsurānvīkṣya śaṅkaraḥ śūlabhṛttadā

महिषं तरसाभ्येत्य प्राहरद्रोषसंयुतः ।सोऽपि शक्तिं मुमोचाथ शङ्करस्योरसि स्फुटम्॥ 42 ॥

mahiṣaṃ tarasābhyetya prāharadroṣasaṃyutaḥ | so'pi śaktiṃ mumocātha śaṅkarasyorasi sphuṭam

जगर्ज स च दुष्टात्मा वञ्चयित्वा त्रिशूलकम् ।शङ्करोऽपि तदा पीडां न प्रापोरसि ताडितः॥ 43 ॥

jagarja sa ca duṣṭātmā vañcayitvā triśūlakam | śaṅkaro'pi tadā pīḍāṃ na prāporasi tāḍitaḥ

तं जघान त्रिशूलेन कोपादरुणलोचनः ।संलग्नं शङ्करं दृष्ट्वा महिषेण दुरात्मना॥ 44 ॥

taṃ jaghāna triśūlena kopādaruṇalocanaḥ | saṃlagnaṃ śaṅkaraṃ dṛṣṭvā mahiṣeṇa durātmanā

आजगाम हरिस्तावत्त्यक्त्वा मूर्च्छां प्रहारजाम् ।महिषस्तु तदा वीक्ष्य सम्प्राप्तौ हरिशङ्करौ॥ 45 ॥

ājagāma haristāvattyaktvā mūrcchāṃ prahārajām | mahiṣastu tadā vīkṣya samprāptau hariśaṅkarau

युद्धकामौ महावीर्यो चक्रशूलधरौ वरौ ।कोपयुक्तो बभूवासौ दृष्ट्वा तौ समुपागतौ॥ 46 ॥

yuddhakāmau mahāvīryo cakraśūladharau varau | kopayukto babhūvāsau dṛṣṭvā tau samupāgatau

जगाम सम्मुखस्तावत्सङ्ग्रामार्थं महाभुजः ।माहिषं वपुरास्थाय धुन्वन्पुच्छं समुत्कटम्॥ 47 ॥

jagāma sammukhastāvatsaṅgrāmārthaṃ mahābhujaḥ | māhiṣaṃ vapurāsthāya dhunvanpucchaṃ samutkaṭam

चकार भैरवं नादं त्रासयन्नमरानपि ।धुन्वञ्छृङ्गे महाकायो दारुणो जलदो यथा॥ 48 ॥

cakāra bhairavaṃ nādaṃ trāsayannamarānapi | dhunvañchṛṅge mahākāyo dāruṇo jalado yathā

शृङ्गाभ्यां पर्वताज्छृङ्गांश्चिक्षेप भृशमुत्कटान् ।दृष्ट्वा तौ तु महावीर्यौ दानवं देवसत्तमौ॥ 49 ॥

śṛṅgābhyāṃ parvatājchṛṅgāṃścikṣepa bhṛśamutkaṭān | dṛṣṭvā tau tu mahāvīryau dānavaṃ devasattamau

चक्रतुर्बाणवृष्टिं च दानवोपरि दारुणाम् ।कुर्वाणौ बाणवृष्टिं तौ दृष्ट्वा हरिहरौ हरिः॥ 50 ॥

cakraturbāṇavṛṣṭiṃ ca dānavopari dāruṇām | kurvāṇau bāṇavṛṣṭiṃ tau dṛṣṭvā hariharau hariḥ

चिक्षेप गिरिशृङ्गं तु पुच्छेनावृत्य दारुणम् ।आपतन्तं गिरिं वीक्ष्य भगवान्सात्वतां पतिः॥ 51 ॥

cikṣepa giriśṛṅgaṃ tu pucchenāvṛtya dāruṇam | āpatantaṃ giriṃ vīkṣya bhagavānsātvatāṃ patiḥ

विशिखैः शतधा चक्रे चक्रेणाशु जघान तम् ।हरिचक्राहतः सङ्ख्ये मूर्च्छामाप स दैत्यराट्॥ 52 ॥

viśikhaiḥ śatadhā cakre cakreṇāśu jaghāna tam | haricakrāhataḥ saṅkhye mūrcchāmāpa sa daityarāṭ

उत्तस्थौ च क्षणान्नूनं मानुषं वपुरास्थितः ।गदापाणिर्महाघोरो दानवः पर्वतोपमः॥ 53 ॥

uttasthau ca kṣaṇānnūnaṃ mānuṣaṃ vapurāsthitaḥ | gadāpāṇirmahāghoro dānavaḥ parvatopamaḥ

मेघनादं ननादोच्चैर्भीषयन्नमरानपि ।तच्छ्रुत्वा भगवान्विष्णुः पाञ्चजन्यं समुज्ज्वलम्॥ 54 ॥

meghanādaṃ nanādoccairbhīṣayannamarānapi | tacchrutvā bhagavānviṣṇuḥ pāñcajanyaṃ samujjvalam

पूरयामास तरसा शब्दं कर्तुं खरस्वरम् ।तेन शब्देन शङ्खस्य भयत्रस्ताश्च दानवाः ।बभूवुर्मुदिता देवा ऋषयश्च तपोधनाः॥ 55 ॥

pūrayāmāsa tarasā śabdaṃ kartuṃ kharasvaram | tena śabdena śaṅkhasya bhayatrastāśca dānavāḥ | babhūvurmuditā devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ