Skandha 5, Adhyāya 7

व्यास उवाच ।असुरान्महिषो दृष्ट्वा विषण्णमनसस्तदा ।त्यक्त्वा तन्माहिषं रूपं बभूव मृगराडसौ॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | asurānmahiṣo dṛṣṭvā viṣaṇṇamanasastadā | tyaktvā tanmāhiṣaṃ rūpaṃ babhūva mṛgarāḍasau

कृत्वा नादं महाघोरं विस्तार्य च महासटाम् ।पपात सुरसेनायां त्रासयन्नखदर्शनैः॥ 2 ॥

kṛtvā nādaṃ mahāghoraṃ vistārya ca mahāsaṭām | papāta surasenāyāṃ trāsayannakhadarśanaiḥ

गरुडञ्च नखाघातैः कृत्वा रुधिरविप्लुतम् ।जघान च भुजे विष्णुं नखाघातेन केसरी॥ 3 ॥

garuḍañca nakhāghātaiḥ kṛtvā rudhiraviplutam | jaghāna ca bhuje viṣṇuṃ nakhāghātena kesarī

वासुदेवोऽपि तं दृष्ट्वा चक्रमुद्यम्य वेगवान् ।हन्तुकामो हरिः काममवापाशु क्रुधान्वितः॥ 4 ॥

vāsudevo'pi taṃ dṛṣṭvā cakramudyamya vegavān | hantukāmo hariḥ kāmamavāpāśu krudhānvitaḥ

यावद्धयरिपुं वेगाच्चक्रेणाभिजघान तम् ।तावत्सोऽतिबलः शृङ्गी शृङ्गाभ्यां न्यहनद्धरिम्॥ 5 ॥

yāvaddhayaripuṃ vegāccakreṇābhijaghāna tam | tāvatso'tibalaḥ śṛṅgī śṛṅgābhyāṃ nyahanaddharim

वासुदेवो विषाणाभ्यां ताडितोरसि विह्वलः ।पलायनपरो वेगाज्जगाम भुवनं निजम्॥ 6 ॥

vāsudevo viṣāṇābhyāṃ tāḍitorasi vihvalaḥ | palāyanaparo vegājjagāma bhuvanaṃ nijam

गतं दृष्ट्वा हरिं कामं शङ्करोऽपि भयान्वितः ।अवध्यं तं परं मत्वा ययौ कैलासपर्वतम्॥ 7 ॥

gataṃ dṛṣṭvā hariṃ kāmaṃ śaṅkaro'pi bhayānvitaḥ | avadhyaṃ taṃ paraṃ matvā yayau kailāsaparvatam

ब्रह्मापि च निजं धाम त्वरितः प्रययौ भयात् ।मघवा वज्रमालम्ब्य तस्थावाजौ महाबलः॥ 8 ॥

brahmāpi ca nijaṃ dhāma tvaritaḥ prayayau bhayāt | maghavā vajramālambya tasthāvājau mahābalaḥ

वरुणः शक्तिमालम्ब्य धैर्यमालम्ब्य संस्थितः ।यमोऽपि दण्डमादाय यत्तः समरतत्परः॥ 9 ॥

varuṇaḥ śaktimālambya dhairyamālambya saṃsthitaḥ | yamo'pi daṇḍamādāya yattaḥ samaratatparaḥ

ततो यक्षाधिपः कामं बभूव रणतत्परः ।पावकः शक्तिमादाय तत्राभूद्युद्धमानसः॥ 10 ॥

tato yakṣādhipaḥ kāmaṃ babhūva raṇatatparaḥ | pāvakaḥ śaktimādāya tatrābhūdyuddhamānasaḥ

नक्षत्राधिपतिः सूर्यः समवेतौ स्थितावुभौ ।वीक्ष्य तं दानवश्रेष्ठं युद्धाय कृतनिश्चयौ॥ 11 ॥

nakṣatrādhipatiḥ sūryaḥ samavetau sthitāvubhau | vīkṣya taṃ dānavaśreṣṭhaṃ yuddhāya kṛtaniścayau

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धं दैत्यसैन्यं समभ्यगात् ।विसृजन्बाणजालानि क्रूराहिसदृशानि च॥ 12 ॥

etasminnantare kruddhaṃ daityasainyaṃ samabhyagāt | visṛjanbāṇajālāni krūrāhisadṛśāni ca

कृत्वा हि माहिषं रूपं भूपतिः संस्थितस्तदा ।देवदानवयोधानां निनादस्तुमुलोऽभवत्॥ 13 ॥

kṛtvā hi māhiṣaṃ rūpaṃ bhūpatiḥ saṃsthitastadā | devadānavayodhānāṃ ninādastumulo'bhavat

ज्याघातश्च तलाघातो मेघनादसमोऽभवत् ।सङ्ग्रामे सुमहाघोरे देवदानवसेनयोः॥ 14 ॥

jyāghātaśca talāghāto meghanādasamo'bhavat | saṅgrāme sumahāghore devadānavasenayoḥ

शृङ्गाभ्यां पार्वताञ्छृङ्गांश्चिक्षेप च महाबलः ।जघान सुरसङ्घांश्च दानवो मदगर्वितः॥ 15 ॥

śṛṅgābhyāṃ pārvatāñchṛṅgāṃścikṣepa ca mahābalaḥ | jaghāna surasaṅghāṃśca dānavo madagarvitaḥ

खुराघातैस्तथा देवान्पुच्छस्य भ्रमणेन च ।स जघान रुषाविष्टो महिषः परमाद्भुतः॥ 16 ॥

khurāghātaistathā devānpucchasya bhramaṇena ca | sa jaghāna ruṣāviṣṭo mahiṣaḥ paramādbhutaḥ

ततो देवाः सगन्धर्वा भयमाजग्मुरुद्यताः ।मघवा महिषं दृष्ट्वा पलायनपरोऽभवत्॥ 17 ॥

tato devāḥ sagandharvā bhayamājagmurudyatāḥ | maghavā mahiṣaṃ dṛṣṭvā palāyanaparo'bhavat

सङ्गरं सम्परित्यज्य गते शक्रे शचीपतौ ।यमो धनाधिपः पाशी जग्मुः सर्वे भयातुराः॥ 18 ॥

saṅgaraṃ samparityajya gate śakre śacīpatau | yamo dhanādhipaḥ pāśī jagmuḥ sarve bhayāturāḥ

महिषोऽपि जयं मत्वा जगाम स्वगृहं ततः ।ऐरावतं गजं प्राप्य त्यक्तमिन्द्रेण गच्छता॥ 19 ॥

mahiṣo'pi jayaṃ matvā jagāma svagṛhaṃ tataḥ | airāvataṃ gajaṃ prāpya tyaktamindreṇa gacchatā

तथोच्चैःश्रवसं भानोः कामधेनुं पयस्विनीम् ।स्वसैन्यसंवृतस्तूर्णं स्वर्गं गन्तुं मनो दधे॥ 20 ॥

tathoccaiḥśravasaṃ bhānoḥ kāmadhenuṃ payasvinīm | svasainyasaṃvṛtastūrṇaṃ svargaṃ gantuṃ mano dadhe

तरसा देवसदनं गत्वा स महिषासुरः ।जग्राह सुरराज्यं वै त्यक्तं देवैर्भयातुरैः॥ 21 ॥

tarasā devasadanaṃ gatvā sa mahiṣāsuraḥ | jagrāha surarājyaṃ vai tyaktaṃ devairbhayāturaiḥ

इन्द्रासने तथा रम्ये दानवः समुपाविशत् ।दानवान्स्थापयामास देवानां स्थानकेषु सः॥ 22 ॥

indrāsane tathā ramye dānavaḥ samupāviśat | dānavānsthāpayāmāsa devānāṃ sthānakeṣu saḥ

एवं वर्षशतं पूर्णं कृत्वा युद्धं सुदारुणम् ।अवापैन्द्रपदं कामं दानवो मदगर्वितः॥ 23 ॥

evaṃ varṣaśataṃ pūrṇaṃ kṛtvā yuddhaṃ sudāruṇam | avāpaindrapadaṃ kāmaṃ dānavo madagarvitaḥ

निर्जरा निर्गता नाकात्तेन सर्वेऽतिपीडिताः ।एवं बहूनि वर्षाणि बभ्रमुर्गिरिगह्वरे॥ 24 ॥

nirjarā nirgatā nākāttena sarve'tipīḍitāḥ | evaṃ bahūni varṣāṇi babhramurgirigahvare

श्रान्ताः सर्वे तदा राजन् ब्रह्माणं शरणं ययुः ।प्रजापतिं जगन्नाथं रजोरूपं चतुर्मुखम्॥ 25 ॥

śrāntāḥ sarve tadā rājan brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ | prajāpatiṃ jagannāthaṃ rajorūpaṃ caturmukham

पद्मासनं वेदगर्भं सेवितं मुनिभिः स्वजैः ।मरीचिप्रमुखैः शान्तैर्वेदवेदाङ्गपारगैः॥ 26 ॥

padmāsanaṃ vedagarbhaṃ sevitaṃ munibhiḥ svajaiḥ | marīcipramukhaiḥ śāntairvedavedāṅgapāragaiḥ

किन्नरैः सिद्धगन्धर्वैश्चारणोरगपन्नगैः ।तुष्टुवुर्भयभीतास्ते देवदेवं जगद्गुरुम्॥ 27 ॥

kinnaraiḥ siddhagandharvaiścāraṇoragapannagaiḥ | tuṣṭuvurbhayabhītāste devadevaṃ jagadgurum

देवा ऊचुः ।धातः किमेतदखिलार्तिहराम्बुजन्म जन्माभिवीक्ष्य न दयां कुरुषे सुरान् यत् ।सम्पीडितान् रणजितानसुराधिपेन स्थानच्युतान् गिरिगुहाकृतसन्निवासान्॥ 28 ॥

devā ūcuḥ | dhātaḥ kimetadakhilārtiharāmbujanma janmābhivīkṣya na dayāṃ kuruṣe surān yat | sampīḍitān raṇajitānasurādhipena sthānacyutān giriguhākṛtasannivāsān

पुत्रान्पिता किमपराधशतैः समेता- न्सन्त्यज्य लोभरहितः कुरुतेऽतिदुःस्थान् ।यस्त्वं सुरांस्तव पदाम्बुजभक्तियुक्ता- न्दैत्यार्दितांश्च कृपणान् यदुपेक्षसेऽद्य॥ 29 ॥

putrānpitā kimaparādhaśataiḥ sametā- nsantyajya lobharahitaḥ kurute'tiduḥsthān | yastvaṃ surāṃstava padāmbujabhaktiyuktā- ndaityārditāṃśca kṛpaṇān yadupekṣase'dya

अमरभुवनराज्यं तेन भुक्तं नितान्तं मखहविरपि योग्यं ब्राह्मणैराददाति ।सुरतरुवरपुष्पं सेवतेऽसौ दुरात्मा जलनिधिनिधिभूतां गामसौ सेवते ताम्॥ 30 ॥

amarabhuvanarājyaṃ tena bhuktaṃ nitāntaṃ makhahavirapi yogyaṃ brāhmaṇairādadāti | surataruvarapuṣpaṃ sevate'sau durātmā jalanidhinidhibhūtāṃ gāmasau sevate tām

किं वा गृणीमः सुरकार्यमद्भुतं जानासि देवेश सुरारिचेष्टितम् ।ज्ञानेन सर्वं त्वमशेषकार्यवि- त्तस्मात्प्रभो ते प्रणताः स्म पादयोः॥ 31 ॥

kiṃ vā gṛṇīmaḥ surakāryamadbhutaṃ jānāsi deveśa surāriceṣṭitam | jñānena sarvaṃ tvamaśeṣakāryavi- ttasmātprabho te praṇatāḥ sma pādayoḥ

यत्रापि कुत्रापि गतान्सुरानसौ नानाचरित्रः खलु पापमानसः ।पीडां करोत्येव स दुष्टचेष्टित- स्त्रातासि देवेश विधेहि शं विभो॥ 32 ॥

yatrāpi kutrāpi gatānsurānasau nānācaritraḥ khalu pāpamānasaḥ | pīḍāṃ karotyeva sa duṣṭaceṣṭita- strātāsi deveśa vidhehi śaṃ vibho

नो चेद्वयं दावमहाग्निपीडिताः कं शान्तिकर्तारमनन्ततेजसम् ।यामः प्रजेशं शरणं सुरेष्टं धातारमाद्यं परिमुच्य कं शिवम्॥ 33 ॥

no cedvayaṃ dāvamahāgnipīḍitāḥ kaṃ śāntikartāramanantatejasam | yāmaḥ prajeśaṃ śaraṇaṃ sureṣṭaṃ dhātāramādyaṃ parimucya kaṃ śivam

व्यास उवाच ।इति स्तुत्वा सुराः सर्वे प्रणेमुस्तं प्रजापतिम् ।बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे विषण्णवदना भृशम्॥ 34 ॥

vyāsa uvāca | iti stutvā surāḥ sarve praṇemustaṃ prajāpatim | baddhāñjalipuṭāḥ sarve viṣaṇṇavadanā bhṛśam

तांस्तथा पीडितान्दृष्ट्वा तदा लोकपितामहः ।उवाच श्लक्ष्णया वाचा सुखं सञ्जनयन्निव॥ 35 ॥

tāṃstathā pīḍitāndṛṣṭvā tadā lokapitāmahaḥ | uvāca ślakṣṇayā vācā sukhaṃ sañjanayanniva

ब्रह्मोवाच ।किं करोमि सुराः कामं दानवो वरदर्पितः ।स्त्रीवध्योऽसौ न पुंवध्यो विधेयं तत्र किं पुनः॥ 36 ॥

brahmovāca | kiṃ karomi surāḥ kāmaṃ dānavo varadarpitaḥ | strīvadhyo'sau na puṃvadhyo vidheyaṃ tatra kiṃ punaḥ

व्रजामोऽद्य सुराः सर्वे कैलासं पर्वतोत्तमम् ।शङ्करं पुरतः कृत्वा सर्वकार्यविशारदम्॥ 37 ॥

vrajāmo'dya surāḥ sarve kailāsaṃ parvatottamam | śaṅkaraṃ purataḥ kṛtvā sarvakāryaviśāradam

ततो व्रजाम वैकुण्ठं यत्र देवो जनार्दनः ।मिलित्वा देवकार्यञ्च विमृशामो विशेषतः॥ 38 ॥

tato vrajāma vaikuṇṭhaṃ yatra devo janārdanaḥ | militvā devakāryañca vimṛśāmo viśeṣataḥ

इत्युक्त्वा हंसमारुह्य ब्रह्मा कार्यसमुच्चये ।देवांश्च पृष्ठतः कृत्वा कैलासाभिमुखो ययौ॥ 39 ॥

ityuktvā haṃsamāruhya brahmā kāryasamuccaye | devāṃśca pṛṣṭhataḥ kṛtvā kailāsābhimukho yayau

तावच्छिवोऽपि तरसा ज्ञात्वा ध्यानेन पद्मजम् ।आगच्छन्तं सुरैः सार्धं निर्गतः स्वगृहाद्बहिः॥ 40 ॥

tāvacchivo'pi tarasā jñātvā dhyānena padmajam | āgacchantaṃ suraiḥ sārdhaṃ nirgataḥ svagṛhādbahiḥ

दृष्ट्वा परस्परं तौ तु कृताभिवादनौ भृशम् ।प्रणतौ च सुरैः सर्वैः सन्तुष्टौ सम्बभूवतुः॥ 41 ॥

dṛṣṭvā parasparaṃ tau tu kṛtābhivādanau bhṛśam | praṇatau ca suraiḥ sarvaiḥ santuṣṭau sambabhūvatuḥ

आसनानि पृथग्दत्त्वा देवेभ्यो गिरिजापतिः ।उपविष्टेषु तेष्वेव निषसादासने स्वके॥ 42 ॥

āsanāni pṛthagdattvā devebhyo girijāpatiḥ | upaviṣṭeṣu teṣveva niṣasādāsane svake

कृत्वा तु कुशलप्रश्नं ब्रह्माणं वृषभध्वजः ।पप्रच्छ कारणं देवान्कैलासागमने विभुः॥ 43 ॥

kṛtvā tu kuśalapraśnaṃ brahmāṇaṃ vṛṣabhadhvajaḥ | papraccha kāraṇaṃ devānkailāsāgamane vibhuḥ

शिव उवाच ।किमत्रागमनं ब्रह्मन् कृतं देवैः सवासवैः ।भवता च महाभाग ब्रूहि तत्कारणं किल॥ 44 ॥

śiva uvāca | kimatrāgamanaṃ brahman kṛtaṃ devaiḥ savāsavaiḥ | bhavatā ca mahābhāga brūhi tatkāraṇaṃ kila

ब्रह्मोवाच ।महिषेण सुरेशान पीडिताः स्वर्निवासिनः ।भ्रमन्ति गिरिदुर्गेषु भयत्रस्ताः सवासवाः॥ 45 ॥

brahmovāca | mahiṣeṇa sureśāna pīḍitāḥ svarnivāsinaḥ | bhramanti giridurgeṣu bhayatrastāḥ savāsavāḥ

यज्ञभुग्महिषो जातस्तथान्ये सुरशत्रवः ।पीडिता लोकपालाश्च त्वामद्य शरणं गताः॥ 46 ॥

yajñabhugmahiṣo jātastathānye suraśatravaḥ | pīḍitā lokapālāśca tvāmadya śaraṇaṃ gatāḥ

मया ते भवनं शम्भो प्रापिताः कार्यगौरवात् ।यद्युक्तं तद्विधत्स्वाद्य सुरकार्यं सुरेश्वर॥ 47 ॥

mayā te bhavanaṃ śambho prāpitāḥ kāryagauravāt | yadyuktaṃ tadvidhatsvādya surakāryaṃ sureśvara

त्वयि भारोऽस्ति सर्वेषां देवानां भूतभावन ।व्यास उवाच ।इति तद्वचनं श्रुत्वा शङ्करः प्रहसन्निव॥ 48 ॥

tvayi bhāro'sti sarveṣāṃ devānāṃ bhūtabhāvana | vyāsa uvāca | iti tadvacanaṃ śrutvā śaṅkaraḥ prahasanniva

वचनं श्लक्ष्णया वाचा प्रोवाच पद्मजं प्रति ।शिव उवाच ।भवतैव कृतं कार्यं वरदानात्पुरा विभो॥ 49 ॥

vacanaṃ ślakṣṇayā vācā provāca padmajaṃ prati | śiva uvāca | bhavataiva kṛtaṃ kāryaṃ varadānātpurā vibho

अनर्थदञ्च देवानां किं कर्तव्यमतः परम् ।ईदृशो बलवाञ्छूरः सर्वदेवभयप्रदः॥ 50 ॥

anarthadañca devānāṃ kiṃ kartavyamataḥ param | īdṛśo balavāñchūraḥ sarvadevabhayapradaḥ

का समर्था वरा नारी तं हन्तुं मददर्पितम् ।न मे भार्या न ते भार्या सङ्ग्रामं गन्तुमर्हति॥ 51 ॥

kā samarthā varā nārī taṃ hantuṃ madadarpitam | na me bhāryā na te bhāryā saṅgrāmaṃ gantumarhati

गत्वैव ते महाभागे युयुधाते कथं पुनः ।इन्द्राणी च महाभागा न युद्धकुशलास्ति हि॥ 52 ॥

gatvaiva te mahābhāge yuyudhāte kathaṃ punaḥ | indrāṇī ca mahābhāgā na yuddhakuśalāsti hi

कान्या हन्तुं समर्थास्ति तं पापं मददर्पितम् ।ममेदं मतमद्यैव गत्वा देवं जनार्दनम्॥ 53 ॥

kānyā hantuṃ samarthāsti taṃ pāpaṃ madadarpitam | mamedaṃ matamadyaiva gatvā devaṃ janārdanam

स्तुत्वा तं देवकार्याय प्रेरयामः सुसत्वरम् ।सोऽतिबुद्धिमतां श्रेष्ठो विष्णुः सर्वार्थसाधने॥ 54 ॥

stutvā taṃ devakāryāya prerayāmaḥ susatvaram | so'tibuddhimatāṃ śreṣṭho viṣṇuḥ sarvārthasādhane

मिलित्वा वासुदेवं वै कर्तव्यं कार्यचिन्तनम् ।प्रपञ्चेन च बुद्ध्या स संविधास्यति साधनम्॥ 55 ॥

militvā vāsudevaṃ vai kartavyaṃ kāryacintanam | prapañcena ca buddhyā sa saṃvidhāsyati sādhanam

व्यास उवाच ।इति रुद्रवचः श्रुत्वा ब्रह्माद्याः सुरसत्तमाः ।उत्थितास्ते तथेत्युक्त्वा शिवेन सह सत्वराः॥ 56 ॥

vyāsa uvāca | iti rudravacaḥ śrutvā brahmādyāḥ surasattamāḥ | utthitāste tathetyuktvā śivena saha satvarāḥ

स्वकीयैर्वाहनैः सर्वे ययुविष्णपुरं प्रति ।मुदिताः शकुनान्दृष्ट्वा कार्यसिद्धिकराञ्छुभान्॥ 57 ॥

svakīyairvāhanaiḥ sarve yayuviṣṇapuraṃ prati | muditāḥ śakunāndṛṣṭvā kāryasiddhikarāñchubhān

ववुर्वाताः शुभाः शान्ताः सुगन्धाः शुभशंसिनः ।पक्षिणश्च शिवा वाचस्तत्रोचुः पथि सर्वशः॥ 58 ॥

vavurvātāḥ śubhāḥ śāntāḥ sugandhāḥ śubhaśaṃsinaḥ | pakṣiṇaśca śivā vācastatrocuḥ pathi sarvaśaḥ

निर्मलं चाभवद्व्योम दिशश्च विमलास्तथा ।गमने तत्र देवानां सर्वं शुभमिवाभवत्॥ 59 ॥

nirmalaṃ cābhavadvyoma diśaśca vimalāstathā | gamane tatra devānāṃ sarvaṃ śubhamivābhavat