Durga Saptashati
10
अध्याय 10 / 13

Chapter 10 — Shumbha Vadha

दशम अध्याय

32 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ32 श्लोक

अध्याय 10

श्लोक 10.1

ॐ ऋषिरुवाच

oṃ ṛṣiruvāca

हिन्दी अर्थ

ऋषि कहते हैं--

English

Om. The rishi spoke:

अध्याय 10

श्लोक 10.2

निशुम्भं निहतं दृष्ट्वा भ्रातरं प्राणसम्मितम् ।हन्यमानं बलं चैव शुम्भः क्रुद्धोऽब्रवीद्वचः

niśumbhaṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhrātaraṃ prāṇasammitam | hanyamānaṃ balaṃ caiva śumbhaḥ kruddho'bravīdvacaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने प्राण-प्रिय भाई निशुम्भ को मारा हुआ देखकर, और सेना के नष्ट होते देखकर, शुम्भ क्रोध में बोला।

English

Seeing Nishumbha — his brother, dear as his own life — slain, and his army being destroyed, Shumbha spoke in fury.

अध्याय 10

श्लोक 10.3

बलावलेपदुष्टे त्वं मा दुर्गे गर्वमावह ।अन्यासां बलमाश्रित्य युद्ध्यसे चातिमानिनी

balāvalepaduṣṭe tvaṃ mā durge garvamāvaha | anyāsāṃ balamāśritya yuddhyase cātimāninī

हिन्दी अर्थ

*दुष्ट दुर्ग! तू बलके अभिमानमें आकर झूठ-मूठका घमंड न दिखा। तू बड़ी मानिनी बनी हुई है, किन्तु दूसरी स्त्रियोंक बलका सहारा लेकर लड़ती है”

English

'O Durga, who art tainted with the arrogance of strength, bring not thy pride here, thou who, trusting in the strength of the other goddesses, dost fight in exceeding haughtiness!'

अध्याय 10

श्लोक 10.4

देव्युवाच

devyuvāca

हिन्दी अर्थ

देवी बोलीं--

English

The goddess spoke:

अध्याय 10

श्लोक 10.5

एकैवाहं जगत्यत्र द्वितीया का ममापरा ।पश्यैता दुष्ट मय्येव विशन्त्यो मद्विभूतयः

ekaivāhaṃ jagatyatra dvitīyā kā mamāparā | paśyaitā duṣṭa mayyeva viśantyo madvibhūtayaḥ

हिन्दी अर्थ

इस जगत में केवल मैं ही हूँ — मेरे अतिरिक्त दूसरा कौन है? हे दुष्ट! देख, ये मेरी सभी शक्तियाँ मुझमें ही समा रही हैं।

English

I alone exist in this world — what second is there besides me? O wicked one, see — these my powers are now entering back into me alone.

अध्याय 10

श्लोक 10.6

ततः समस्तास्ता देव्यो ब्रह्माणीप्रमुखा लयम् ।तस्या देव्यास्तनौ जग्मुरेकैवासीत्तदाम्बिका

tataḥ samastāstā devyo brahmāṇīpramukhā layam | tasyā devyāstanau jagmurekaivāsīttadāmbikā

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर ब्रह्माणी आदि समस्त देवियाँ अम्बिका देवीके शरीरमें लीन हो गयीं। उस समय केवल अम्बिका देवी ही रह गयीं

English

Then all those goddesses, Brahmani and the others, became absorbed into the body of the goddess; Ambika then remained alone indeed.

अध्याय 10

श्लोक 10.7

देव्युवाच

devyuvāca

हिन्दी अर्थ

देवी बोलीं--

English

The goddess spoke:

अध्याय 10

श्लोक 10.8

अहं विभूत्या बहुभिरिह रूपैर्यदास्थिता ।तत्संहृतं मयैकैव तिष्ठाम्याजौ स्थिरो भव

ahaṃ vibhūtyā bahubhiriha rūpairyadāsthitā | tatsaṃhṛtaṃ mayaikaiva tiṣṭhāmyājau sthiro bhava

हिन्दी अर्थ

मैं अपनी ऐश्वर्यशक्तिसे अनेक रूपोंमें यहाँ उपस्थित हुई थी। उन सब रूपोंको मैंने समेट लिया। अब अकेली ही युद्धमें खड़ी हूँ। तुम भी स्थिर हो जाओ

English

Whereas I existed with my divine power in many forms here—that has been drawn in by me; truly alone I stand now. Be thou steadfast in combat!

अध्याय 10

श्लोक 10.9

ऋषिरुवाच

ṛṣiruvāca

हिन्दी अर्थ

३२ ।। ऋषि कहते हैं--

English

The rishi spoke:

अध्याय 10

श्लोक 10.10

ततः प्रववृते युद्धं देव्याः शुम्भस्य चोभयोः ।पश्यतां सर्वदेवानामसुराणां च दारुणम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ devyāḥ śumbhasya cobhayoḥ | paśyatāṃ sarvadevānāmasurāṇāṃ ca dāruṇam

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर देवी और शुम्भ दोनोंमें सब देवताओं तथा दानवोंके देखते-देखते भयडूकर युद्ध छिड़ गया

English

Thereupon commenced a battle between them both, the goddess and Shumbha, while all the gods and the Asuras looked on—a battle without quarter.

अध्याय 10

श्लोक 10.11

शरवर्षैः शितैः शस्त्रैस्तथा चास्त्रैः सुदारुणैः ।तयोर्युद्धमभूद्भूयः सर्वलोकभयङ्करम्

śaravarṣaiḥ śitaiḥ śastraistathā cāstraiḥ sudāruṇaiḥ | tayoryuddhamabhūdbhūyaḥ sarvalokabhayaṅkaram

हिन्दी अर्थ

शरवर्ष: शितै: शस्त्रैस्तथास्त्रैश्नैव दारुणै: । तयोर्युद्धमभूद्धूय: सर्वलोकभयड्करम्‌

English

With showers of arrows, with sharp weapons and also with pitiless missiles, both engaged anew in a combat which set all the world in fear.

अध्याय 10

श्लोक 10.12

दिव्यान्यस्त्राणि शतशो मुमुचे यान्यथाम्बिका ।बभञ्ज तानि दैत्येन्द्रस्तत्प्रतीघातकर्तृभिः

divyānyastrāṇi śataśo mumuce yānyathāmbikā | babhañja tāni daityendrastatpratīghātakartṛbhiḥ

हिन्दी अर्थ

दिव्यान्यस्त्राणि शतशो मुमुचे यान्यथाम्बिका । बभज्ज तानि दैत्येन्द्रस्तत्प्रतीघातकर्तृभि:

English

And the lord of the Daityas broke the heavenly missiles, which Ambika discharged in hundreds, with weapons that parried them.

अध्याय 10

श्लोक 10.13

मुक्तानि तेन चास्त्राणि दिव्यानि परमेश्वरी ।बभञ्ज लीलयैवोग्रहुङ्कारोच्चारणादिभिः

muktāni tena cāstrāṇi divyāni parameśvarī | babhañja līlayaivograhuṅkāroccāraṇādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

असुरों ने जो बड़े-बड़े अस्त्र-शस्त्र चलाये, उनको देवी ने क्रोध में भरकर मुँह से पकड़ लिया और दाँतों से पीस डाला।

English

And the supreme goddess in merest play broke the heavenly missiles that he discharged, with fierce shouts, ejaculations and other sounds.

अध्याय 10

श्लोक 10.14

ततः शरशतैर्देवीमाच्छादयत सोऽसुरः ।सापि तत्कुपिता देवी धनुश्चिच्छेद चेषुभिः

tataḥ śaraśatairdevīmācchādayata so'suraḥ | sāpi tatkupitā devī dhanuściccheda ceṣubhiḥ

हिन्दी अर्थ

ततः शरशतैर्देवीमाच्छादयत सो<सुर: । सापिः तत्कुपिता देवी धनुश्चिच्छेद चेषुभि:

English

Then the Asura covered the goddess with hundreds of arrows, and the goddess, enraged thereat, split his bow also with her arrows.

अध्याय 10

श्लोक 10.15

छिन्ने धनुषि दैत्येन्द्रस्तथा शक्तिमथाददे ।चिच्छेद देवी चक्रेण तामप्यस्य करे स्थिताम्

chinne dhanuṣi daityendrastathā śaktimathādade | ciccheda devī cakreṇa tāmapyasya kare sthitām

हिन्दी अर्थ

छिन्ने धनुषि दैत्येन्द्रस्तथा शक्तिमथाददे । चिच्छेद देवी चक्रेण तामप्यस्य करे स्थिताम्‌

English

And when his bow was split, the lord of the Daityas took up his spear. The goddess split it, as he held it in his hand, with a discus.

अध्याय 10

श्लोक 10.16

ततः खड्गमुपादाय शतचन्द्रं च भानुमत् ।अभ्यधा वत तां देवीं दैत्यानामधिपेश्वरः

tataḥ khaḍgamupādāya śatacandraṃ ca bhānumat | abhyadhā vata tāṃ devīṃ daityānāmadhipeśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

तत:ः खड्गमुपादाय शतचन्द्रं च भानुमत्‌ । अभ्यधावत्तदाः देवीं दैत्यानामधिपेश्वर:

English

Next the supreme monarch of the Daityas, seizing his scymitar and sunlike shield, on which a hundred moons were pourtrayed, rushed at the goddess at that moment.

अध्याय 10

श्लोक 10.17

तस्यापतत एवाशु खड्गं चिच्छेद चण्डिका ।धनुर्मुक्तैः शितैर्बाणैश्चर्म चार्ककरामलम् ।अश्वांश्च पातयामास रथं सारथिना सह

tasyāpatata evāśu khaḍgaṃ ciccheda caṇḍikā | dhanurmuktaiḥ śitairbāṇaiścarma cārkakarāmalam | aśvāṃśca pātayāmāsa rathaṃ sārathinā saha

हिन्दी अर्थ

उसके आते ही चण्डिकाने अपने धनुषसे छोड़े हुए तीखे बाणोंद्वारा उसकी सूर्य-किरणोंके समान उज्ज्वल ढाल और तलवारको तुरंत काट दिया

English

Just as he was falling upon her, Chandika hastily split his scymitar with sharp arrows shot from her bow, and his shield also which was spotless as the sun's rays; and she felled his steeds, and his chariot together with its charioteer.

अध्याय 10

श्लोक 10.18

हताश्वः स तदा दैत्यश्छिन्नधन्वा विसारथिः ।जग्राह मुद्गरं घोरमम्बिकानिधनोद्यतः

hatāśvaḥ sa tadā daityaśchinnadhanvā visārathiḥ | jagrāha mudgaraṃ ghoramambikānidhanodyataḥ

हिन्दी अर्थ

फिर उस दैत्यके घोड़े और सारथि मारे गये, धनुष तो पहले ही कट चुका था, अब उसने अम्बिकाको मारनेके लिये उद्यत हो भयंकर मुद्गर हाथमें लिया

English

With his steeds slain, with his bow split, without a charioteer, the Daitya then grasped his terrible mace, being ready to slay Ambika.

अध्याय 10

श्लोक 10.19

चिच्छेदापततस्तस्य मुद्गरं निशितैः शरैः ।तथापि सोऽभ्यधावत्तां मुष्टिमुद्यम्य वेगवान्

cicchedāpatatastasya mudgaraṃ niśitaiḥ śaraiḥ | tathāpi so'bhyadhāvattāṃ muṣṭimudyamya vegavān

हिन्दी अर्थ

चिच्छेदापततस्तस्य मुद्गरं निशितै: शरै: । तथापि सो<भ्यधावत्तां मुष्टिमुद्यम्प वेगवान्‌

English

As he was falling upon her, she clove his mace with sharp arrows; nevertheless, raising his fist, he rushed swiftly at her.

अध्याय 10

श्लोक 10.20

स मुष्टिं पातयामास हृदये दैत्यपुङ्गवः ।देव्यास्तं चापि सा देवी तलेनोरस्यताडयत्

sa muṣṭiṃ pātayāmāsa hṛdaye daityapuṅgavaḥ | devyāstaṃ cāpi sā devī talenorasyatāḍayat

हिन्दी अर्थ

स मुष्टिं पातयामास हृदये दैत्यपुड्भव: । देव्यास्तं चापि सा देवी तलेनोरस्यताडयत्‌

English

The lordly Daitya brought his fist down on the goddess' heart, and the goddess also smote him on his breast with her palm.

अध्याय 10

श्लोक 10.21

तलप्रहाराभिहतो निपपात महीतले ।स दैत्यराजः सहसा पुनरेव तथोत्थितः

talaprahārābhihato nipapāta mahītale | sa daityarājaḥ sahasā punareva tathotthitaḥ

हिन्दी अर्थ

देवीका थप्पड़ खाकर दैत्यराज शुम्भ पृथ्वीपर गिर पड़ा, किन्तु पुनः सहसा पूर्ववत्‌ उठकर खड़ा हो गया

English

Wounded by the blow of her palm, the Daitya king fell suddenly on the earth; and again indeed he rose up,

अध्याय 10

श्लोक 10.22

उत्पत्य च प्रगृह्योच्चैर्देवीं गगनमास्थितः ।तत्रापि सा निराधारा युयुधे तेन चण्डिका

utpatya ca pragṛhyoccairdevīṃ gaganamāsthitaḥ | tatrāpi sā nirādhārā yuyudhe tena caṇḍikā

हिन्दी अर्थ

उत्पत्य च प्रगृह्मोच्चैदेवीं गगनमास्थित: । तत्रापि सा निराधारा युयुधे तेन चण्डिका

English

and springing upward he seized the goddess and mounted on high into the sky. There also Chandika, being without any support, fought with him.

अध्याय 10

श्लोक 10.23

नियुद्धं खे तदा दैत्यश्चण्डिका च परस्परम् ।चक्रतुः प्रथमं सिद्धमुनिविस्मयकारकम्

niyuddhaṃ khe tadā daityaścaṇḍikā ca parasparam | cakratuḥ prathamaṃ siddhamunivismayakārakam

हिन्दी अर्थ

नियुद्ध॑ खे तदा दैत्यश्षण्डिका च परस्परम्‌ । चक्रतुः प्रथमं सिद्धमुनिविस्मपकारकम्‌

English

The Daitya and Chandika then fought at first with each other in the sky in a close combat, which wrought dismay among the Siddhas and munis;

अध्याय 10

श्लोक 10.24

ततो नियुद्धं सुचिरं कृत्वा तेनाम्बिका सह ।उत्पाट्य भ्रामयामास चिक्षेप धरणीतले

tato niyuddhaṃ suciraṃ kṛtvā tenāmbikā saha | utpāṭya bhrāmayāmāsa cikṣepa dharaṇītale

हिन्दी अर्थ

फिर अम्बिकाने शुम्भके साथ बहुत देरतक युद्ध करनेके पश्चात्‌ उसे उठाकर घुमाया और पृथ्वीपर पटक दिया

English

after carrying on the close combat for a very long time with him, Ambika lifted him up then and whirled him around and flung him on the earth.

अध्याय 10

श्लोक 10.25

स क्षिप्तो धरणीं प्राप्य मुष्टिमुद्यम्य वेगवान् ।अभ्यधावत दुष्टात्मा चण्डिकानिधनेच्छया

sa kṣipto dharaṇīṃ prāpya muṣṭimudyamya vegavān | abhyadhāvata duṣṭātmā caṇḍikānidhanecchayā

हिन्दी अर्थ

पटके जानेपर पृथ्वीपर आनेके बाद वह दुष्टात्मा दैत्य पुन: चण्डिकाका वध करनेके लिये उनकी ओर बड़े वेगसे दौड़ा

English

When flung thus he touched the earth, he raised his fist hastily and rushed, evil of soul as he was, with the wish to kill Chandika.

अध्याय 10

श्लोक 10.26

तमायान्तं ततो देवी सर्वदैत्यजनेश्वरम् ।जगत्यां पातयामास भित्त्वा शूलेन वक्षसि

tamāyāntaṃ tato devī sarvadaityajaneśvaram | jagatyāṃ pātayāmāsa bhittvā śūlena vakṣasi

हिन्दी अर्थ

तमायान्तं ततो देवी सर्वदैत्यजने श्वरम्‌ । जगत्यां पातयामास भिन्त्वा शूलेन वक्षसि

English

Seeing him, the lord of all the Daitya folk, approaching, the goddess then pierced him in the breast with a dart and felled him down on the earth.

अध्याय 10

श्लोक 10.27

स गतासुः पपातोर्व्यां देवी शूलाग्रविक्षतः ।चालयन् सकलां पृथ्वीं साब्धिद्वीपां सपर्वताम्

sa gatāsuḥ papātorvyāṃ devī śūlāgravikṣataḥ | cālayan sakalāṃ pṛthvīṃ sābdhidvīpāṃ saparvatām

हिन्दी अर्थ

स गतासु: पपातोर्व्या देवीशूलाग्रविक्षत: । चालयन्‌ सकलां पृथ्वीं साब्धिद्वीपां सपर्वताम्‌

English

Shattered by the point of the goddess' dart, he fell lifeless on the ground, shaking the whole earth and its seas, islands and mountains.

अध्याय 10

श्लोक 10.28

ततः प्रसन्नमखिलं हते तस्मिन् दुरात्मनि ।जगत्स्वास्थ्यमतीवाप निर्मलं चाभवन्नभः

tataḥ prasannamakhilaṃ hate tasmin durātmani | jagatsvāsthyamatīvāpa nirmalaṃ cābhavannabhaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर उस दुरात्माके मारे जानेपर सम्पूर्ण जगत्‌ प्रसन्न एवं पूर्ण स्वस्थ हो गया। आकाश स्वच्छ दिखायी देने लगा

English

When that evil-souled demon was slain, the universe became placid, the earth regained perfect well-being, and the sky grew pure.

अध्याय 10

श्लोक 10.29

उत्पातमेघाः सोल्का ये प्रागासंस्ते शमं ययुः ।सरितो मार्गवाहिन्यस्तथासंस्तत्र पातिते

utpātameghāḥ solkā ye prāgāsaṃste śamaṃ yayuḥ | sarito mārgavāhinyastathāsaṃstatra pātite

हिन्दी अर्थ

उत्पातमेघा: सोल्का ये प्रागासंस्ते शमं ययु: । सरितो मार्गवाहिन्यस्तथासंस्तत्र पातिते

English

Portent-clouds, which were full of flame before, became tranquil, and the rivers kept within their channels, when he was stricken down there.

अध्याय 10

श्लोक 10.30

ततो देवगणाः सर्वे हर्षनिर्भरमानसाः ।बभूवुर्निहते तस्मिन् गन्धर्वा ललितं जगुः

tato devagaṇāḥ sarve harṣanirbharamānasāḥ | babhūvurnihate tasmin gandharvā lalitaṃ jaguḥ

हिन्दी अर्थ

उस समय शुम्भकी मृत्युके बाद सम्पूर्ण देवताओंका हृदय हर्षसे भर गया और गन्धर्वगण मधुर गीत गाने लगे

English

I alone exist in this world — what second is there besides me? O wicked one, see — these my powers are now entering back into me alone.

अध्याय 10

श्लोक 10.31

अवादयंस्तथैवान्ये ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।ववुः पुण्यास्तथा वाताः सुप्रभोऽभूद्दिवाकरः

avādayaṃstathaivānye nanṛtuścāpsarogaṇāḥ | vavuḥ puṇyāstathā vātāḥ suprabho'bhūddivākaraḥ

हिन्दी अर्थ

अवादयंस्तथैवान्ये ननृतुश्चाप्सरोगणा: । ववुः पुण्यास्तथा वाता: सुप्रभो5 भूद्विवाकर:

English

and others of them sounded their instruments, and the bevies of Apsarases danced; and favourable breezes blew; very brilliant grew the sun;

अध्याय 10

श्लोक 10.32

जज्वलुश्चाग्नयः शान्ताः शान्ता दिग्जनितस्वनाः

jajvaluścāgnayaḥ śāntāḥ śāntā digjanitasvanāḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निशालाकी बुझी हुई आग अपने-आप प्रज्वलित हो उठी तथा सम्पूर्ण दिशाओंके भयड्कर शब्द शान्त हो गये

English

and the tranquil sacred fires blazed freely, and tranquil became the strange sounds that had occurred in the regions of the sky.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_devii/durga700.itx · प्राप्त 4/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।