Durga Saptashati
2
अध्याय 2 / 13

Chapter 2 — Mahishasura Sena Vadha

द्वितीय अध्याय — महालक्ष्मी

69 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ69 श्लोक

अध्याय 2

श्लोक 2.1

ॐ ह्रीं ऋषिरुवाच

oṃ hrīṃ ṛṣiruvāca

हिन्दी अर्थ

ओम गम कह नै १. 3० चण्डीदेवीको नमस्कार है। २. 'कोलाविध्वंसी” यह किसी विशेष कुलके क्षत्रियोंकी संज्ञा है। दक्षिणमें “कोला” नगरी प्रसिद्ध है, वह प्राचीन कालमें राजधानी थी। जिन क्षत्रियोंने उसपर आक्रमण करके उसका विध्वंस किया, वे “कोलाविध्वंसी” कहलाये। ३. पाठान्तर--ममत्वाकृष्टमानस:। ३. पा०--निष्कृत:। पा०--तत्केनैत०। ३. पा०-व्याश्ष। २. पा०--यान्ति। ३. पा०--किन्तु ते। ४. पा०--नन्वेते। ५. पा०--रिण:। ६. पा०--चैतत्‌। $. पा०-कर्म चास्याश्च। २. पा०--यत्स्वभावा। ३. पा०--किसी-किसी प्रतिमें इसके बाद ही “ब्रह्मोवाच” है तथा “निद्रां भगवतीम” इस श्लोकार्थके स्थानमें--'स्तौमि निद्रां भगवती विष्णोरतुलतेजस: ।। ” ऐसा पाठ है। ३. पा०--सा त्वं। २. पा०--महेश्वरी। ३. पा०--मया। ४. पा०--पातात्ति। ३. पा०-णौ हन्तुं। ३. पा०-मया। २३. मार्कण्डेयपुराणकी कई प्रतियोंमें यहाँ “प्रीतौ स्वस्तव युद्धेन श्लाध्यस्त्वं मृत्युरावयो: ।” इतना अधिक पाठ है। द्वितीयोउ ध्याय: देवताओंके तेजसे देवीका प्रादुर्भाव और महिषासुरकी सेनाका वध विनियोग [+ मध्यमचरित्रस्थ विष्णुर्ऋषिर्महालक्ष्मीदेवता, उष्णिक्‌ छन्‍्द:, शाकम्भरी शक्ति:; दुर्गा बीजम्‌, वायुस्तत्त्वम, यजुर्वेद: स्वरूपम्‌, श्रीमहालक्ष्मीप्रीत्यर्थ मध्यमचरित्रजपे विनियोग: । ३० मध्यम चरित्रके विष्णु ऋषि, महालक्ष्मी देवता, अष्णिक्‌ छनन्‍्द, शाकम्भरी शक्ति, दुर्गा बीज, वायु तत्त्व और यजुर्वेद स्वरूप है। श्रीमहालक्ष्मीकी प्रसन्नताके लिये मध्यम चरित्रके पाठमें इसका विनियोग है। ध्यान ३० अक्षस्रकपरशुं गदेषुकुलिशं पद्म धनुष्कुण्डिकां दण्डं शक्तिमसिं च चर्म जलजं घण्टां सुराभाजनम्‌ । शूलं पाशसुदर्शने च दधतीं हस्तै: प्रवालप्रभां सेवे सैरिभमर्दिनीमिह महालक्ष्मी सरोजस्थिताम्‌ ।। मैं कमलके आसनपर बैठी हुई महिषासुरमर्दिनी भगवती महालक्ष्मीका भजन करता हूँ, जो अपने हाथोंमें अक्षमाला, फरसा, गदा, बाण, वज्र, पद्म, धनुष, कुण्डिका, दण्ड, शक्ति, खड़्ग, ढाल, शंख, घण्टा, मधुपात्र, शूल, पाश और चक्र धारण करती हैं तथा जिनके श्रीविग्रहकी कान्ति मूँगेके समान लाल है। “उ5 द्वी' ऋषिरुवाच

English

By whose power this world is pervaded — she who is the aggregate form of all the powers of the entire host of gods — that Ambika, worshipped by all gods and great sages, to her we bow in devotion. May she grant us auspiciousness.

अध्याय 2

श्लोक 2.2

देवासुरमभूद्युद्धं पूर्णमब्दशतं पुरा ।महिषेऽसुराणामधिपे देवानां च पुरन्दरे

devāsuramabhūdyuddhaṃ pūrṇamabdaśataṃ purā | mahiṣe'surāṇāmadhipe devānāṃ ca purandare

हिन्दी अर्थ

पूर्वकालमें देवताओं और असुरोंमें पूरे सौ वर्षोतक घोर संग्राम हुआ था। उसमें असुरोंका स्वामी महिषासुर था और देवताओंके नायक इन्द्र थे। उस युद्धमें देवताओंकी सेना महाबली असुरोंसे परास्त हो गयी। सम्पूर्ण देवताओंको जीतकर महिषासुर इन्द्र बन बैठा

English

Of yore there was a fight for a full hundred years between the gods and Asuras, when Mahisha was lord of the Asuras and Indra lord of the gods;

अध्याय 2

श्लोक 2.3

तत्रासुरैर्महावीर्यैर्देवसैन्यं पराजितम् ।जित्वा च सकलान् देवानिन्द्रोऽभून्महिषासुरः

tatrāsurairmahāvīryairdevasainyaṃ parājitam | jitvā ca sakalān devānindro'bhūnmahiṣāsuraḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्वकालमें देवताओं और असुरोंमें पूरे सौ वर्षोतक घोर संग्राम हुआ था। उसमें असुरोंका स्वामी महिषासुर था और देवताओंके नायक इन्द्र थे। उस युद्धमें देवताओंकी सेना महाबली असुरोंसे परास्त हो गयी। सम्पूर्ण देवताओंको जीतकर महिषासुर इन्द्र बन बैठा

English

in it the army of the gods was vanquished by the Asuras who excelled in valour, and the Asura Mahisha, after conquering all the gods, became the Indra.

अध्याय 2

श्लोक 2.4

ततः पराजिता देवाः पद्मयोनिं प्रजापतिम् ।पुरस्कृत्य गतास्तत्र यत्रेशगरुडध्वजौ

tataḥ parājitā devāḥ padmayoniṃ prajāpatim | puraskṛtya gatāstatra yatreśagaruḍadhvajau

हिन्दी अर्थ

तब पराजित देवता प्रजापति ब्रह्माजीको आगे करके उस स्थानपर गये, जहाँ भगवान्‌ शंकर और विष्णु विराजमान थे

English

Then the vanquished gods, placing the lotus-born Prajapati Brahma at their head, went where abode Shiva and Vishnu.

अध्याय 2

श्लोक 2.5

यथावृत्तं तयोस्तद्वन्महिषासुरचेष्टितम् ।त्रिदशाः कथयामासुर्देवाभिभवविस्तरम्

yathāvṛttaṃ tayostadvanmahiṣāsuraceṣṭitam | tridaśāḥ kathayāmāsurdevābhibhavavistaram

हिन्दी अर्थ

यथावृत्तं तयोस्तद्वन्महिषासुरचेष्टितम्‌ । त्रिदशा: कथयामासुर्देवाभिभवविस्तरम्‌

English

The thirty gods described to them accurately what had happened, the full story of the gods' discomfiture which had been wrought by the Asura Mahisha:

अध्याय 2

श्लोक 2.6

सूर्येन्द्राग्न्यनिलेन्दूनां यमस्य वरुणस्य च ।अन्येषां चाधिकारान्स स्वयमेवाधितिष्ठति

sūryendrāgnyanilendūnāṃ yamasya varuṇasya ca | anyeṣāṃ cādhikārānsa svayamevādhitiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

वे बोले--'भगवन्‌! महिषासुर सूर्य, इन्द्र, अग्नि, वायु, चन्द्रमा, यम, वरुण तथा अन्य देवताओंके भी अधिकार छीनकर स्वयं ही सबका अधिष्ठाता बना बैठा है

English

'He, Mahisha, in his own person domineers over the jurisdictions of the Sun, Indra, Agni, Vayu and the Moon, of Yama and Varuna and of the other gods.'

अध्याय 2

श्लोक 2.7

स्वर्गान्निराकृताः सर्वे तेन देवगणा भुवि ।विचरन्ति यथा मर्त्या महिषेण दुरात्मना

svargānnirākṛtāḥ sarve tena devagaṇā bhuvi | vicaranti yathā martyā mahiṣeṇa durātmanā

हिन्दी अर्थ

स्वर्गान्निराकृता: सर्वे तेन देवगणा भुवि । विचरन्ति यथा मर्त्या महिषेण दुरात्मना

English

'Cast out by that evil-souled Mahisha from Svarga, all the hosts of the gods wander on the earth like mortals.'

अध्याय 2

श्लोक 2.8

एतद्वः कथितं सर्वममरारिविचेष्टितम् ।शरणं वः प्रपन्नाः स्मो वधस्तस्य विचिन्त्यताम्

etadvaḥ kathitaṃ sarvamamarāriviceṣṭitam | śaraṇaṃ vaḥ prapannāḥ smo vadhastasya vicintyatām

हिन्दी अर्थ

दैत्योंकी यह सारी करतूत हमने आपलोगोंसे कह सुनायी। अब हम आपकी ही शरणमें आये हैं। उसके वधका कोई उपाय सोचिये'

English

'It has now been related to you both, all that has been wrought by the foe of the Immortals, and we have sought you both as a refuge; let his destruction be devised!'

अध्याय 2

श्लोक 2.9

इत्थं निशम्य देवानां वचांसि मधुसूदनः ।चकार कोपं शम्भुश्च भ्रुकुटीकुटिलाननौ

itthaṃ niśamya devānāṃ vacāṃsi madhusūdanaḥ | cakāra kopaṃ śambhuśca bhrukuṭīkuṭilānanau

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार देवताओंके वचन सुनकर भगवान्‌ विष्णु और शिवने दैत्योंपर बड़ा क्रोध किया। उनकी भौंहें तन गयीं और मुँह टेढ़ा हो गया

English

Having thus heard the words of the gods, Vishnu was wroth and Shiva also; both their faces became furrowed with frowns.

अध्याय 2

श्लोक 2.10

ततोऽतिकोपपूर्णस्य चक्रिणो वदनात्ततः ।निश्चक्राम महत्तेजो ब्रह्मणः शङ्करस्य च

tato'tikopapūrṇasya cakriṇo vadanāttataḥ | niścakrāma mahattejo brahmaṇaḥ śaṅkarasya ca

हिन्दी अर्थ

तब अत्यन्त कोपमें भरे हुए चक्रपाणि श्रीविष्णुके मुखसे एक महान्‌ तेज प्रकट हुआ। इसी प्रकार ब्रह्मा, शंकर तथा इन्द्र आदि अन्यान्य देवताओंके शरीरसे भी बड़ा भारी तेज निकला। वह सब मिलकर एक हो गया

English

Knowing this, O destroyer of demons, your fear has been abandoned at the time of destroying the demons. You have always protected by your own power, and that is your nature, O great enemy of evil.

अध्याय 2

श्लोक 2.11

अन्येषां चैव देवानां शक्रादीनां शरीरतः ।निर्गतं सुमहत्तेजस्तच्चैक्यं समगच्छत

anyeṣāṃ caiva devānāṃ śakrādīnāṃ śarīrataḥ | nirgataṃ sumahattejastaccaikyaṃ samagacchata

हिन्दी अर्थ

तब अत्यन्त कोपमें भरे हुए चक्रपाणि श्रीविष्णुके मुखसे एक महान्‌ तेज प्रकट हुआ। इसी प्रकार ब्रह्मा, शंकर तथा इन्द्र आदि अन्यान्य देवताओंके शरीरसे भी बड़ा भारी तेज निकला। वह सब मिलकर एक हो गया

English

As one who remembers you entering the heart, seeing you first, O Devi, so we remember when you are lost, seeing you first, O Devi.

अध्याय 2

श्लोक 2.12

अतीव तेजसः कूटं ज्वलन्तमिव पर्वतम् ।ददृशुस्ते सुरास्तत्र ज्वालाव्याप्तदिगन्तरम्

atīva tejasaḥ kūṭaṃ jvalantamiva parvatam | dadṛśuste surāstatra jvālāvyāptadigantaram

हिन्दी अर्थ

महान्‌ तेजका वह पुज्ज जाज्वल्यमान पर्वत-सा जान पड़ा। देवताओं ने देखा, वहाँ उसकी ज्वालाएँ सम्पूर्ण दिशाओंमें व्याप्त हो रही थीं

English

The gods beheld the mass of intense energy there like a burning mountain, pervading the other regions of the sky with its blaze;

अध्याय 2

श्लोक 2.13

अतुलं तत्र तत्तेजः सर्वदेवशरीरजम् ।एकस्थं तदभून्नारी व्याप्तलोकत्रयं त्विषा

atulaṃ tatra tattejaḥ sarvadevaśarīrajam | ekasthaṃ tadabhūnnārī vyāptalokatrayaṃ tviṣā

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण देवताओंके शरीरसे प्रकट हुए उस तेजकी कहीं तुलना नहीं थी। एकत्रित होनेपर वह एक नारीके रूपमें परिणत हो गया और अपने प्रकाशसे तीनों लोकोंमें व्याप्त जान पड़ा

English

and that unparalleled energy, born of the bodies of all the gods, which pervaded the three worlds with its light, gathering into one became a female.

अध्याय 2

श्लोक 2.14

यदभूच्छाम्भवं तेजस्तेनाजायत तन्मुखम् ।याम्येन चाभवन् केशा बाहवो विष्णुतेजसा

yadabhūcchāmbhavaṃ tejastenājāyata tanmukham | yāmyena cābhavan keśā bāhavo viṣṇutejasā

हिन्दी अर्थ

भगवान्‌ शंकरका जो तेज था, उससे उस देवीका मुख प्रकट हुआ। यमराजके तेजसे उसके सिरमें बाल निकल आये। श्रीविष्णुभगवान्‌के तेजसे उसकी भुजाएँ हुईं

English

By what was Shiva's energy her face was developed, and by Yama's energy grew her hair, and her arms by Vishnu's energy,

अध्याय 2

श्लोक 2.15

सौम्येन स्तनयोर्युग्मं मध्यं चैन्द्रेण चाभवत् ।वारुणेन च जङ्घोरू नितम्बस्तेजसा भुवः

saumyena stanayoryugmaṃ madhyaṃ caindreṇa cābhavat | vāruṇena ca jaṅghorū nitambastejasā bhuvaḥ

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमाके तेजसे दोनों स्तनोंका और इन्द्रके तेजसे मध्यभाग (कटिप्रदेश)-का प्रादर्भाव हुआ। वरुणके तेजसे जड़घा और पिंडली तथा पृथ्वीके तेजसे नितम्बभाग प्रकट हुआ

English

by the Moon's her twin breasts; and her waist came into being by Indra's energy, and by Varuna's her legs and thighs, by the Earth's energy her hips,

अध्याय 2

श्लोक 2.16

ब्रह्मणस्तेजसा पादौ तदङ्गुल्योऽर्कतेजसा ।वसूनां च कराङ्गुल्यः कौबेरेण च नासिका

brahmaṇastejasā pādau tadaṅgulyo'rkatejasā | vasūnāṃ ca karāṅgulyaḥ kaubereṇa ca nāsikā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माके तेजसे दोनों चरण और सूर्यके तेजसे उनकी अँगुलियाँ हुईं। वसुओंके तेजसे हाथोंकी अँगुलियाँ और कुबेरेके तेजसे नासिका प्रकट हुई

English

by Brahma's energy her feet, her toes by the Sun's energy, and by the Vasus' energy her hands and fingers, and by Kuvera's her nose;

अध्याय 2

श्लोक 2.17

तस्यास्तु दन्ताः सम्भूताः प्राजापत्येन तेजसा ।नयनत्रितयं जज्ञे तथा पावकतेजसा

tasyāstu dantāḥ sambhūtāḥ prājāpatyena tejasā | nayanatritayaṃ jajñe tathā pāvakatejasā

हिन्दी अर्थ

तस्यास्तु दन्ता: सम्भूता: प्राजापत्येन तेजसा । नयनत्रितयं जज्ञे तथा पावकतेजसा

English

and her teeth grew by the Prajapati's energy, and three eyes were developed by Agni's energy;

अध्याय 2

श्लोक 2.18

भ्रुवौ च सन्ध्ययोस्तेजः श्रवणावनिलस्य च ।अन्येषां चैव देवानां सम्भवस्तेजसां शिवा

bhruvau ca sandhyayostejaḥ śravaṇāvanilasya ca | anyeṣāṃ caiva devānāṃ sambhavastejasāṃ śivā

हिन्दी अर्थ

उसकी भौंहें संध्याके और कान वायुके तेजसे उत्पन्न हुए थे। इसी प्रकार अन्यान्य देवताओंके तेजसे उस कल्याणकारी देवीका आविर्भाव हुआ

English

and her eyebrows were the energy of the two twilights, and her ears Vayu's energy; and the coming into being of the energies of the other gods became the auspicious goddess.

अध्याय 2

श्लोक 2.19

ततः समस्तदेवानां तेजोराशिसमुद्भवाम् ।तां विलोक्य मुदं प्रापुरमरा महिषार्दिताः ।ततो देवा ददुस्तस्यै स्वानि स्वान्यायुधानि च

tataḥ samastadevānāṃ tejorāśisamudbhavām | tāṃ vilokya mudaṃ prāpuramarā mahiṣārditāḥ | tato devā dadustasyai svāni svānyāyudhāni ca

हिन्दी अर्थ

तुष्ठवुर्मुनयश्वैनां भक्तिनम्रात्ममूर्तय: । तदनन्तर समस्त देवताओंके तेज:पुज्जसे प्रकट हुई देवीको देखकर महिषासुरके सताये हुए देवता बहुत प्रसन्न हुए

English

Then gazing at her, who had sprung from the combined energies of all the gods, the Immortals who were afflicted by Mahisha felt a keen joy. Then the gods gave her each their own weapons.

अध्याय 2

श्लोक 2.20

शूलं शूलाद्विनिष्कृष्य ददौ तस्यै पिनाकधृक् ।चक्रं च दत्तवान् कृष्णः समुत्पाट्य स्वचक्रतः

śūlaṃ śūlādviniṣkṛṣya dadau tasyai pinākadhṛk | cakraṃ ca dattavān kṛṣṇaḥ samutpāṭya svacakrataḥ

हिन्दी अर्थ

पिनाकधारी भगवान्‌ शड्करने अपने शूलसे एक शूल निकालकर उन्हें दिया; फिर भगवान्‌ विष्णुने भी अपने चक्रसे चक्र उत्पन्न करके भगवतीको अर्पण किया

English

The bearer of the bow Pinaka, drawing a trident forth from his own trident, gave it to her; and Krishna gave a discus, pulling it out of his own discus;

अध्याय 2

श्लोक 2.21

शङ्खं च वरुणः शक्तिं ददौ तस्यै हुताशनः ।मारुतो दत्तवांश्चापं बाणपूर्णे तथेषुधी

śaṅkhaṃ ca varuṇaḥ śaktiṃ dadau tasyai hutāśanaḥ | māruto dattavāṃścāpaṃ bāṇapūrṇe tatheṣudhī

हिन्दी अर्थ

शड्खं च वरुण: शक्ति ददौ तस्यै हुताशन: । मारुतो दत्तवांश्वापं बाणपूर्णे तथेषुधी

English

and Varuna gave her a conch, Agni a spear, Maruta gave a bow and a quiver filled with arrows.

अध्याय 2

श्लोक 2.22

वज्रमिन्द्रः समुत्पाट्य कुलिशादमराधिपः ।ददौ तस्यै सहस्राक्षो घण्टामैरावताद्गजात्

vajramindraḥ samutpāṭya kuliśādamarādhipaḥ | dadau tasyai sahasrākṣo ghaṇṭāmairāvatādgajāt

हिन्दी अर्थ

सहस्र नेत्रोंवाले देवराज इन्द्रने अपने वज्रसे उत्पन्न करके दिया और ऐरावत हाथीसे उतारकर एक घण्टा भी प्रदान किया

English

Indra, lord of the Immortals, gave a thunderbolt, pulling it out of his own thunderbolt; the Thousand-eyed gave her a bell from his elephant Airavata.

अध्याय 2

श्लोक 2.23

कालदण्डाद्यमो दण्डं पाशं चाम्बुपतिर्ददौ ।प्रजापतिश्चाक्षमालां ददौ ब्रह्मा कमण्डलुम्

kāladaṇḍādyamo daṇḍaṃ pāśaṃ cāmbupatirdadau | prajāpatiścākṣamālāṃ dadau brahmā kamaṇḍalum

हिन्दी अर्थ

यमराजने कालदण्डसे दण्ड, वरुणने पाश, प्रजापतिने स्फटिकाक्षकी माला तथा ब्रह्माजीने कमण्डलु भेंट किया

English

Yama gave a rod from his own rod of Fate, and the lord of the waters a noose; and the Prajapati gave her a necklace of beads, Brahma an earthen water-pot;

अध्याय 2

श्लोक 2.24

समस्तरोमकूपेषु निजरश्मीन् दिवाकरः ।कालश्च दत्तवान् खड्गं तस्यै चर्म च निर्मलम्

samastaromakūpeṣu nijaraśmīn divākaraḥ | kālaśca dattavān khaḍgaṃ tasyai carma ca nirmalam

हिन्दी अर्थ

सूर्यने देवीके समस्त रोम-कूपोंमें अपनी किरणोंका तेज भर दिया। कालने उन्हें चमकती हुई ढाल और तलवार दी

English

the Sun bestowed his own rays on all the pores of her skin, and Destiny gave her a sword and a spotless shield;

अध्याय 2

श्लोक 2.25

क्षीरोदश्चामलं हारमजरे च तथाम्बरे ।चूडामणिं तथा दिव्यं कुण्डले कटकानि च

kṣīrodaścāmalaṃ hāramajare ca tathāmbare | cūḍāmaṇiṃ tathā divyaṃ kuṇḍale kaṭakāni ca

हिन्दी अर्थ

क्षीरोदश्षामलं हारमजरे च तथाम्बरे । चूडामर्णिं तथा दिव्यं कुण्डले कटकानि च

English

and the Ocean of milk a spotless necklace of pearls and also a pair of undecaying garments, and a celestial crest-jewel, a pair of ear-rings, and bracelets,

अध्याय 2

श्लोक 2.26

अर्धचन्द्रं तथा शुभ्रं केयूरान् सर्वबाहुषु ।नूपुरौ विमलौ तद्वद् ग्रैवेयकमनुत्तमम्

ardhacandraṃ tathā śubhraṃ keyūrān sarvabāhuṣu | nūpurau vimalau tadvad graiveyakamanuttamam

हिन्दी अर्थ

अर्धचन्द्रं तथा शुभ्र॑ केयूरान्‌ सर्वबाहुषु । नूपुरो विमलौ तठद्वद ग्रैवेयममनुत्तमम्‌

English

and a brilliant half-moon ornament, and armlets over all her arms, and also a pair of bright anklets, and a necklet of the finest make,

अध्याय 2

श्लोक 2.27

अङ्गुलीयकरत्नानि समस्तास्वङ्गुलीषु च ।विश्वकर्मा ददौ तस्यै परशुं चातिनिर्मलम्

aṅgulīyakaratnāni samastāsvaṅgulīṣu ca | viśvakarmā dadau tasyai paraśuṃ cātinirmalam

हिन्दी अर्थ

क्षीरसमुद्रने उज्ज्वल हार तथा कभी जीर्ण न होनेवाले दो दिव्य वस्त्र भेंट किये। साथ ही उन्होंने दिव्य चूड़ामणि, दो कुण्डल, कड़े, उज्ज्वल अर्धचन्द्र, सब बाहुओंके लिये केयूर, दोनों चरणोंके लिये निर्मल नूपुर, गलेकी सुन्दर हँसली और सब अँगुलियोंमें पहननेके लिये रत्नोंकी बनी अँगूठियाँ भी दीं। विश्वकर्माने उन्हें अत्यन्त निर्मल फरसा भेंट किया

English

and rings and gems on all her fingers; and Vishvakarman gave to her a brightly polished axe,

अध्याय 2

श्लोक 2.28

अस्त्राण्यनेकरूपाणि तथाभेद्यं च दंशनम् ।अम्लानपङ्कजां मालां शिरस्युरसि चापराम्

astrāṇyanekarūpāṇi tathābhedyaṃ ca daṃśanam | amlānapaṅkajāṃ mālāṃ śirasyurasi cāparām

हिन्दी अर्थ

अस्त्राण्यनेकरूपाणि तथाभेद्यं च दंशनम्‌ । अम्लानपड़्कजां मालां शिरस्युरसि चापराम्‌

English

weapons of many shapes and also armour that could not be pierced; and Ocean gave her a garland of fadeless lotus-flowers for her head and another for her breast,

अध्याय 2

श्लोक 2.29

अददज्जलधिस्तस्यै पङ्कजं चातिशोभनम् ।हिमवान् वाहनं सिंहं रत्नानि विविधानि च

adadajjaladhistasyai paṅkajaṃ cātiśobhanam | himavān vāhanaṃ siṃhaṃ ratnāni vividhāni ca

हिन्दी अर्थ

जलधिने उन्हें सुन्दर कमलका फूल भेंट किया। हिमालयने सवारीके लिये सिंह तथा भाँति-भाँतिके रत्न समर्पित किये

English

and a very brilliant lotus-flower besides. Himavat gave her a lion to ride on and gems of various kinds.

अध्याय 2

श्लोक 2.30

ददावशून्यं सुरया पानपात्रं धनाधिपः ।शेषश्च सर्वनागेशो महामणिविभूषितम्

dadāvaśūnyaṃ surayā pānapātraṃ dhanādhipaḥ | śeṣaśca sarvanāgeśo mahāmaṇivibhūṣitam

हिन्दी अर्थ

धनाध्यक्ष कुबेरने मधुसे भरा पानपात्र दिया तथा सम्पूर्ण नागोंके राजा शेषने, जो इस पृथ्वीको धारण करते हैं, उन्हें बहुमूल्य मणियोंसे विभूषित नागहार भेंट दिया। इसी प्रकार अन्य देवताओंने भी आभूषण और अस्त्र-शस्त्र देकर देवीका सम्मान किया। तत्पश्चात्‌ उन्होंने बारंबार अट्टहासपूर्वक उच्चस्वरसे गर्जना की। उनके भयंकर नादसे सम्पूर्ण आकाश गूँज उठा

English

Kuvera, the lord of wealth, gave a drinking cup ever full of wine. And Shesha, the lord of all the serpents, who supports this earth,

अध्याय 2

श्लोक 2.31

नागहारं ददौ तस्यै धत्ते यः पृथिवीमिमाम् ।अन्यैरपि सुरैर्देवी भूषणैरायुधैस्तथा

nāgahāraṃ dadau tasyai dhatte yaḥ pṛthivīmimām | anyairapi surairdevī bhūṣaṇairāyudhaistathā

हिन्दी अर्थ

नागहारं ददौ तस्यै धत्ते यः पृथिवीमिमाम्‌ । अन्यैरपि सुरैर्देवी भूषणैरायुधैस्तथा

English

gave her a serpent-necklace adorned with large gems. Honoured by other gods also with gifts of ornaments and weapons,

अध्याय 2

श्लोक 2.32

सम्मानिता ननादोच्चैः साट्टहासं मुहुर्मुहुः ।तस्या नादेन घोरेण कृत्स्नमापूरितं नभः

sammānitā nanādoccaiḥ sāṭṭahāsaṃ muhurmuhuḥ | tasyā nādena ghoreṇa kṛtsnamāpūritaṃ nabhaḥ

हिन्दी अर्थ

धनाध्यक्ष कुबेरने मधुसे भरा पानपात्र दिया तथा सम्पूर्ण नागोंके राजा शेषने, जो इस पृथ्वीको धारण करते हैं, उन्हें बहुमूल्य मणियोंसे विभूषित नागहार भेंट दिया। इसी प्रकार अन्य देवताओंने भी आभूषण और अस्त्र-शस्त्र देकर देवीका सम्मान किया। तत्पश्चात्‌ उन्होंने बारंबार अट्टहासपूर्वक उच्चस्वरसे गर्जना की। उनके भयंकर नादसे सम्पूर्ण आकाश गूँज उठा

English

the goddess uttered a loud roar blended with a horse-laugh again and again. The whole welkin was filled with her terrible roar.

अध्याय 2

श्लोक 2.33

अमायतातिमहता प्रतिशब्दो महानभूत् ।चुक्षुभुः सकला लोकाः समुद्राश्च चकम्पिरे

amāyatātimahatā pratiśabdo mahānabhūt | cukṣubhuḥ sakalā lokāḥ samudrāśca cakampire

हिन्दी अर्थ

देवीका वह अत्यन्त उच्चस्वरसे किया हुआ सिंहनाद कहीं समा न सका, आकाश उसके सामने लघु प्रतीत होने लगा। उससे बड़े जोरकी प्रतिध्वनि हुई, जिससे सम्पूर्ण विश्वमें हलचल मच गयी और समुद्र काँप उठे

English

By that penetrating and exceedingly great roar a great echo arose; all the worlds shook and the seas trembled,

अध्याय 2

श्लोक 2.34

चचाल वसुधा चेलुः सकलाश्च महीधराः ।जयेति देवाश्च मुदा तामूचुः सिंहवाहिनीम्

cacāla vasudhā celuḥ sakalāśca mahīdharāḥ | jayeti devāśca mudā tāmūcuḥ siṃhavāhinīm

हिन्दी अर्थ

पृथ्वी डोलने लगी और समस्त पर्वत हिलने लगे। उस समय देवताओंने अत्यन्त प्रसन्नताके साथ सिंहवाहिनी भवानीसे कहा -- देवि! तुम्हारी जय हो'

English

the earth quaked and all the mountains moved. And 'Conquer thou!' exclaimed the gods with joy to her who rode on the lion,

अध्याय 2

श्लोक 2.35

तुष्टुवुर्मुनयश्चैनां भक्तिनम्रात्ममूर्तयः ।दृष्ट्वा समस्तं सङ्क्षुब्धं त्रैलोक्यममरारयः

tuṣṭuvurmunayaścaināṃ bhaktinamrātmamūrtayaḥ | dṛṣṭvā samastaṃ saṅkṣubdhaṃ trailokyamamarārayaḥ

हिन्दी अर्थ

मुमोचासुरदेहेषु शस्त्राण्यस्त्राणि चेश्वरी । सम्पूर्ण त्रिलोकीको क्षोभग्रस्त देख दैत्यगण अपनी समस्त सेनाको कवच आदिसे सुसज्जित कर, हाथोंमें हथियार ले सहसा उठकर खड़े हो गये। उस समय महिषासुरने बड़े क्रोधमें आकर कहा--'“आ:! यह क्या हो रहा है।' फिर वह सम्पूर्ण असुरोंसे घिरकर उस सिंहनादकी ओर लक्ष्य करके दौड़ा और आगे पहुँचकर उसने देवीको देखा, जो अपनी प्रभासे तीनों लोकोंको प्रकाशित कर रही थीं

English

and the munis extolled her as they bowed their bodies in faith. Seeing all the three worlds greatly agitated, the foes of the Immortals

अध्याय 2

श्लोक 2.36

सन्नद्धाखिलसैन्यास्ते समुत्तस्थुरुदायुधाः ।आः किमेतदिति क्रोधादाभाष्य महिषासुरः

sannaddhākhilasainyāste samuttasthurudāyudhāḥ | āḥ kimetaditi krodhādābhāṣya mahiṣāsuraḥ

हिन्दी अर्थ

मुमोचासुरदेहेषु शस्त्राण्यस्त्राणि चेश्वरी । सम्पूर्ण त्रिलोकीको क्षोभग्रस्त देख दैत्यगण अपनी समस्त सेनाको कवच आदिसे सुसज्जित कर, हाथोंमें हथियार ले सहसा उठकर खड़े हो गये। उस समय महिषासुरने बड़े क्रोधमें आकर कहा--'“आ:! यह क्या हो रहा है।' फिर वह सम्पूर्ण असुरोंसे घिरकर उस सिंहनादकी ओर लक्ष्य करके दौड़ा और आगे पहुँचकर उसने देवीको देखा, जो अपनी प्रभासे तीनों लोकोंको प्रकाशित कर रही थीं

English

uniting all their armies rose up together with uplifted weapons. 'Ha! what is this?' exclaimed the Asura Mahisha in wrath,

अध्याय 2

श्लोक 2.37

अभ्यधावत तं शब्दमशेषैरसुरैर्वृतः ।स ददर्श ततो देवीं व्याप्तलोकत्रयां त्विषा

abhyadhāvata taṃ śabdamaśeṣairasurairvṛtaḥ | sa dadarśa tato devīṃ vyāptalokatrayāṃ tviṣā

हिन्दी अर्थ

अभ्यधावत तं शब्दमशेषैरसुरैर्व॒त: । स ददर्श ततो देवीं व्याप्तलोकत्रयां त्विषा

English

and rushed, surrounded by all the Asuras, towards that roar. Then he saw the goddess, pervading the three worlds with her light,

अध्याय 2

श्लोक 2.38

पादाक्रान्त्या नतभुवं किरीटोल्लिखिताम्बराम् ।क्षोभिताशेषपातालां धनुर्ज्यानिःस्वनेन ताम्

pādākrāntyā natabhuvaṃ kirīṭollikhitāmbarām | kṣobhitāśeṣapātālāṃ dhanurjyāniḥsvanena tām

हिन्दी अर्थ

उनके चरणोंके भारसे पृथ्वी दबी जा रही थी। माथेके मुकुटसे आकाशगमें रेखा-सी खिंच रही थी तथा वे अपने धनुषकी टड्कारसे सातों पातालोंको क्षुब्ध किये देती थीं

English

causing the earth to bow at the touch of her feet, grazing the firmament with her crest, shaking the whole of Patala with the twang of her bow-string,

अध्याय 2

श्लोक 2.39

दिशो भुजसहस्रेण समन्ताद्व्याप्य संस्थिताम् ।ततः प्रववृते युद्धं तया देव्या सुरद्विषाम्

diśo bhujasahasreṇa samantādvyāpya saṃsthitām | tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tayā devyā suradviṣām

हिन्दी अर्थ

देवी अपनी हजारों भुजाओंसे सम्पूर्ण दिशाओंको आच्छादित करके खड़ी थीं। तदनन्तर उनके साथ दैत्योंका युद्ध छिड़ गया

English

standing pervading the sky all around with her thousand arms. Then began a battle between the goddess and the enemies of the gods,

अध्याय 2

श्लोक 2.40

शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैरादीपितदिगन्तरम् ।महिषासुरसेनानीश्चिक्षुराख्यो महासुरः

śastrāstrairbahudhā muktairādīpitadigantaram | mahiṣāsurasenānīścikṣurākhyo mahāsuraḥ

हिन्दी अर्थ

नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंके प्रहारसे सम्पूर्ण दिशाएँ उद्धासित होने लगीं। चिक्षुर नामक महान्‌ असुर महिषासुरका सेनानायक था

English

in which every region of the sky was illumined with the weapons and arms hurled in abundance. The Asura Mahisha's general, the great Asura named Chikshura,

अध्याय 2

श्लोक 2.41

युयुधे चामरश्चान्यैश्चतुरङ्गबलान्वितः ।रथानामयुतैः षड्भिरुदग्राख्यो महासुरः

yuyudhe cāmaraścānyaiścaturaṅgabalānvitaḥ | rathānāmayutaiḥ ṣaḍbhirudagrākhyo mahāsuraḥ

हिन्दी अर्थ

ययुधे चामरश्नान्यैश्षतुरज़बलान्वित: । रथानामयुतै: षड्भिरुदग्राख्यो महासुर:

English

fought with her; and the Asura Chamara, attended by fourfold forces, fought along with others. The great Asura named Udagra with six myriads of chariots fought;

अध्याय 2

श्लोक 2.42

अयुध्यतायुतानां च सहस्रेण महाहनुः ।पञ्चाशद्भिश्च नियुतैरसिलोमा महासुरः

ayudhyatāyutānāṃ ca sahasreṇa mahāhanuḥ | pañcāśadbhiśca niyutairasilomā mahāsuraḥ

हिन्दी अर्थ

एक करोड़ रथियोंको साथ लेकर महाहनु नामक दैत्य युद्ध करने लगा। जिसके रोएँ तलवारके समान तीखे थे, वह असिलोमा नामका महादैत्य पाँच करोड़ रथी सैनिकोंसहित युद्धमें आ डटा

English

and Mahahanu with a thousand myriads gave battle; and the great Asura Asiloman with fifty millions;

अध्याय 2

श्लोक 2.43

अयुतानां शतैः षड्भिर्बाष्कलो युयुधे रणे ।गजवाजिसहस्रौघैरनेकैः परिवारितः

ayutānāṃ śataiḥ ṣaḍbhirbāṣkalo yuyudhe raṇe | gajavājisahasraughairanekaiḥ parivāritaḥ

हिन्दी अर्थ

अयुतानां शतै: षड्भिर्बष्कलो युयुधे रणे । गजवाजिसहस्रौघैरनेकै:* परिवारित:

English

with six hundred myriads Bashkala fought in the battle; another, surrounded with many troops of thousands of elephants and horses,

अध्याय 2

श्लोक 2.44

वृतो रथानां कोट्या च युद्धे तस्मिन्नयुध्यत ।बिडालाख्योऽयुतानां च पञ्चाशद्भिरथायुतैः

vṛto rathānāṃ koṭyā ca yuddhe tasminnayudhyata | biḍālākhyo'yutānāṃ ca pañcāśadbhirathāyutaiḥ

हिन्दी अर्थ

वृतो रथानां कोट्यां च युद्धे तस्मिन्नयुध्यत । बिडालाख्यो<5युतानां च पञ्चाशद्भिरथायुतै:

English

and with ten million chariots, fought in that battle; and the Asura named Bidala fought in the battle there, surrounded with fifty myriads of myriads of chariots.

अध्याय 2

श्लोक 2.45

युयुधे संयुगे तत्र रथानां परिवारितः ।अन्ये च तत्रायुतशो रथनागहयैर्वृताः

yuyudhe saṃyuge tatra rathānāṃ parivāritaḥ | anye ca tatrāyutaśo rathanāgahayairvṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

युयुधे संयुगे तत्र रथानां परिवारित:? | अन्ये च तत्रायुतशो रथनागहयैर्वृता:

English

And other great Asuras in myriads, surrounded with chariots, elephants and horses,

अध्याय 2

श्लोक 2.46

युयुधुः संयुगे देव्या सह तत्र महासुराः ।कोटिकोटिसहस्रैस्तु रथानां दन्तिनां तथा

yuyudhuḥ saṃyuge devyā saha tatra mahāsurāḥ | koṭikoṭisahasraistu rathānāṃ dantināṃ tathā

हिन्दी अर्थ

युयुधु: संयुगे देव्या सह तत्र महासुरा: । कोटिकोटिसहसैस्तु रथानां दन्तिनां तथा

English

fought with the goddess in that battle there. Now the Asura Mahisha was surrounded with thousands of ten million times ten millions of chariots and elephants

अध्याय 2

श्लोक 2.47

हयानां च वृतो युद्धे तत्राभून्महिषासुरः ।तोमरैर्भिन्दिपालैश्च शक्तिभिर्मुसलैस्तथा

hayānāṃ ca vṛto yuddhe tatrābhūnmahiṣāsuraḥ | tomarairbhindipālaiśca śaktibhirmusalaistathā

हिन्दी अर्थ

हयानां च वृतो युद्धे तत्राभून्महिषासुर: । तोमरैर्भिन्दिपालैश्व शक्तिभिर्मुसलैस्तथा

English

and horses in the battle there. With iron maces and javelins, with spears and clubs,

अध्याय 2

श्लोक 2.48

युयुधुः संयुगे देव्या खड्गैः परशुपट्टिशैः ।केचिच्च चिक्षिपुः शक्तीः केचित् पाशांस्तथापरे

yuyudhuḥ saṃyuge devyā khaḍgaiḥ paraśupaṭṭiśaiḥ | kecicca cikṣipuḥ śaktīḥ kecit pāśāṃstathāpare

हिन्दी अर्थ

युयुधु: संयुगे देव्या खड्गै: परशुपट्टिशै: । केचिच्च चिक्षिपु: शक्ती: केचित्पाशांस्तथापरे

English

with swords, with axes and halberds they fought in the battle against the goddess. And some hurled spears, and others nooses,

अध्याय 2

श्लोक 2.49

देवीं खड्गप्रहारैस्तु ते तां हन्तुं प्रचक्रमुः ।सापि देवी ततस्तानि शस्त्राण्यस्त्राणि चण्डिका

devīṃ khaḍgaprahāraistu te tāṃ hantuṃ pracakramuḥ | sāpi devī tatastāni śastrāṇyastrāṇi caṇḍikā

हिन्दी अर्थ

देवीं खड्गप्रहारैस्तु ते तां हन्तुं प्रचक्रमु: । सापि देवी ततस्तानि शस्त्राण्यस्त्राणि चण्डिका

English

but they assailed the goddess with blows from their swords in order to slay her. And then the goddess Chandika those weapons and arms

अध्याय 2

श्लोक 2.50

लीलयैव प्रचिच्छेद निजशस्त्रास्त्रवर्षिणी ।अनायस्तानना देवी स्तूयमाना सुरर्षिभिः

līlayaiva praciccheda nijaśastrāstravarṣiṇī | anāyastānanā devī stūyamānā surarṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

लीलयैव प्रचिच्छेद निजशस्त्रास्त्रवर्षिणी । अनायस्तानना देवी स्तूयमाना सुरपिभि:

English

clove, as it were in merest play, by raining forth her own weapons and arms. The goddess betrayed no exertion in her countenance, while the gods and rishis were praising her.

अध्याय 2

श्लोक 2.51

मुमोचासुरदेहेषु शस्त्राण्यस्त्राणि चेश्वरी ।सोऽपि क्रुद्धो धुतसटो देव्या वाहनकेसरी

mumocāsuradeheṣu śastrāṇyastrāṇi ceśvarī | so'pi kruddho dhutasaṭo devyā vāhanakesarī

हिन्दी अर्थ

६९ ।। देवीका वाहन वह सिंह भी क्रोधमें भरकर गर्दनके बालोंको हिलाता हुआ असुरोंकी सेनामें इस प्रकार विचरने लगा, मानो वनोंमें दावानल फैल रहा हो। रणभूमिमें दैत्योंके साथ युद्ध करती हुई अम्बिका देवीने जितने नि:श्वास छोड़े, वे सभी तत्काल सैकड़ों-हजारों गणोंके रूपमें प्रकट हो गये और परशु, भिन्दिपाल, खड़ग तथा पट्टिश आदि अस्त्रोंद्वारा असुरोंका सामना करने लगे

English

The queenly goddess hurled her weapons and arms at the Asuras' bodies. The lion also that bore the goddess, enraged and with ruffled mane,

अध्याय 2

श्लोक 2.52

चचारासुरसैन्येषु वनेष्विव हुताशनः ।निःश्वासान् मुमुचे यांश्च युध्यमाना रणेऽम्बिका

cacārāsurasainyeṣu vaneṣviva hutāśanaḥ | niḥśvāsān mumuce yāṃśca yudhyamānā raṇe'mbikā

हिन्दी अर्थ

तथा कुछ दूसरे दैत्योंने खड्गप्रहार करके देवीको मार डालनेका उद्योग किया। देवीने भी क्रोधमें भरकर खेल-खेलमें ही अपने अस्त्र-शस्त्रोंकी वर्षा करके दैत्योंके वे समस्त अस्त्र-शस्त्र काट डाले। उनके मुखपर परिश्रम या थकावटका रंचमात्र भी चिह्न नहीं था, देवता और ऋषि उनकी स्तुति करते थे और वे भगवती परमेश्वरी दैत्योंके शरीरोंपर अस्त्र-शस्त्रोंकी वर्षा करती रहीं। चचारासुरसैन्येषु वनेष्विव हुताशन: । निःश्वासान्‌ मुमुचे यांश्व॒ युध्यमाना रणेडम्बिका

English

stalked among the armies of Asuras, like fire through the forests. And the deep breaths, which Ambika fighting in the battle breathed forth,

अध्याय 2

श्लोक 2.53

त एव सद्यः सम्भूता गणाः शतसहस्रशः ।युयुधुस्ते परशुभिर्भिन्दिपालासिपट्टिशैः

ta eva sadyaḥ sambhūtā gaṇāḥ śatasahasraśaḥ | yuyudhuste paraśubhirbhindipālāsipaṭṭiśaiḥ

हिन्दी अर्थ

६९ ।। देवीका वाहन वह सिंह भी क्रोधमें भरकर गर्दनके बालोंको हिलाता हुआ असुरोंकी सेनामें इस प्रकार विचरने लगा, मानो वनोंमें दावानल फैल रहा हो। रणभूमिमें दैत्योंके साथ युद्ध करती हुई अम्बिका देवीने जितने नि:श्वास छोड़े, वे सभी तत्काल सैकड़ों-हजारों गणोंके रूपमें प्रकट हो गये और परशु, भिन्दिपाल, खड़ग तथा पट्टिश आदि अस्त्रोंद्वारा असुरोंका सामना करने लगे

English

came into real being at once as troops by hundreds and thousands. These fought with axes, with javelins, and swords and halberds,

अध्याय 2

श्लोक 2.54

नाशयन्तोऽसुरगणान् देवीशक्त्युपबृंहिताः ।अवादयन्त पटहान् गणाः शङ्खांस्तथापरे

nāśayanto'suragaṇān devīśaktyupabṛṃhitāḥ | avādayanta paṭahān gaṇāḥ śaṅkhāṃstathāpare

हिन्दी अर्थ

नाशयन्तो5सुरगणान्‌ देवीशक्त्युपबंहिता: । अवादयन्त पटहान्‌ गणा: शड्खांस्तथापरे

English

destroying the Asura bands, being invigorated by the goddess' energy. And of these bands some raised a din with large drums, and others with conchs,

अध्याय 2

श्लोक 2.55

मृदङ्गांश्च तथैवान्ये तस्मिन् युद्धमहोत्सवे ।ततो देवी त्रिशूलेन गदया शक्तिवृष्टिभिः

mṛdaṅgāṃśca tathaivānye tasmin yuddhamahotsave | tato devī triśūlena gadayā śaktivṛṣṭibhiḥ

हिन्दी अर्थ

मृदज़ांश्न तथैवान्ये तस्मिन्‌ युद्धमहोत्सवे । ततो देवी त्रिशूलेन गदया शक्तिवृष्टिभि:ः

English

and others besides with tabors, in that great battle-festival. Then the goddess with her trident, her club, with showers of spears,

अध्याय 2

श्लोक 2.56

खड्गादिभिश्च शतशो निजघान महासुरान् ।पातयामास चैवान्यान् घण्टास्वनविमोहितान्

khaḍgādibhiśca śataśo nijaghāna mahāsurān | pātayāmāsa caivānyān ghaṇṭāsvanavimohitān

हिन्दी अर्थ

उस संग्राम-महोत्सवमें कितने ही गण मृदड़ बजा रहे थे। तदनन्तर देवीने त्रिशूलसे, गदासे, शक्तिकी वर्षसे और खड्ग आदिसे सैकड़ों महादैत्योंका संहार कर डाला। कितनोंको घंटेके भयड्ूकर नादसे मूर्च्छित करके मार गिराया

English

and with her sword and other weapons slaughtered the great Asuras in hundreds, and laid others low who were bewitched with the ringing of her bell;

अध्याय 2

श्लोक 2.57

असुरान् भुवि पाशेन बद्ध्वा चान्यानकर्षयत् ।केचिद् द्विधाकृतास्तीक्ष्णैः खड्गपातैस्तथापरे

asurān bhuvi pāśena baddhvā cānyānakarṣayat | kecid dvidhākṛtāstīkṣṇaiḥ khaḍgapātaistathāpare

हिन्दी अर्थ

असुरान्‌ भुवि पाशेन बद्ध्वा चान्यानकर्षयत्‌ । केचिद्‌ द्विधा कृतास्तीक्ष्पै: खड्गपातैस्तथापरे

English

and binding other Asuras with her noose, she dragged them on the ground. And others again, cloven in twain by sharp slashes of her sword,

अध्याय 2

श्लोक 2.58

विपोथिता निपातेन गदया भुवि शेरते ।वेमुश्च केचिद्रुधिरं मुसलेन भृशं हताः

vipothitā nipātena gadayā bhuvi śerate | vemuśca kecidrudhiraṃ musalena bhṛśaṃ hatāḥ

हिन्दी अर्थ

कितने ही गदाकी चोटसे घायल हो धरतीपर सो गये। कितने ही मूसलकी मारसे अत्यन्त आहत होकर रक्त वमन करने लगे। कुछ दैत्य शूलसे छाती फट जानेके कारण पृथ्वीपर ढेर हो गये। उस रणाड्रणमें बाणसमूहोंकी वृष्टिसे कितने ही असुरोंकी कमर टूट गयी

English

and crushed by blows with her mace, lie on the ground; and some, grievously battered by her club, vomited forth blood.

अध्याय 2

श्लोक 2.59

केचिन्निपतिता भूमौ भिन्नाः शूलेन वक्षसि ।निरन्तराः शरौघेण कृताः केचिद्रणाजिरे

kecinnipatitā bhūmau bhinnāḥ śūlena vakṣasi | nirantarāḥ śaraugheṇa kṛtāḥ kecidraṇājire

हिन्दी अर्थ

कितने ही गदाकी चोटसे घायल हो धरतीपर सो गये। कितने ही मूसलकी मारसे अत्यन्त आहत होकर रक्त वमन करने लगे। कुछ दैत्य शूलसे छाती फट जानेके कारण पृथ्वीपर ढेर हो गये। उस रणाड्रणमें बाणसमूहोंकी वृष्टिसे कितने ही असुरोंकी कमर टूट गयी

English

Some were felled to the ground, pierced in the breast by her trident. Some, being closely massed together, were cut in pieces by the torrent of her arrows in the battle-field.

अध्याय 2

श्लोक 2.60

श्येनानुकारिणः प्राणान् मुमुचुस्त्रिदशार्दनाः ।केषाञ्चिद् बाहवश्छिन्नाश्छिन्नग्रीवास्तथापरे

śyenānukāriṇaḥ prāṇān mumucustridaśārdanāḥ | keṣāñcid bāhavaśchinnāśchinnagrīvāstathāpare

हिन्दी अर्थ

श्येनानुकारिण:5 प्राणान्‌ मुमुचुस्त्रिदशार्दना: । केषांचिद्‌ बाहवश्शक्तिन्नाश्छिन्नग्रीवास्तथापरे

English

Following the manner of an army, the afflicters of the thirty gods gave up the ghost; some with their arms cut off, and others with severed necks;

अध्याय 2

श्लोक 2.61

शिरांसि पेतुरन्येषामन्ये मध्ये विदारिताः ।विच्छिन्नजङ्घास्त्वपरे पेतुरुर्व्यां महासुराः

śirāṃsi peturanyeṣāmanye madhye vidāritāḥ | vicchinnajaṅghāstvapare petururvyāṃ mahāsurāḥ

हिन्दी अर्थ

बाजकी तरह झपटनेवाले देवपीडक दैत्यगण अपने प्राणोंसे हाथ धोने लगे। किन्हींकी बाँहें छिन्न- भिन्न हो गयीं, कितनोंकी गर्दनें कट गयीं। कितने ही दैत्योंके मस्तक कट-कटकर गिरने लगे। कुछ लोगोंके शरीर मध्यभागमें ही विदीर्ण हो गये। कितने ही महादैत्य जाँघें कट जानेसे पृथ्वीपर गिर पड़े। कितनोंको ही देवीने एक बाँह, एक पैर और एक नेत्रवाले करके दो टुकड़ोंमें चीर डाला। कितने ही दैत्य मस्तक कट जानेपर भी गिरकर फिर उठ जाते और केवल धड़के ही रूपमें अच्छे-अच्छे हथियार हाथमें देवीके साथ युद्ध करने लगते थे। दूसरे कबन्ध युद्धके बाजोंकी लयपर नाचते थे

English

their heads fell from others, others were torn asunder in the middle; and other great Asuras fell to the earth with legs clean cut off;

अध्याय 2

श्लोक 2.62

एकबाह्वक्षिचरणाः केचिद्देव्या द्विधाकृताः ।छिन्नेऽपि चान्ये शिरसि पतिताः पुनरुत्थिताः

ekabāhvakṣicaraṇāḥ keciddevyā dvidhākṛtāḥ | chinne'pi cānye śirasi patitāḥ punarutthitāḥ

हिन्दी अर्थ

बाजकी तरह झपटनेवाले देवपीडक दैत्यगण अपने प्राणोंसे हाथ धोने लगे। किन्हींकी बाँहें छिन्न- भिन्न हो गयीं, कितनोंकी गर्दनें कट गयीं। कितने ही दैत्योंके मस्तक कट-कटकर गिरने लगे। कुछ लोगोंके शरीर मध्यभागमें ही विदीर्ण हो गये। कितने ही महादैत्य जाँघें कट जानेसे पृथ्वीपर गिर पड़े। कितनोंको ही देवीने एक बाँह, एक पैर और एक नेत्रवाले करके दो टुकड़ोंमें चीर डाला। कितने ही दैत्य मस्तक कट जानेपर भी गिरकर फिर उठ जाते और केवल धड़के ही रूपमें अच्छे-अच्छे हथियार हाथमें देवीके साथ युद्ध करने लगते थे। दूसरे कबन्ध युद्धके बाजोंकी लयपर नाचते थे

English

some were cloven by the goddess into two parts, with a single arm and eye and foot to each part; and others fell and rose again, although with head cut off.

अध्याय 2

श्लोक 2.63

कबन्धा युयुधुर्देव्या गृहीतपरमायुधाः ।ननृतुश्चापरे तत्र युद्धे तूर्यलयाश्रिताः

kabandhā yuyudhurdevyā gṛhītaparamāyudhāḥ | nanṛtuścāpare tatra yuddhe tūryalayāśritāḥ

हिन्दी अर्थ

बाजकी तरह झपटनेवाले देवपीडक दैत्यगण अपने प्राणोंसे हाथ धोने लगे। किन्हींकी बाँहें छिन्न- भिन्न हो गयीं, कितनोंकी गर्दनें कट गयीं। कितने ही दैत्योंके मस्तक कट-कटकर गिरने लगे। कुछ लोगोंके शरीर मध्यभागमें ही विदीर्ण हो गये। कितने ही महादैत्य जाँघें कट जानेसे पृथ्वीपर गिर पड़े। कितनोंको ही देवीने एक बाँह, एक पैर और एक नेत्रवाले करके दो टुकड़ोंमें चीर डाला। कितने ही दैत्य मस्तक कट जानेपर भी गिरकर फिर उठ जाते और केवल धड़के ही रूपमें अच्छे-अच्छे हथियार हाथमें देवीके साथ युद्ध करने लगते थे। दूसरे कबन्ध युद्धके बाजोंकी लयपर नाचते थे

English

Headless corpses, still grasping the finest weapons, fought with the goddess; and others danced there in the battle, keeping time to the strains of the musical instruments.

अध्याय 2

श्लोक 2.64

कबन्धाश्छिन्नशिरसः खड्गशक्त्यृष्टिपाणयः ।तिष्ठ तिष्ठेति भाषन्तो देवीमन्ये महासुराः

kabandhāśchinnaśirasaḥ khaḍgaśaktyṛṣṭipāṇayaḥ | tiṣṭha tiṣṭheti bhāṣanto devīmanye mahāsurāḥ

हिन्दी अर्थ

कबन्धाश्छिन्नशिरस: खड्गशक्त्यृष्टिपाणय: । तिष्ठ तिछठेति भाषन्तो देवीमन्ये महासुरा:7

English

Corpses, with heads severed, still held swords and spears and lances in their hands; and other great Asuras were shouting to the goddess, 'Stand! stand!'

अध्याय 2

श्लोक 2.65

पातितै रथनागाश्वैरसुरैश्च वसुन्धरा ।अगम्या साभवत्तत्र यत्राभूत् स महारणः

pātitai rathanāgāśvairasuraiśca vasundharā | agamyā sābhavattatra yatrābhūt sa mahāraṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कितने ही बिना सिरके धड़ हाथोंमें खड्ग, शक्ति और ऋष्टि लिये दौड़ते थे तथा दूसरे-दूसरे महादैत्य ठहरो! ठहरो!!” यह कहते हुए देवीको युद्धके लिये ललकारते थे। जहाँ वह घोर संग्राम हुआ था, वहाँकी धरती देवीके गिराये हुए रथ हाथी, घोड़े और असुरोंकी लाशोंमें ऐसी पट गयी थी कि वहाँ चलना-फिरना असम्भव हो गया था

English

With the prostrate chariots, elephants and horses and Asuras the earth became impassable where that great battle took place.

अध्याय 2

श्लोक 2.66

शोणितौघा महानद्यः सद्यस्तत्र प्रसुस्रुवुः ।मध्ये चासुरसैन्यस्य वारणासुरवाजिनाम्

śoṇitaughā mahānadyaḥ sadyastatra prasusruvuḥ | madhye cāsurasainyasya vāraṇāsuravājinām

हिन्दी अर्थ

दैत्योंकी सेनामें हाथी, घोड़े और असुरोंके शरीरोंसे इतनी अधिक मात्रामें रक्तपात हुआ था कि थोड़ी ही देरमें वहाँ खूनकी बड़ी-बड़ी नदियाँ बहने लगीं

English

And large rivers formed of torrents of blood straightway flowed along there amidst the armies of Asuras, and among the elephants, Asuras and horses.

अध्याय 2

श्लोक 2.67

क्षणेन तन्महासैन्यमसुराणां तथाम्बिका ।निन्ये क्षयं यथा वह्निस्तृणदारुमहाचयम्

kṣaṇena tanmahāsainyamasurāṇāṃ tathāmbikā | ninye kṣayaṃ yathā vahnistṛṇadārumahācayam

हिन्दी अर्थ

क्षणेन तन्महासैन्यमसुराणां तथाम्बिका । निन्‍्ये क्षयं यथा वह्लिस्तृणदारुमहाचयम्‌

English

Thus Ambika brought that great army of the Asuras to utter destruction in a moment, even as fire utterly consumes a huge pile of grass and timber.

अध्याय 2

श्लोक 2.68

स च सिंहो महानादमुत्सृजन् धुतकेसरः ।शरीरेभ्योऽमरारीणामसूनिव विचिन्वति

sa ca siṃho mahānādamutsṛjan dhutakesaraḥ | śarīrebhyo'marārīṇāmasūniva vicinvati

हिन्दी अर्थ

और वह सिंह भी गर्दनके बालोंको हिला-हिलाकर जोर-जोरसे गर्जना करता हुआ दैत्योंके शरीरोंसे मानो उनके प्राण चुने लेता था

English

And the lion, with quivering mane, stalked on roaring aloud, prowling as it were for lives out of the bodies of the foes of the Immortals.

अध्याय 2

श्लोक 2.69

देव्या गणैश्च तैस्तत्र कृतं युद्धं तथासुरैः ।यथैषां तुतुषुर्देवाः पुष्पवृष्टिमुचो दिवि

devyā gaṇaiśca taistatra kṛtaṃ yuddhaṃ tathāsuraiḥ | yathaiṣāṃ tutuṣurdevāḥ puṣpavṛṣṭimuco divi

हिन्दी अर्थ

वहाँ देवीके गणोंने भी उन महादैत्योंके साथ ऐसा युद्ध किया, जिससे देवतागण उनपर आकाशसे फूल बरसाने लगे और उनकी स्तुति करने लगे।

English

The battle was fought there between those troops of the goddess and the Asuras, so that the gods in heaven, sending down showers of flowers, gratified her.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_devii/durga700.itx · प्राप्त 4/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।