Durga Saptashati
3
अध्याय 3 / 13

Chapter 3 — Mahishasura Vadha

तृतीय अध्याय

44 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ44 श्लोक

अध्याय 3

श्लोक 3.1

ॐ ऋषिरुवाच

oṃ ṛṣiruvāca

हिन्दी अर्थ

ता आग कक की न.कूतऔवैनकऋनन ३. कई प्रतियोंमें इसके बाद “ततो देवा ददुस्तस्यै स्वानि स्वान्यायुधानि च । ऊचुर्जयजयेत्युच्चैर्जयन्तीं ते जयैषिण: ।। * इतना पाठ अधिक है। २. पा०--ट्य। ३. पा०--ट्य। ४. पा०--तस्यै चर्म। ५. पा०--वाहनाम्‌। ३. पा०--कैरुग्रदर्शन:। २. पा० किसी-किसी प्रतिमें इसके बाद “वृतः कालो रथानां च रणे पञ्चाशतायुतैः । युयुधे संयुगे तत्र तावद्धि: परिवारित: ॥ ” इतना अधिक पाठ है। > परितो वारयति शत्रूनिति व्युत्पति: । ३. पा०-शरवृष्टिभि:। २. पा०--सेनानु०। शल्यानु०। शैलानु० ३. किसी-किसी प्रतिमें इसके बाद “रुधिरौघविलुप्ताड़ा: संग्रामे लोमहर्षणे ।! इतना पाठ अधिक है। ४. पा०--यथैनां। ५. पा०--तुष्ट्‌ वुर्देवा:। तृतीयो5 ध्याय: सेनापतियोंसहित महिषासुरका वध ध्यान (३० उद्यद्धानुसहस्रकान्तिमरुणक्षौमां शिरोमालिकां रक्तालिप्तपयोधरां जपवटीं विद्यामभीतिं वरम्‌ । हस्ताब्जैर्दध्ती त्रिनेत्रविलसद्वक्तारविन्दश्रियं देवीं बद्धहिमांशुरत्नमुकुटां वन्देडरविन्दस्थिताम्‌ ।। जगदम्बाके श्रीअड़ोंकी कान्ति उदयकालके सहस्रों सूर्योके समान है। वे लाल रंगकी रेशमी साड़ी पहने हुए हैं। उनके गलेमें मुण्डमाला शोभा पा रही है। दोनों स्तनोंपर रक्त चन्दनका लेप लगा है। वे अपने कर-कमलोंमें जपमालिका, विद्या, अभय तथा व--मुद्राएँ धारण किये हुए हैं। तीन नेत्रोंसे सुशोभित मुखारविन्दकी बड़ी शोभा हो रही है। उनके मस्तकपर चन्द्रमाके साथ ही रत्नमय मुकुट बँधा है तथा वे कमलके आसनपर विराजमान हैं। ऐसी देवीको मैं भक्तिपूर्वक प्रणाम करता हूँ।) ऋषिरुवाच

English

Om. The rishi spoke:

अध्याय 3

श्लोक 3.2

निहन्यमानं तत्सैन्यमवलोक्य महासुरः ।सेनानीश्चिक्षुरः कोपाद्ययौ योद्धुमथाम्बिकाम्

nihanyamānaṃ tatsainyamavalokya mahāsuraḥ | senānīścikṣuraḥ kopādyayau yoddhumathāmbikām

हिन्दी अर्थ

“३०” निहन्यमानं तत्सैन्यमवलोक्य महासुर: । सेनानीश्षिक्षुर: कोपाद्ययौ योद्धुमथाम्बिकाम्‌

English

Now the great Asura, the general Chikshura, seeing that army being slaughtered, advanced in wrath to fight with Ambika.

अध्याय 3

श्लोक 3.3

स देवीं शरवर्षेण ववर्ष समरेऽसुरः ।यथा मेरुगिरेः शृङ्गं तोयवर्षेण तोयदः

sa devīṃ śaravarṣeṇa vavarṣa samare'suraḥ | yathā merugireḥ śṛṅgaṃ toyavarṣeṇa toyadaḥ

हिन्दी अर्थ

से देवीं शरवर्षेण ववर्ष समरे5सुर: । यथा मेरुगिरे: शुडूं तोयवर्षेण तोयद:

English

The Asura rained a shower of arrows on the goddess in the battle, as a cloud deluges mount Meru's summit with a shower of rain.

अध्याय 3

श्लोक 3.4

तस्य छित्वा ततो देवी लीलयैव शरोत्करान् ।जघान तुरगान्बाणैर्यन्तारं चैव वाजिनाम्

tasya chitvā tato devī līlayaiva śarotkarān | jaghāna turagānbāṇairyantāraṃ caiva vājinām

हिन्दी अर्थ

तस्यच्छित्त्वा ततो देवी लीलयैव शरोत्करान्‌ । जघान तुरगान्‌ बाणैर्यन्तारं चैव वाजिनाम्‌

English

The goddess, cutting asunder the masses of his arrows then as it were in play, smote his horses with her arrows and their charioteer;

अध्याय 3

श्लोक 3.5

चिच्छेद च धनुः सद्यो ध्वजं चातिसमुच्छृतम् ।विव्याध चैव गात्रेषु छिन्नधन्वानमाशुगैः

ciccheda ca dhanuḥ sadyo dhvajaṃ cātisamucchṛtam | vivyādha caiva gātreṣu chinnadhanvānamāśugaiḥ

हिन्दी अर्थ

साथ ही उसके धनुष तथा अत्यन्त ऊँची ध्वजाको भी तत्काल काट गिराया। धुनष कट जानेपर उसके अड्डोंको अपने बाणोंसे बींध डाला

English

and split his bow forthwith and his banner raised high aloft; and with swift missiles pierced his limbs as he stood with shattered bow.

अध्याय 3

श्लोक 3.6

सच्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।अभ्यधावत तां देवीं खड्गचर्मधरोऽसुरः

sacchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ | abhyadhāvata tāṃ devīṃ khaḍgacarmadharo'suraḥ

हिन्दी अर्थ

सच्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथि: । अभ्यधावत तां देवीं खड्गचर्मधरो5सुर:

English

His bow shattered, his chariot useless, his horses killed, his charioteer slain, the Asura armed with sword and shield rushed at the goddess.

अध्याय 3

श्लोक 3.7

सिंहमाहत्य खड्गेन तीक्ष्णधारेण मूर्धनि ।आजघान भुजे सव्ये देवीमप्यतिवेगवान्

siṃhamāhatya khaḍgena tīkṣṇadhāreṇa mūrdhani | ājaghāna bhuje savye devīmapyativegavān

हिन्दी अर्थ

सिंहमाहत्य खड्गेन तीक्षणधारेण मूर्थनि । आजचघान भुजे सब्ये देवीमप्यतिवेगवान्‌

English

With the utmost celerity he smote the lion on the head with his sharp-edged sword, and struck the goddess also on her left arm.

अध्याय 3

श्लोक 3.8

तस्याः खड्गो भुजं प्राप्य पफाल नृपनन्दन ।ततो जग्राह शूलं स कोपादरुणलोचनः

tasyāḥ khaḍgo bhujaṃ prāpya paphāla nṛpanandana | tato jagrāha śūlaṃ sa kopādaruṇalocanaḥ

हिन्दी अर्थ

राजन! देवीकी बाँहपर पहुँचते ही वह तलवार टूट गयी, फिर तो क्रोधसे लाल आँखें करके उस राक्षसने शूल हाथमें लिया

English

His sword shivered to pieces as it touched her arm, O prince. Thereon, red-eyed with anger, he grasped his pike,

अध्याय 3

श्लोक 3.9

चिक्षेप च ततस्तत्तु भद्रकाल्यां महासुरः ।जाज्वल्यमानं तेजोभी रविबिम्बमिवाम्बरात्

cikṣepa ca tatastattu bhadrakālyāṃ mahāsuraḥ | jājvalyamānaṃ tejobhī ravibimbamivāmbarāt

हिन्दी अर्थ

और उसे उस महादैत्यने भगवती भद्रकालीके ऊपर चलाया। वह शूल आकाशसे गिरते हुए सूर्यमण्डलकी भाँति अपने तेजसे प्रज्वलित हो उठा

English

and he, the great Asura, flung it at Bhadrakali, as it were the Sun's orb blazing brightly with its splendour from out the sky.

अध्याय 3

श्लोक 3.10

दृष्ट्वा तदापतच्छूलं देवी शूलममुञ्चत ।तेन तच्छतधा नीतं शूलं स च महासुरः

dṛṣṭvā tadāpatacchūlaṃ devī śūlamamuñcata | tena tacchatadhā nītaṃ śūlaṃ sa ca mahāsuraḥ

हिन्दी अर्थ

दृष्टवा तदापतच्छूलं देवी शूलममुज्चत । तच्छूलं5 शतधा तेन नीत॑ स च महासुर:

English

Seeing that pike falling on her, the goddess hurled her pike, and it shattered that pike into a hundred fragments and the great Asura also.

अध्याय 3

श्लोक 3.11

हते तस्मिन्महावीर्ये महिषस्य चमूपतौ ।आजगाम गजारूढश्चामरस्त्रिदशार्दनः

hate tasminmahāvīrye mahiṣasya camūpatau | ājagāma gajārūḍhaścāmarastridaśārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

महिषासुरके सेनापति उस महापराक्रमी चिक्षुरके मारे जानेपर देवताओंको पीड़ा देनेवाला चामर हाथीपर चढ़कर आया। उसने भी देवीके ऊपर शक्तिका प्रहार किया, किन्तु जगदम्बाने उसे अपने हुंकारसे ही आहत एवं निष्प्रभ करके तत्काल पृथ्वीपर गिरा दिया

English

When he, Mahisha's very valiant general, was slain, Chamara, the afflicter of the thirty gods, advanced mounted on an elephant;

अध्याय 3

श्लोक 3.12

सोऽपि शक्तिं मुमोचाथ देव्यास्तामम्बिका द्रुतम् ।हुङ्काराभिहतां भूमौ पातयामास निष्प्रभाम्

so'pi śaktiṃ mumocātha devyāstāmambikā drutam | huṅkārābhihatāṃ bhūmau pātayāmāsa niṣprabhām

हिन्दी अर्थ

महिषासुरके सेनापति उस महापराक्रमी चिक्षुरके मारे जानेपर देवताओंको पीड़ा देनेवाला चामर हाथीपर चढ़कर आया। उसने भी देवीके ऊपर शक्तिका प्रहार किया, किन्तु जगदम्बाने उसे अपने हुंकारसे ही आहत एवं निष्प्रभ करके तत्काल पृथ्वीपर गिरा दिया

English

and he also hurled his spear at the goddess. Down to the ground Ambika quickly struck it, assailed with a contemptuous hoot and rendered lustreless.

अध्याय 3

श्लोक 3.13

भग्नां शक्तिं निपतितां दृष्ट्वा क्रोधसमन्वितः ।चिक्षेप चामरः शूलं बाणैस्तदपि साच्छिनत्

bhagnāṃ śaktiṃ nipatitāṃ dṛṣṭvā krodhasamanvitaḥ | cikṣepa cāmaraḥ śūlaṃ bāṇaistadapi sācchinat

हिन्दी अर्थ

शक्तिको टूटकर गिरी हुई देख चामरको बड़ा क्रोध हुआ। अब उसने शूल चलाया, किन्तु देवीने उसे भी अपने बाणोंद्वारा काट डाला

English

Seeing his spear broken and fallen, Chamara filled with rage flung a pike; and that she split with her arrows.

अध्याय 3

श्लोक 3.14

ततः सिंहः समुत्पत्य गजकुम्भान्तरे स्थितः ।बाहुयुद्धेन युयुधे तेनोच्चैस्त्रिदशारिणा

tataḥ siṃhaḥ samutpatya gajakumbhāntare sthitaḥ | bāhuyuddhena yuyudhe tenoccaistridaśāriṇā

हिन्दी अर्थ

इतनेमें ही देवीका सिंह उछलकर हाथीके मस्तकपर चढ़ बैठा और उस दैत्यके साथ खूब जोर लगाकर बाहुयुद्ध करने लगा

English

Then the lion, leaping up, fastened on to the hollow of the elephant's forehead, and fought in close combat aloft with that foe of the thirty gods;

अध्याय 3

श्लोक 3.15

युध्यमानौ ततस्तौ तु तस्मान्नागान्महीं गतौ ।युयुधातेऽतिसंरब्धौ प्रहारैरतिदारुणैः

yudhyamānau tatastau tu tasmānnāgānmahīṃ gatau | yuyudhāte'tisaṃrabdhau prahārairatidāruṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

वे दोनों लड़ते-लड़ते हाथीसे पृथ्वीपर आ गये और अत्यन्त क्रोधमें भरकर एक-दूसरेपर बड़े भयंकर प्रहार करते हुए लड़ने लगे

English

but both then fell, as they were fighting, from the elephant to the ground. They fought closely locked together with most terrible blows.

अध्याय 3

श्लोक 3.16

ततो वेगात् खमुत्पत्य निपत्य च मृगारिणा ।करप्रहारेण शिरश्चामरस्य पृथक् कृतम्

tato vegāt khamutpatya nipatya ca mṛgāriṇā | karaprahāreṇa śiraścāmarasya pṛthak kṛtam

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर सिंह बड़े वेगसे आकाशकी ओर उछला और उधरसे गिरते समय उसने पंजोंकी मारसे चामरका सिर धड़से अलग कर दिया

English

Then, quickly springing up to the sky, and descending, the lion severed Chamara's head with a blow from his paw.

अध्याय 3

श्लोक 3.17

उदग्रश्च रणे देव्या शिलावृक्षादिभिर्हतः ।दन्तमुष्टितलैश्चैव करालश्च निपातितः

udagraśca raṇe devyā śilāvṛkṣādibhirhataḥ | dantamuṣṭitalaiścaiva karālaśca nipātitaḥ

हिन्दी अर्थ

इसी प्रकार उदग्र भी शिला और वृक्ष आदिकी मार खाकर रणभूमिमें देवीके हाथसे मारा गया तथा कराल भी दाँतों, मुक्कों और थप्पड़ोंकी चोटसे धराशायी हो गया

English

And Udagra was slain in battle by the goddess with stones, trees and other things, and Karala also was stricken down by her teeth and fists and feet.

अध्याय 3

श्लोक 3.18

देवी क्रुद्धा गदापातैश्चूर्णयामास चोद्धतम् ।बाष्कलं भिन्दिपालेन बाणैस्ताम्रं तथान्धकम्

devī kruddhā gadāpātaiścūrṇayāmāsa coddhatam | bāṣkalaṃ bhindipālena bāṇaistāmraṃ tathāndhakam

हिन्दी अर्थ

देवी कुद्धा गदापातैश्वूर्णयामास चोद्धतम्‌ वाष्कलं भिन्दिपालेन बाणैस्ताम्रं तथान्धकम्‌

English

And the goddess, enraged, ground Uddhata to powder with blows from her club; and killed Bashkala with a dart, and Tamra and Andhaka with arrows.

अध्याय 3

श्लोक 3.19

उग्रास्यमुग्रवीर्यं च तथैव च महाहनुम् ।त्रिनेत्रा च त्रिशूलेन जघान परमेश्वरी

ugrāsyamugravīryaṃ ca tathaiva ca mahāhanum | trinetrā ca triśūlena jaghāna parameśvarī

हिन्दी अर्थ

तीन नेत्रोंवाली परमेश्वरीने त्रिशूलसे उग्रास्य, उग्रवीर्य तथा महाहनु नामक दैत्यको मार डाला

English

And the supreme three-eyed goddess slew Ugrasya and Ugravirya and Mahahanu also with her trident.

अध्याय 3

श्लोक 3.20

बिडालस्यासिना कायात् पातयामास वै शिरः ।दुर्धरं दुर्मुखं चोभौ शरैर्निन्ये यमक्षयम्

biḍālasyāsinā kāyāt pātayāmāsa vai śiraḥ | durdharaṃ durmukhaṃ cobhau śarairninye yamakṣayam

हिन्दी अर्थ

तलवारकी चोटसे विडालके मस्तकको धड़से काट गिराया। दुर्धर और दुर्मुख--इन दोनोंको भी अपने बाणोंसे यमलोक भेज दिया

English

With her sword she struck Bidala's head clean down from his body. She despatched both Durdhara and Durmukha to Yama's abode with her arrows.

अध्याय 3

श्लोक 3.21

एवं सङ्क्षीयमाणे तु स्वसैन्ये महिषासुरः ।माहिषेण स्वरूपेण त्रासयामास तान् गणान्

evaṃ saṅkṣīyamāṇe tu svasainye mahiṣāsuraḥ | māhiṣeṇa svarūpeṇa trāsayāmāsa tān gaṇān

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार अपनी सेनाका संहार होता देख महिषासुरने भैंसेका रूप धारण करके देवीके गणोंको त्रास देना आरम्भ किया

English

Now, as his army was being thus destroyed utterly, the Asura Mahisha in his own buffalo-shape terrified her troops.

अध्याय 3

श्लोक 3.22

कांश्चित्तुण्डप्रहारेण खुरक्षेपैस्तथापरान् ।लाङ्गूलताडितांश्चान्यान् शृङ्गाभ्यां च विदारितान्

kāṃścittuṇḍaprahāreṇa khurakṣepaistathāparān | lāṅgūlatāḍitāṃścānyān śṛṅgābhyāṃ ca vidāritān

हिन्दी अर्थ

कांक्षित्तुण्डप्रहारेण खुरक्षेपैस्तथापरान्‌ । लाडूलताडितांश्चवान्याउ्छुभ्यां च विदारितान्‌

English

Some he laid low by a blow from his muzzle, and others by stamping with his hooves, and others because they were lashed with his tail and gashed with his horns,

अध्याय 3

श्लोक 3.23

वेगेन कांश्चिदपरान्नादेन भ्रमणेन च ।निःश्वासपवनेनान्यान्पातयामास भूतले

vegena kāṃścidaparānnādena bhramaṇena ca | niḥśvāsapavanenānyānpātayāmāsa bhūtale

हिन्दी अर्थ

किन्हींको थूथुनसे मारकर, किन्हींके ऊपर खुरोंका प्रहार करके किन्हींको-किन्हींको पूँछसे चोट पहुँचाकर, कुछको सींगोंसे विदीर्ण करके, कुछ गणोंको वेगसे, किन्हींको सिंहनादसे, कुछको चक्कर देकर और कितनोंको निःश्वास वायुके झोंकेसे धराशायी कर दिया

English

and others again by his impetuous rush, his bellowing and his wheeling career, and others by the blast of his breath—thus he laid them low on the face of the earth.

अध्याय 3

श्लोक 3.24

निपात्य प्रमथानीकमभ्यधावत सोऽसुरः ।सिंहं हन्तुं महादेव्याः कोपं चक्रे ततोऽम्बिका

nipātya pramathānīkamabhyadhāvata so'suraḥ | siṃhaṃ hantuṃ mahādevyāḥ kopaṃ cakre tato'mbikā

हिन्दी अर्थ

निपात्य प्रमथानीकम भ्यधावत सो<सुर: । सिहं हन्तुं महादेव्या: कोप॑ चक्रे ततो5म्बिका

English

Having laid low the van of her army, the Asura rushed to attack the great goddess' lion. Thereat Ambika displayed her wrath.

अध्याय 3

श्लोक 3.25

सोऽपि कोपान्महावीर्यः खुरक्षुण्णमहीतलः ।शृङ्गाभ्यां पर्वतानुच्चांश्चिक्षेप च ननाद च

so'pi kopānmahāvīryaḥ khurakṣuṇṇamahītalaḥ | śṛṅgābhyāṃ parvatānuccāṃścikṣepa ca nanāda ca

हिन्दी अर्थ

उधर महापराक्रमी महिषासुर भी क्रोधमें भरकर धरतीको खुरोंसे खोदने लगा तथा अपने सींगोंसे ऊँचे-ऊँचे पर्वतोंको उठाकर फेंकने और गर्जने लगा

English

And he, great in valour, pounding the surface of the earth with his hooves in his rage, tossed the mountains aloft with his horns and bellowed.

अध्याय 3

श्लोक 3.26

वेगभ्रमणविक्षुण्णा मही तस्य व्यशीर्यत ।लाङ्गूलेनाहतश्चाब्धिः प्लावयामास सर्वतः

vegabhramaṇavikṣuṇṇā mahī tasya vyaśīryata | lāṅgūlenāhataścābdhiḥ plāvayāmāsa sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

उसके वेगसे चक्कर देनेके कारण पृथ्वी क्षूब्ध होकर फटने लगी। उसकी एूँछसे टकराकर समुद्र सब ओरसे धरतीको डुबोने लगा

English

Crushed by his impetuous wheelings the earth crumbled to pieces; and the sea, lashed by his tail, overflowed in every direction;

अध्याय 3

श्लोक 3.27

धुतशृङ्गविभिन्नाश्च खण्डं खण्डं ययुर्घनाः ।श्वासानिलास्ताः शतशो निपेतुर्नभसोऽचलाः

dhutaśṛṅgavibhinnāśca khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ yayurghanāḥ | śvāsānilāstāḥ śataśo nipeturnabhaso'calāḥ

हिन्दी अर्थ

हिलते हुए सींगोंके आघातसे विदीर्ण होकर बादलोंके टुकड़े-टुकड़े हो गये। उसके श्वासकी प्रचण्ड वायुके वेगसे उड़े हुए सैकड़ों पर्वत आकाशसे गिरने लगे

English

and the clouds, pierced by his swaying horns, were rent to fragments; mountains fell in hundreds from the sky, being cast down by the blast of his breath.

अध्याय 3

श्लोक 3.28

इति क्रोधसमाध्मातमापतन्तं महासुरम् ।दृष्ट्वा सा चण्डिका कोपं तद्वधाय तदाकरोत्

iti krodhasamādhmātamāpatantaṃ mahāsuram | dṛṣṭvā sā caṇḍikā kopaṃ tadvadhāya tadākarot

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार क्रोधमें भरे हुए उस महादैत्यको अपनी ओर आते देख चण्डिकाने उसका वध करनेके लिये महान्‌ क्रोध किया

English

Chandika looked on the great Asura, as swollen with rage he rushed on, and gave way to her wrath then in order to slay him.

अध्याय 3

श्लोक 3.29

सा क्षिप्त्वा तस्य वै पाशं तं बबन्ध महासुरम् ।तत्याज माहिषं रूपं सोऽपि बद्धो महामृधे

sā kṣiptvā tasya vai pāśaṃ taṃ babandha mahāsuram | tatyāja māhiṣaṃ rūpaṃ so'pi baddho mahāmṛdhe

हिन्दी अर्थ

सा क्षिप्त्वा तस्य है पाशं तं बबन्ध महासुरम्‌ । तत्याज माहिषं रूपं सो5पि बद्धों महामृथे

English

She flung her noose full over him, and bound the great Asura fast. And he quitted his buffalo shape when held bound in the great battle,

अध्याय 3

श्लोक 3.30

ततः सिंहोऽभवत्सद्यो यावत्तस्याम्बिका शिरः ।छिनत्ति तावत् पुरुषः खड्गपाणिरदृश्यत

tataḥ siṃho'bhavatsadyo yāvattasyāmbikā śiraḥ | chinatti tāvat puruṣaḥ khaḍgapāṇiradṛśyata

हिन्दी अर्थ

और तत्काल सिंहके रूपमें वह प्रकट हो गया। उस अवस्थामें जगदम्बा ज्यों ही उसका मस्तक काटनेको उद्यत हुईं, त्यों ही वह खड्गधारी पुरुषके रूपमें दिखायी देने लगा

English

and then became a lion suddenly. While Ambika is cutting off his head, he took the appearance of a man with scymitar in hand.

अध्याय 3

श्लोक 3.31

तत एवाशु पुरुषं देवी चिच्छेद सायकैः ।तं खड्गचर्मणा सार्धं ततः सोऽभून्महागजः

tata evāśu puruṣaṃ devī ciccheda sāyakaiḥ | taṃ khaḍgacarmaṇā sārdhaṃ tataḥ so'bhūnmahāgajaḥ

हिन्दी अर्थ

तत एवाशु पुरुष देवी चिच्छेद सायकै: । त॑ खड्गचर्मणा सार्द्ध ततः सो5भून्महागज:

English

Straightway the goddess with her arrows swiftly pierced the man together with his scymitar and shield. Then he became a huge elephant,

अध्याय 3

श्लोक 3.32

करेण च महासिंहं तं चकर्ष जगर्ज च ।कर्षतस्तु करं देवी खड्गेन निरकृन्तत

kareṇa ca mahāsiṃhaṃ taṃ cakarṣa jagarja ca | karṣatastu karaṃ devī khaḍgena nirakṛntata

हिन्दी अर्थ

करेण च महासिंह तं चकर्ष जगर्ज च । कर्षतस्तु करं देवी खड़गेन निरकृन्तत:

English

and tugged at her great lion with his trunk and roared, but the goddess cut off his trunk with her sword as he made his tugs.

अध्याय 3

श्लोक 3.33

ततो महासुरो भूयो माहिषं वपुरास्थितः ।तथैव क्षोभयामास त्रैलोक्यं सचराचरम्

tato mahāsuro bhūyo māhiṣaṃ vapurāsthitaḥ | tathaiva kṣobhayāmāsa trailokyaṃ sacarācaram

हिन्दी अर्थ

तब उस महादैत्यने पुनः भैंसेका शरीर धारण कर लिया और पहलेकी ही भाँति चराचर प्राणियोंसहित तीनों लोकोंको व्याकुल करने लगा

English

Next the great Asura assumed his buffalo shape again, and so shook the three worlds with all that is moveable and immoveable therein.

अध्याय 3

श्लोक 3.34

ततः क्रुद्धा जगन्माता चण्डिका पानमुत्तमम् ।पपौ पुनः पुनश्चैव जहासारुणलोचना

tataḥ kruddhā jaganmātā caṇḍikā pānamuttamam | papau punaḥ punaścaiva jahāsāruṇalocanā

हिन्दी अर्थ

तब क्रोधमें भरी हुई जगन्माता चण्डिका बारंबार उत्तम मधुका पान करने और लाल आँखें करके हँसने लगीं

English

Enraged thereat, Chandika, the mother of the world, quaffed a sublime beverage again and again, and laughed as her eyes gleamed ruddy.

अध्याय 3

श्लोक 3.35

ननर्द चासुरः सोऽपि बलवीर्यमदोद्धतः ।विषाणाभ्यां च चिक्षेप चण्डिकां प्रति भूधरान्

nanarda cāsuraḥ so'pi balavīryamadoddhataḥ | viṣāṇābhyāṃ ca cikṣepa caṇḍikāṃ prati bhūdharān

हिन्दी अर्थ

उधर वह बल और पराक्रमके मदसे उन्मत्त हुआ राक्षस अपने सींगोंसे चण्डीके ऊपर पर्वतोंको फेंकने लगा और डकारने लगा

English

And the Asura roared out, puffed up with his strength and valour and frenzy, and hurled mountains against Chandika with his horns.

अध्याय 3

श्लोक 3.36

सा च तान्प्रहितांस्तेन चूर्णयन्ती शरोत्करैः ।उवाच तं मदोद्धूतमुखरागाकुलाक्षरम्

sā ca tānprahitāṃstena cūrṇayantī śarotkaraiḥ | uvāca taṃ madoddhūtamukharāgākulākṣaram

हिन्दी अर्थ

उस समय देवी अपने बाणोंके समूहोंसे उसके फेंके हुए पर्वतोंको चूर्ण करती हुई बोलीं। बोलते समय उनका मुख मधुके मदसे लाल हो रहा था और वाणी लड़खड़ा रही थी

English

And she, shivering to atoms with showers of arrows those mountains that he hurled, spoke to him in confused words, while her mouth was rendered ruddier by the mead that she had drunk.

अध्याय 3

श्लोक 3.37

देव्युवाच

devyuvāca

हिन्दी अर्थ

देवीने कहा--

English

The goddess spoke:

अध्याय 3

श्लोक 3.38

गर्ज गर्ज क्षणं मूढ मधु यावत्पिबाम्यहम् ।मया त्वयि हतेऽत्रैव गर्जिष्यन्त्याशु देवताः

garja garja kṣaṇaṃ mūḍha madhu yāvatpibāmyaham | mayā tvayi hate'traiva garjiṣyantyāśu devatāḥ

हिन्दी अर्थ

ओ मूढ़! मैं जबतक मधु पीती हूँ तबतक तू क्षणभरके लिये खूब गर्ज ले। मेरे हाथसे यहीं तेरी मृत्यु हो जानेपर अब शीघ्र ही देवता भी गर्जना करेंगे

English

O Durga, when remembered by those in distress, you remove fear from all beings; when remembered by those who are well, you give them wisdom of the highest auspiciousness. Who other than you, O remover of poverty, sorrow, and fear — has a heart ever moist with compassion for the welfare of all?

अध्याय 3

श्लोक 3.39

ऋषिरुवाच

ṛṣiruvāca

हिन्दी अर्थ

ऋषि कहते हैं--

English

The rishi spoke:

अध्याय 3

श्लोक 3.40

एवमुक्त्वा समुत्पत्य सारूढा तं महासुरम् ।पादेनाक्रम्य कण्ठे च शूलेनैनमताडयत्

evamuktvā samutpatya sārūḍhā taṃ mahāsuram | pādenākramya kaṇṭhe ca śūlenainamatāḍayat

हिन्दी अर्थ

यों कहकर देवी उछलीं और उस महादैत्यके ऊपर चढ़ गयीं। फिर अपने पैरसे उसे दबाकर उन्होंने शूलसे उसके कण्ठमें आघात किया। [उनके पैरसे दबा होनेपर भी महिषासुर अपने मुखसे दूसरे रूपमें बाहर होने लगा]

English

Exclaiming thus she leaped upwards and sat herself on that great Asura, and kicked him on the neck with her foot and struck him with her spear.

अध्याय 3

श्लोक 3.41

ततः सोऽपि पदाक्रान्तस्तया निजमुखात्तदा ।अर्धनिष्क्रान्त एवासीद्देव्या वीर्येण संवृतः

tataḥ so'pi padākrāntastayā nijamukhāttadā | ardhaniṣkrānta evāsīddevyā vīryeṇa saṃvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अभी आधे शरीरसे ही वह बाहर निकलने पाया था कि देवीने अपने प्रभावसे उसे रोक दिया

English

And thereupon he, being assailed by her foot, half issued forth from his own mouth in sooth, being completely encompassed by the goddess' valour.

अध्याय 3

श्लोक 3.42

अर्धनिष्क्रान्त एवासौ युध्यमानो महासुरः ।तया महासिना देव्या शिरश्छित्त्वा निपातितः

ardhaniṣkrānta evāsau yudhyamāno mahāsuraḥ | tayā mahāsinā devyā śiraśchittvā nipātitaḥ

हिन्दी अर्थ

अर्धनिष्क्रान्त एवासौ युध्यमानो महासुर: । तथा महासिना देव्या शिरश्छित्त्वा निपातित:ः

English

That great Asura, fighting though but half issued forth, was laid low by the goddess, who struck off his head with her great sword.

अध्याय 3

श्लोक 3.43

ततो हाहाकृतं सर्वं दैत्यसैन्यं ननाश तत् ।प्रहर्षं च परं जग्मुः सकला देवतागणाः

tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ daityasainyaṃ nanāśa tat | praharṣaṃ ca paraṃ jagmuḥ sakalā devatāgaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

फिर तो हाहाकार करती हुई दैत्योंकी सारी सेना भाग गयी तथा सम्पूर्ण देवता अत्यन्त प्रसन्न हो गये

English

Then perished all that Daitya army with great lamentation. And all the hosts of the gods rose to the highest exultation.

अध्याय 3

श्लोक 3.44

तुष्टुवुस्तां सुरा देवीं सहदिव्यैर्महर्षिभिः ।जगुर्गन्धर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः

tuṣṭuvustāṃ surā devīṃ sahadivyairmaharṣibhiḥ | jagurgandharvapatayo nanṛtuścāpsarogaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

तुष्ठवुस्तां सुरा देवीं सह दिव्यैर्महर्षिभि: । जगुर्गन्धर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणा:

English

The gods and the great heavenly rishis poured forth praises to the goddess, the Gandharva chiefs burst into song and the bevies of Apsarases into dances.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_devii/durga700.itx · प्राप्त 4/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।