Garuda Purana
126
अध्याय 126 / 317

Book 1 - Adhyaya 127

20 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ20 श्लोक

अध्याय 126

श्लोक 1

श्रीगरुडमहापुराणम्- १२७ ब्रह्मोवाच ।माघमासे शुक्लपक्षे सूर्यर्क्षेण युता पुरा ।एकादशी तथा चैका भीमेन समुपोषिता

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 127 brahmovāca / māghamāse śuklapakṣe sūryarkṣeṇa yutā purā / ekādaśī tathā caikā bhīmena samupoṣitā

हिन्दी अर्थ

२-गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतो न चेत्। सर्वसत्त्वहितार्थाय

English

I shall now explain a means of worship by which people attain salvation and which yields worldly enjoyment and salvation together.

अध्याय 126

श्लोक 2

आश्चर्य तु व्रतं कृत्वा पितॄणामनृणो ऽभवत् ।भीमद्वादशी विख्याता प्राणिनां पुण्यवर्धिनी

āścarya tu vrataṃ kṛtvā pitṝṇāmanṛṇo 'bhavat / bhīmadvādaśī vikhyātā prāṇināṃ puṇyavardhinī

हिन्दी अर्थ

बुद्धिवाले पुरुष और पशुके बीच कौन ऐसा करनेवालेका जीवन तो व्यर्थ है। जो परतन्त्र वैशिष्ट्य है जिसके अनुसार उन दोनोंमें अन्तर रहकर जीवन-यापन करते हैं, वे तो जीवित रहते

English

The usual mystical diagram shall be drawn and Dhlicr shall be placed at the entrance. So also Vidhatr* Gahg&, Yamun& and Mah&nadi shall be placed at other entrances.

अध्याय 126

श्लोक 3

नक्षत्रेण विनाप्येषा ब्रह्महत्यादि नाशयेत् ।विनिहन्ति महापापं कुनृपो विषयं यथा

nakṣatreṇa vināpyeṣā brahmahatyādi nāśayet / vinihanti mahāpāpaṃ kunṛpo viṣayaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

स्पष्ट किया जा सके?

English

Dvarairl, Danta, PracaQa and V&stupurua shall be placed at other entrances. In the middle the Adhiraiakti (the supporting power), Kurma (the tortoise} and Ananta (Lord Vi?iu*s serpent bed) should be worshipped.

अध्याय 126

श्लोक 4

कुपुत्त्रस्तु कुलं यद्वत्कुभार्या च पतिं यथा ।अधर्मं च यथा धर्मः कुमन्त्री च यथा नृपम्

kuputtrastu kulaṃ yadvatkubhāryā ca patiṃ yathā / adharmaṃ ca yathā dharmaḥ kumantrī ca yathā nṛpam

हिन्दी अर्थ

पराक्रम, तप, दान, विद्या तथा अर्थ-लाभमें जिस मनुष्यकी कीर्ति संसारमें प्रसिद्ध नहीं हुई, वह माताके द्वारा परित्याग किये गये मलके समान ही है। विज्ञान, पराक्रम, यश और अक्षुण्ण

English

Dvarairl, Danta, PracaQa and V&stupurua shall be placed at other entrances. In the middle the Adhiraiakti (the supporting power), Kurma (the tortoise} and Ananta (Lord Vi?iu*s serpent bed) should be worshipped.

अध्याय 126

श्लोक 5

अज्ञानेन यथा ज्ञानं शौचमाशौचकं यथा ।अश्रद्धया यथा श्रद्धा सत्यञ्चैवानृतैर्यथा

ajñānena yathā jñānaṃ śaucamāśaucakaṃ yathā / aśraddhayā yathā śraddhā satyañcaivānṛtairyathā

हिन्दी अर्थ

सम्मानसे युक्त होकर क्षणमात्र भी जो मनुष्य जीवन धारण करता है, विज्ञ लोग उसीके जीवनको जीवन मानते हें। वैसे तो कौआ भी बहुत समयतक बलि-भक्षण करते हुए जीवित रहता ही

English

Dvarairl, Danta, PracaQa and V&stupurua shall be placed at other entrances. In the middle the Adhiraiakti (the supporting power), Kurma (the tortoise} and Ananta (Lord Vi?iu*s serpent bed) should be worshipped.

अध्याय 126

श्लोक 6

हिमं यथोष्णमाहन्यादनर्थं चार्थसंचयः ।यथा प्रकर्तिनाद्दानं तपो वै विस्मयाद्यथा

himaṃ yathoṣṇamāhanyādanarthaṃ cārthasaṃcayaḥ / yathā prakartināddānaṃ tapo vai vismayādyathā

हिन्दी अर्थ

है। धन-मानसे रहित जीवनसे क्या लाभ? भयसे सशंकित मित्रसे क्या हो सकता है? इसलिये विषादका परित्यागकर सिंहव्रत अर्थात् पराक्रमका आचरण करना चाहिए। अन्यथा कौआ भी तो

English

Dvarairl, Danta, PracaQa and V&stupurua shall be placed at other entrances. In the middle the Adhiraiakti (the supporting power), Kurma (the tortoise} and Ananta (Lord Vi?iu*s serpent bed) should be worshipped.

अध्याय 126

श्लोक 7

अशिक्षया यथा पुत्रो गावो दूरगतैर्यथा ।क्रोधेन च यथा शान्तिर्यथा वित्तमवद्धनात्

aśikṣayā yathā putro gāvo dūragatairyathā / krodhena ca yathā śāntiryathā vittamavaddhanāt

हिन्दी अर्थ

बलिका भक्षण करते हुए बहुत समयतक जीवित रहता ही है। जो मनुष्य इस संसारमें अपने प्रति तथा गुरु, नौकर-चाकर और दीन-दुःखीके प्रति दयाभाव नहीं रखता है और मित्रके कार्यमें

English

Dvarairl, Danta, PracaQa and V&stupurua shall be placed at other entrances. In the middle the Adhiraiakti (the supporting power), Kurma (the tortoise} and Ananta (Lord Vi?iu*s serpent bed) should be worshipped.

अध्याय 126

श्लोक 8

ज्ञानेनैयथा विद्या निष्कामेन यथा फलम् ।तथैव पापनाशाय प्रोक्तेयं द्वादशी शुभा

jñānenaiyathā vidyā niṣkāmena yathā phalam / tathaiva pāpanāśāya prokteyaṃ dvādaśī śubhā

हिन्दी अर्थ

सहयोग नहीं करता है, मनुष्यलोकमें उसके जीवित रहनेसे क्या लाभ? अरे, कौआ भी बहुत समयतक जीवित रहता है और मनुष्योंके द्वारा दिये गये बलिभागके अन्नको ही जीवनभर

English

Dvarairl, Danta, PracaQa and V&stupurua shall be placed at other entrances. In the middle the Adhiraiakti (the supporting power), Kurma (the tortoise} and Ananta (Lord Vi?iu*s serpent bed) should be worshipped.

अध्याय 126

श्लोक 9

ब्रह्महत्या सुरा पान स्तेयं गुर्वङ्गनागमः ।युगपत्तुप्रजातानिहन्ति त्रिपुष्करम्

brahmahatyā surā pāna steyaṃ gurvaṅganāgamaḥ / yugapattuprajātānihanti tripuṣkaram

हिन्दी अर्थ

धर्म, अर्थ और काम--इस त्रिवर्गकी क्रियासे रहित जिस मनुष्यके दिन आते हैं और चले जाते हैं, ऐसा व्यक्ति लुहारकी धौंकनीके समान ही है, जो कि श्वास लेते हुए भी जीवित नहीं है।

English

Dvarairl, Danta, PracaQa and V&stupurua shall be placed at other entrances. In the middle the Adhiraiakti (the supporting power), Kurma (the tortoise} and Ananta (Lord Vi?iu*s serpent bed) should be worshipped.

अध्याय 126

श्लोक 10

न चापि नैमिषं क्षेत्रं कुरुक्षेत्रं प्रभासकम् ।कालिन्दी यमुना गङ्गा न चैव न सरस्वती

na cāpi naimiṣaṃ kṣetraṃ kurukṣetraṃ prabhāsakam / kālindī yamunā gaṅgā na caiva na sarasvatī

हिन्दी अर्थ

स्वाधीन रहकर आचरण करनेवाले मनुष्यका जीवन सफल है। पराधीन रहकर जीवन व्यतीत

English

Dvarairl, Danta, PracaQa and V&stupurua shall be placed at other entrances. In the middle the Adhiraiakti (the supporting power), Kurma (the tortoise} and Ananta (Lord Vi?iu*s serpent bed) should be worshipped.

अध्याय 126

श्लोक 11

चैव सर्वतीर्थानि एकादश्याः समानि हि ।न दानं न जपो होमो न चान्यत्सुकृतं क्रचित्

caiva sarvatīrthāni ekādaśyāḥ samāni hi / na dānaṃ na japo homo na cānyatsukṛtaṃ kracit

हिन्दी अर्थ

हुए भी मरेके समान हैं। आकाशमें घिरे हुए बादलोंकी छाया, तिनकेसे आग, नीचको सेवा, मार्गमें दृष्टिगोचर हुआ जल, वेश्याका प्रेम और दुष्टके अन्तःकरणमें उत्पन्न हुई

English

Dvarairl, Danta, PracaQa and V&stupurua shall be placed at other entrances. In the middle the Adhiraiakti (the supporting power), Kurma (the tortoise} and Ananta (Lord Vi?iu*s serpent bed) should be worshipped.

अध्याय 126

श्लोक 12

एकतः पृथिवीदानमेकतो हरिवासरः ।ततो ऽप्येका महापुण्या इयमेकादशी वरा

ekataḥ pṛthivīdānamekato harivāsaraḥ / tato 'pyekā mahāpuṇyā iyamekādaśī varā

हिन्दी अर्थ

प्रीतये छः जलमें उठने और तत्काल विलुप्त होनेवाले बुलबुलेके सदृश ही क्षणभंगुर होते हैं-- अभ्रच्छाया तृणादग्निनीचसेवा पथो जलम्।

English

Dvarairl, Danta, PracaQa and V&stupurua shall be placed at other entrances. In the middle the Adhiraiakti (the supporting power), Kurma (the tortoise} and Ananta (Lord Vi?iu*s serpent bed) should be worshipped.

अध्याय 126

श्लोक 13

अस्मिन्वराहपुरुषं कृत्वा देवं तु हाटकम् ।घटोपरि नवे पात्रे कृत्वा वै ताम्रभाजने

asminvarāhapuruṣaṃ kṛtvā devaṃ tu hāṭakam / ghaṭopari nave pātre kṛtvā vai tāmrabhājane

हिन्दी अर्थ

केवल वाणीके द्वारा किये गये हित-सम्पादनसे मनुष्यको सुख नहीं प्राप्त होता। जीवनका मूल तो मान है । मानके नष्ट हो जानेपर मनुष्यके लिये सुख कहाँ होता है?

English

Dvarairl, Danta, PracaQa and V&stupurua shall be placed at other entrances. In the middle the Adhiraiakti (the supporting power), Kurma (the tortoise} and Ananta (Lord Vi?iu*s serpent bed) should be worshipped.

अध्याय 126

श्लोक 14

सर्वबीजभृते विप्राः सितवस्त्रावगण्ठिते ।सहिरण्यप्रदीपाद्यैः कृत्वा पूजां प्रयत्ननः

sarvabījabhṛte viprāḥ sitavastrāvagaṇṭhite / sahiraṇyapradīpādyaiḥ kṛtvā pūjāṃ prayatnanaḥ

हिन्दी अर्थ

निर्बलका बल राजा है, बालकका बल रोना है, मूर्खका बल मौन धारण कर लेना है और चोरका बल असत्य है ॥ मनुष्य जैसे-जैसे शास्त्र- ज्ञान प्राप्त करता जाता है, वैसे-वैसे उसकी बुद्धि

English

Dvarairl, Danta, PracaQa and V&stupurua shall be placed at other entrances. In the middle the Adhiraiakti (the supporting power), Kurma (the tortoise} and Ananta (Lord Vi?iu*s serpent bed) should be worshipped.

अध्याय 126

श्लोक 15

वराहाय नमः पादौ क्रोडाकृतये नमः कटिम् ।नाभिं गंभीरघोषया उरः श्रीवत्सधारिणे

varāhāya namaḥ pādau kroḍākṛtaye namaḥ kaṭim / nābhiṃ gaṃbhīraghoṣayā uraḥ śrīvatsadhāriṇe

हिन्दी अर्थ

बढ़ती रहती है और विज्ञान प्राप्त करनेमें रुचि होती जाती है। मनुष्य जैसे-जैसे जनकल्याणमें अपनी बुद्धिको संयुक्त करता है, वैसे-वैसे ही वह सर्वत्र सभीका प्रिय पात्र बन जाता है--

English

Dvarairl, Danta, PracaQa and V&stupurua shall be placed at other entrances. In the middle the Adhiraiakti (the supporting power), Kurma (the tortoise} and Ananta (Lord Vi?iu*s serpent bed) should be worshipped.

अध्याय 126

श्लोक 16

बाहुं सहस्रशिरसे ग्रीवां सर्वेश्वराय च ।मुखं सर्वात्मने पूज्यं ललाटं प्रभवाय च

bāhuṃ sahasraśirase grīvāṃ sarveśvarāya ca / mukhaṃ sarvātmane pūjyaṃ lalāṭaṃ prabhavāya ca

हिन्दी अर्थ

तथा तथा हि सर्वत्र श्लिष्यते लोकसुप्रियः॥

English

Dvarairl, Danta, PracaQa and V&stupurua shall be placed at other entrances. In the middle the Adhiraiakti (the supporting power), Kurma (the tortoise} and Ananta (Lord Vi?iu*s serpent bed) should be worshipped.

अध्याय 126

श्लोक 17

केशाः शतमयूखाय पूज्या देवस्य चक्रिणः ।विधिना पूजयित्वा तु कृत्वा जागरणं निशि

keśāḥ śatamayūkhāya pūjyā devasya cakriṇaḥ / vidhinā pūjayitvā tu kṛtvā jāgaraṇaṃ niśi

हिन्दी अर्थ

लोभ, प्रमाद और विश्वास-इन तीनके कारण व्यक्तिका विनाश होता है। अतएव प्राणीको लोभ,

English

Dvarairl, Danta, PracaQa and V&stupurua shall be placed at other entrances. In the middle the Adhiraiakti (the supporting power), Kurma (the tortoise} and Ananta (Lord Vi?iu*s serpent bed) should be worshipped.

अध्याय 126

श्लोक 18

श्रुत्वा पुराणं देवस्य माहात्म्यप्रतिपादकम् ।प्रातर्विप्राय दत्त्वा च याचकाय शुभाय तत्

śrutvā purāṇaṃ devasya māhātmyapratipādakam / prātarviprāya dattvā ca yācakāya śubhāya tat

हिन्दी अर्थ

१-यो वात्मनीह न गुरौ न च भृत्यवर्गे दीने दयां न कुरुते न च मित्रकार्ये।

English

Dvarairl, Danta, PracaQa and V&stupurua shall be placed at other entrances. In the middle the Adhiraiakti (the supporting power), Kurma (the tortoise} and Ananta (Lord Vi?iu*s serpent bed) should be worshipped.

अध्याय 126

श्लोक 19

कनकक्रोडसहितं सन्निवेद्य परिच्छदम् ।पश्चात्तु पारणं कुर्यान्नातितृप्तः सकृद्व्रतः

kanakakroḍasahitaṃ sannivedya paricchadam / paścāttu pāraṇaṃ kuryānnātitṛptaḥ sakṛdvrataḥ

हिन्दी अर्थ

किं तस्य जीवितफलेन मनुष्यलोके काकोऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्के॥

English

Dvarairl, Danta, PracaQa and V&stupurua shall be placed at other entrances. In the middle the Adhiraiakti (the supporting power), Kurma (the tortoise} and Ananta (Lord Vi?iu*s serpent bed) should be worshipped.

अध्याय 126

श्लोक 20

एवं कृत्वा नरो विद्यान्न भूय स्तनपो भवेत् ।उपोष्यैकादशीं पुण्यां मुच्यते वै ऋणत्रयात् ।मनो ऽभिलषितावाप्तिः कृत्वा सर्वव्रतादिकम्

evaṃ kṛtvā naro vidyānna bhūya stanapo bhavet / upoṣyaikādaśīṃ puṇyāṃ mucyate vai ṛṇatrayāt / mano 'bhilaṣitāvāptiḥ kṛtvā sarvavratādikam

हिन्दी अर्थ

२-स्वाधीनवृत्तेः साफल्यं न पराधीनवर्तिता । ये पराधीनकर्माणो जीवन्तोऽपि च ते मृताः॥ (११५। ३७) ३-अबलस्य बलं राजा बालस्य रुदितं बलम् । बलं मूर्खस्य मौनं हि तस्करस्यानृतं बलम्॥ (११५।४१)

English

Dvarairl, Danta, PracaQa and V&stupurua shall be placed at other entrances. In the middle the Adhiraiakti (the supporting power), Kurma (the tortoise} and Ananta (Lord Vi?iu*s serpent bed) should be worshipped.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।