Parva 2, Adhyāya 47

श्रीकृष्णस्य यादवैः सह रुक्मिणीस्वयंवरावसरे कुण्डिनपुरे गमनम्, राज्ञा कैशिकेन तेषां सत्कारं एतस्मिन्नन्तरे प्राप्ता लोकप्रावृत्तिका नराः ।चक्रायुधगृहं सर्वे लोकपालगृहोपमम्॥ 1 ॥

śrīkṛṣṇasya yādavaiḥ saha rukmiṇīsvayaṃvarāvasare kuṇḍinapure gamanam, rājñā kaiśikena teṣāṃ satkāraṃ etasminnantare prāptā lokaprāvṛttikā narāḥ | cakrāyudhagṛhaṃ sarve lokapālagṛhopamam

तेष्वात्ययिकशंसीषु लोकप्रावृत्तिकेष्विह ।कृतसंज्ञा यदुश्रेष्ठाः समेताः कृष्णसंसदि॥ 2 ॥

teṣvātyayikaśaṃsīṣu lokaprāvṛttikeṣviha | kṛtasaṃjñā yaduśreṣṭhāḥ sametāḥ kṛṣṇasaṃsadi

समागतेषु सर्वेषु यदुमुख्येषु संसदि ।प्रावृत्तिका नराः प्राहुः पार्थिवात्ययिकं वचः॥ 3 ॥

samāgateṣu sarveṣu yadumukhyeṣu saṃsadi | prāvṛttikā narāḥ prāhuḥ pārthivātyayikaṃ vacaḥ

जनार्दन नरेन्द्राणां पार्थिवानां समागमः ।भविष्यति क्षितीशानां समूढानामनेकशः॥ 4 ॥

janārdana narendrāṇāṃ pārthivānāṃ samāgamaḥ | bhaviṣyati kṣitīśānāṃ samūḍhānāmanekaśaḥ

त्वरितास्तत्र गच्छन्ति नानाजनपदेश्वराः ।कुण्डिने पुण्डरीकाक्ष भोजपुत्रस्य शासनात्॥ 5 ॥

tvaritāstatra gacchanti nānājanapadeśvarāḥ | kuṇḍine puṇḍarīkākṣa bhojaputrasya śāsanāt

प्रकाशं स्म कथास्तत्र श्रूयन्ते मनुजेरिताः ।रुक्मिणी किल नामास्ति रुक्मिणः प्रथमा स्वसा॥ 6 ॥

prakāśaṃ sma kathāstatra śrūyante manujeritāḥ | rukmiṇī kila nāmāsti rukmiṇaḥ prathamā svasā

भावी स्वयंवरस्तत्र तस्याः किल जनार्दन ।इत्यर्थमेते सबला गच्छन्ति मनुजाधिपाः॥ 7 ॥

bhāvī svayaṃvarastatra tasyāḥ kila janārdana | ityarthamete sabalā gacchanti manujādhipāḥ

तस्यास्त्रैलोक्यसुन्दर्यास्तृतीयेऽहनि यादव ।रुक्मभूषणभूषिण्या भविष्यति स्वयंवरः॥ 8 ॥

tasyāstrailokyasundaryāstṛtīye'hani yādava | rukmabhūṣaṇabhūṣiṇyā bhaviṣyati svayaṃvaraḥ

राज्ञां तत्र समेतानां हस्त्यश्वरथगामिनाम् ।द्रक्ष्यामः शतशस्तत्र शिबिराणि महात्मनाम्॥ 9 ॥

rājñāṃ tatra sametānāṃ hastyaśvarathagāminām | drakṣyāmaḥ śataśastatra śibirāṇi mahātmanām

सिंहशार्दूलदृप्तानां मत्तद्विरदगामिनाम ।सदा युद्धप्रियाणां हि परस्परममर्षिणाम्॥ 10 ॥

siṃhaśārdūladṛptānāṃ mattadviradagāmināma | sadā yuddhapriyāṇāṃ hi parasparamamarṣiṇām

जयाय शीघ्रं सहिता बलौघेन समन्विताः ।निरुद्धाः पृथिवीपालाः किमेकान्तचरा वयम् ।निरुत्साहा भविष्यामो गच्छामो यदुनन्दन॥ 11 ॥

jayāya śīghraṃ sahitā balaughena samanvitāḥ | niruddhāḥ pṛthivīpālāḥ kimekāntacarā vayam | nirutsāhā bhaviṣyāmo gacchāmo yadunandana

श्रुत्वैतत्केशवो वाक्यं हृदि शल्यमिवार्पितम् ।निर्जगाम यदुश्रेष्ठो यदूनां सहितो बलैः॥ 12 ॥

śrutvaitatkeśavo vākyaṃ hṛdi śalyamivārpitam | nirjagāma yaduśreṣṭho yadūnāṃ sahito balaiḥ

यादवास्ते बलोदग्राः सर्वे सङ्ग्रामलालसाः ।निर्ययुः स्यन्दनवरैर्गर्वितास्त्रिदशा इव॥ 13 ॥

yādavāste balodagrāḥ sarve saṅgrāmalālasāḥ | niryayuḥ syandanavarairgarvitāstridaśā iva

बलाग्रेण नियुक्तेन हरिरीशानसम्मतः ।चक्रोद्यतकरः कृष्णो गदापाणिर्व्यरोचत॥ 14 ॥

balāgreṇa niyuktena harirīśānasammataḥ | cakrodyatakaraḥ kṛṣṇo gadāpāṇirvyarocata

यादवाश्चापरे तत्र वासुदेवानुयायिनः ।रथैरादित्यसङ्काशैः किङ्किणीप्रतिनादितैः॥ 15 ॥

yādavāścāpare tatra vāsudevānuyāyinaḥ | rathairādityasaṅkāśaiḥ kiṅkiṇīpratināditaiḥ

उग्रसेनं तु गोविन्दः प्राह निश्चितदर्शनः ।तिष्ठ त्वं नृपशार्दूल भ्रात्रा मे सहितोऽनघ॥ 16 ॥

ugrasenaṃ tu govindaḥ prāha niścitadarśanaḥ | tiṣṭha tvaṃ nṛpaśārdūla bhrātrā me sahito'nagha

क्षत्त्रिया विकृतिप्रज्ञाः शास्त्रनिश्चितदर्शनाः ।पुरीं शून्यामिमां वीर जघन्येऽभिपतन्ति ह॥ 17 ॥

kṣattriyā vikṛtiprajñāḥ śāstraniścitadarśanāḥ | purīṃ śūnyāmimāṃ vīra jaghanye'bhipatanti ha

अस्माकं शङ्किताः सर्वे जरासन्धवशानुगाः ।मोदन्ते सुखिनस्तत्र देवलोके यथामराः॥ 18 ॥

asmākaṃ śaṅkitāḥ sarve jarāsandhavaśānugāḥ | modante sukhinastatra devaloke yathāmarāḥ

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा भोजराजो महायशाः ।कृष्णस्नेहेन विकृतं बभाषे वचनामृतम्॥ 19 ॥

tasya tad vacanaṃ śrutvā bhojarājo mahāyaśāḥ | kṛṣṇasnehena vikṛtaṃ babhāṣe vacanāmṛtam

कृष्ण कृष्ण महाबाहो यदूनां नन्दिवर्द्धन ।श्रूयतां यदहं त्वद्य वक्ष्यामि रिपुसूदन॥ 20 ॥

kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho yadūnāṃ nandivarddhana | śrūyatāṃ yadahaṃ tvadya vakṣyāmi ripusūdana

त्वया विहीनाः सर्वे स्म न शक्ताः सुखमासितुम् ।पुरेऽस्मिन्विषयान्ते वा पतिहीना इव स्त्रियः॥ 21 ॥

tvayā vihīnāḥ sarve sma na śaktāḥ sukhamāsitum | pure'sminviṣayānte vā patihīnā iva striyaḥ

त्वत्सनाथा वयं तात त्वद्बाहुबलमाश्रिताः ।बिभीमो नरेन्द्राणां सेन्द्राणामपि मानद॥ 22 ॥

tvatsanāthā vayaṃ tāta tvadbāhubalamāśritāḥ | bibhīmo narendrāṇāṃ sendrāṇāmapi mānada

विजयाय यदुश्रेष्ठ यत्र यत्र गमिष्यसि ।तत्र त्वं सहितोऽस्माभिर्गच्छेथा यादवर्षभ॥ 23 ॥

vijayāya yaduśreṣṭha yatra yatra gamiṣyasi | tatra tvaṃ sahito'smābhirgacchethā yādavarṣabha

तस्य राज्ञो वचः श्रुत्वा सस्मितं देवकीसुतः ।यथेष्टं भवतामद्य तथा कर्तास्म्यसंशयम्॥ 24 ॥

tasya rājño vacaḥ śrutvā sasmitaṃ devakīsutaḥ | yatheṣṭaṃ bhavatāmadya tathā kartāsmyasaṃśayam

एवमुक्त्वा तु वै कृष्णो जगामाशु रथेन वै ।भीष्मकस्य गृहं प्राप्तो लोहितायति भास्करे॥ 25 ॥

evamuktvā tu vai kṛṣṇo jagāmāśu rathena vai | bhīṣmakasya gṛhaṃ prāpto lohitāyati bhāskare

प्राप्ते राजसमाजे तु शिबिराकीर्णभूतले ।रङ्गं सुविपुलं दृष्ट्वा राजसीं तनुमाविशत्॥ 26 ॥

prāpte rājasamāje tu śibirākīrṇabhūtale | raṅgaṃ suvipulaṃ dṛṣṭvā rājasīṃ tanumāviśat

वित्रासनार्थं भूपानां प्रकाशार्थं पुरातनम् ।मनसा चिन्तयामास वैनतेयं महाबलम्॥ 27 ॥

vitrāsanārthaṃ bhūpānāṃ prakāśārthaṃ purātanam | manasā cintayāmāsa vainateyaṃ mahābalam

ततश्चिन्तितमात्रस्तु विदित्वा विनतात्मजः ।सुखलक्ष्यँ वपुः कृत्वा निलिल्ये केशवान्तिके॥ 28 ॥

tataścintitamātrastu viditvā vinatātmajaḥ | sukhalakṣya~ vapuḥ kṛtvā nililye keśavāntike

तस्य पक्षनिपातेन पवनोद्भ्रान्तकारिणा ।कम्पिता मनुजाः सर्वे न्युब्जाश्च पतिता भुवि॥ 29 ॥

tasya pakṣanipātena pavanodbhrāntakāriṇā | kampitā manujāḥ sarve nyubjāśca patitā bhuvi

गरुडाभिहताः सर्वे प्रचेष्टन्तो यथोरगाः ।तान् सन्निपतितान् दृष्ट्वा कृष्णो गिरिरिवाचलः॥ 30 ॥

garuḍābhihatāḥ sarve praceṣṭanto yathoragāḥ | tān sannipatitān dṛṣṭvā kṛṣṇo giririvācalaḥ

स तदा पक्षवातेन मेने पतगसत्तमम् ।ददर्श गरुडं प्राप्तं दिव्यस्रगनुलेपनम्॥ 31 ॥

sa tadā pakṣavātena mene patagasattamam | dadarśa garuḍaṃ prāptaṃ divyasraganulepanam

पक्षवातेन पृथिवीं चालयन्तं मुहुर्मुहुः ।पृष्ठासक्तैः प्रहरणैर्लेलिह्यन्तमिवोरगैः॥ 32 ॥

pakṣavātena pṛthivīṃ cālayantaṃ muhurmuhuḥ | pṛṣṭhāsaktaiḥ praharaṇairlelihyantamivoragaiḥ

वैष्णवं हस्तसंश्लेषं मन्यमानमवाङ्मुखम् ।चरणाभ्यां प्रकर्षन्तं पाण्डुरं भोगिनां वरम्॥ 33 ॥

vaiṣṇavaṃ hastasaṃśleṣaṃ manyamānamavāṅmukham | caraṇābhyāṃ prakarṣantaṃ pāṇḍuraṃ bhogināṃ varam

हेमपत्रैरुपचितं धातुमन्तमिवाचलम् ।अमृतारम्भहर्तारं द्विजिह्वेन्द्रविनाशनम्॥ 34 ॥

hemapatrairupacitaṃ dhātumantamivācalam | amṛtārambhahartāraṃ dvijihvendravināśanam

त्रासनं दैत्यसङ्घानां वाहनं ध्वजलक्षणम् ।तं दृष्ट्वा स ध्वजं प्राप्तं सचिवं साम्परायिकम्॥ 35 ॥

trāsanaṃ daityasaṅghānāṃ vāhanaṃ dhvajalakṣaṇam | taṃ dṛṣṭvā sa dhvajaṃ prāptaṃ sacivaṃ sāmparāyikam

धृतिमन्तं गरुत्मन्तं जगाद मधुसूदनः ।दृष्ट्वा परमसंहृष्टः स्थितं देवमिवापरम् ।तुल्यसामर्थ्यया वाचा गरुत्मन्तमवस्थितम्॥ 36 ॥

dhṛtimantaṃ garutmantaṃ jagāda madhusūdanaḥ | dṛṣṭvā paramasaṃhṛṣṭaḥ sthitaṃ devamivāparam | tulyasāmarthyayā vācā garutmantamavasthitam

स्वागतं खेचरश्रेष्ठ सुरसेनारिमर्दन ।विनताहृदयानन्द स्वागतं केशवप्रिय॥ 37 ॥

svāgataṃ khecaraśreṣṭha surasenārimardana | vinatāhṛdayānanda svāgataṃ keśavapriya

व्रज पत्ररथश्रेष्ठ कैशिकस्य निवेशनम् ।वयं तत्रैव गत्वाद्य प्रतीक्षाम स्वयंवरम्॥ 38 ॥

vraja patrarathaśreṣṭha kaiśikasya niveśanam | vayaṃ tatraiva gatvādya pratīkṣāma svayaṃvaram

राज्ञां तत्र समेतानां हस्त्यश्वरथगामिनाम् ।द्रक्ष्यामः शतशस्तत्र समेतानां महात्मनाम्॥ 39 ॥

rājñāṃ tatra sametānāṃ hastyaśvarathagāminām | drakṣyāmaḥ śataśastatra sametānāṃ mahātmanām

एवमुक्त्वा महाबाहुर्वैनतेयं महाबलम् ।जगामाथ पुरीं कृष्णः कैशिकस्य महात्मनः॥ 40 ॥

evamuktvā mahābāhurvainateyaṃ mahābalam | jagāmātha purīṃ kṛṣṇaḥ kaiśikasya mahātmanaḥ

वैनतेयसखः श्रीमान् यादवैश्च महारथैः ।विदर्भनगरीं प्राप्ते कृष्णे देवकिनन्दने॥ 41 ॥

vainateyasakhaḥ śrīmān yādavaiśca mahārathaiḥ | vidarbhanagarīṃ prāpte kṛṣṇe devakinandane

हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे निवासायोपचक्रमुः ।सर्वे शस्त्रायुधधरा राजानो बलशालिनः॥ 42 ॥

hṛṣṭāḥ pramuditāḥ sarve nivāsāyopacakramuḥ | sarve śastrāyudhadharā rājāno balaśālinaḥ

एतस्मिन्नेव काले तु राजा नयविशारदः ।कैशिकस्तत उत्थाय प्रहृष्टेनान्तरात्मना॥ 43 ॥

etasminneva kāle tu rājā nayaviśāradaḥ | kaiśikastata utthāya prahṛṣṭenāntarātmanā

अर्घ्यमाचमनं दत्त्वा स राजा कैशिकः स्वयम् ।सत्कृत्य विधिवत् कृष्णं स्वपुरं सम्प्रवेशयत्॥ 44 ॥

arghyamācamanaṃ dattvā sa rājā kaiśikaḥ svayam | satkṛtya vidhivat kṛṣṇaṃ svapuraṃ sampraveśayat

पूर्वमेव तु कृष्णाय कारितं दिव्यमन्दिरम् ।विवेश सबलः श्रीमान् कैलासं शङ्करो यथा॥ 45 ॥

pūrvameva tu kṛṣṇāya kāritaṃ divyamandiram | viveśa sabalaḥ śrīmān kailāsaṃ śaṅkaro yathā

खाद्यपानादिरत्नौघैरर्चितो वासवानुजः ।सुखेन उषितः कृष्णस्तस्य राज्ञो निवेशने ।पूजितौ बहुमानेन स्नेहपूर्णेन चेतसा॥ 46 ॥

khādyapānādiratnaughairarcito vāsavānujaḥ | sukhena uṣitaḥ kṛṣṇastasya rājño niveśane | pūjitau bahumānena snehapūrṇena cetasā