Harivamsha Purana
101
अध्याय 101 / 318

Parva 2, Adhyāya 46

60 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ60 श्लोक

अध्याय 101

श्लोक 1

बलरामस्य व्रजयात्रा, तेन यमुनायाः कर्षणं कस्यचित् त्वथ कालस्य स्मृत्वा गोपेषु सौहृदम् ।जगामैको व्रजं रामः कृष्णस्यानुमते स्थितः

balarāmasya vrajayātrā, tena yamunāyāḥ karṣaṇaṃ kasyacit tvatha kālasya smṛtvā gopeṣu sauhṛdam | jagāmaiko vrajaṃ rāmaḥ kṛṣṇasyānumate sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

बैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय! कुछ कालके भनन्तर गोपोंके सौहार्दका स्मरण करके श्रीकृष्णकी अनुमति ले बलरामजी अकेले ही ब्रजमें गये

अध्याय 101

श्लोक 2

स गतस्तत्र रम्याणि ददर्श विपुलानि वै ।भुक्तपूर्वाण्यरण्यानि सरांसि सुरभीणि च

sa gatastatra ramyāṇi dadarśa vipulāni vai | bhuktapūrvāṇyaraṇyāni sarāṃsi surabhīṇi ca

हिन्दी अर्थ

वहाँ जाकर उन्होंने बहुत-से बड़े-बड़े सुगन्धित वन तथा परोवर देखे, जो पहले उनके उपभोगमें आ चुके थे

अध्याय 101

श्लोक 3

स प्रविष्टस्तु वेगेन तं व्रजं कृष्णपूर्वजः ।वन्येन रमणीयेन वेषेणालङ्कृतः प्रभुः

sa praviṣṭastu vegena taṃ vrajaṃ kṛṣṇapūrvajaḥ | vanyena ramaṇīyena veṣeṇālaṅkṛtaḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णके पूर्वज बलरामजी बड़े वेगसे उस ब्रजमें परविष्ट हुए । उस समय वे प्रभावशाली संकर्षण वनवासियोंके पोग्य रमणीय वेष-भूषासे अलंकृत थे

अध्याय 101

श्लोक 4

स तानभाषत प्रीत्या यथापूर्वमरिन्दमः ।गोपांस्तेनैव विधिना यथान्यायं यथावयः

sa tānabhāṣata prītyā yathāpūrvamarindamaḥ | gopāṃstenaiva vidhinā yathānyāyaṃ yathāvayaḥ

हिन्दी अर्थ

शत्रुदमन बलराम पहलेकी ही भाँति उसी तौर-तरीकेसे अवस्थाकी छोटाई-बड़ाईके अनुसार यथायोग्य सब गोपोंके साथ मले और प्रेमपूर्वक उनसे बातचीत करने लगे

अध्याय 101

श्लोक 5

तथैव प्राह तान सर्वांस्तथैव परिहर्षयन् ।तथैव सह गोपीभिर्योजयन्मधुराः कथाः

tathaiva prāha tāna sarvāṃstathaiva pariharṣayan | tathaiva saha gopībhiryojayanmadhurāḥ kathāḥ

हिन्दी अर्थ

न्होंने पूर्ववत्‌ सबका हर्ष बढ़ाते हुए सबसे उसी तरह त्रातें कीं तथा गोपियोंके साथ भी पहले-जैसी ही मधुर घर्चाएँ छेड़ दीं

अध्याय 101

श्लोक 6

तमूचुः स्थविरा गोपाः प्रियं मधुरभाषिणः ।रामं रमयतां श्रेष्ठं प्रवासात् पुनरागतम्

tamūcuḥ sthavirā gopāḥ priyaṃ madhurabhāṣiṇaḥ | rāmaṃ ramayatāṃ śreṣṭhaṃ pravāsāt punarāgatam

हिन्दी अर्थ

रमानेवाले (मनको आनन्दित करनेवाले) पुरुषोंमें श्रेष्ठ बलरामजी परदेशमें रहकर फेर लौटे थे और गोपोंके बहुत ही प्रिय थे। अतः पघुरभाषी बड़े-बूढ़े गोपोंने उनसे कहा—

English

Thereupon after the termination of the musical soiree the Divine Krishna, holding the great and incomparable Muni Nārada, by the hand, jumped into the ocean with Satyabhāmā and Arjuna (30). Smiling a little the highly beautiful Krishna, of incomparable prowess, said to Sini's son—"Let us form ourselves into two parties and sport in the water of the ocean with the damsels. In this water of the ocean let Baladeva and Revati with my sons and some of the Bhaimas form one party and let the remaining Bhaimas and Bala's sons join my party" (31–32).

अध्याय 101

श्लोक 7

स्वागतं ते महाबाहो यदूनां कुलनन्दन ।अद्य स्म निर्वृतास्तात यत् त्वां पश्यामहे वयम्

svāgataṃ te mahābāho yadūnāṃ kulanandana | adya sma nirvṛtāstāta yat tvāṃ paśyāmahe vayam

हिन्दी अर्थ

यदुकुलकों भानन्दित करनेवाले महाबाहो ! तुम्हारा स्वागत है । तात! भाज हम बहुत खुश हैं, क्योंकि हमें दीर्घकालके बाद तुम्हें देखनेका सौभाग्य प्राप्त हुआ है

अध्याय 101

श्लोक 8

प्रीताश्चैव वयं वीर यत् त्वं पुनरिहागतः ।विख्यातस्त्रिषु लोकेषु रामः शत्रुभयङ्करः

prītāścaiva vayaṃ vīra yat tvaṃ punarihāgataḥ | vikhyātastriṣu lokeṣu rāmaḥ śatrubhayaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

वीर! तुम जो पुन; लौटकर यहाँ आये हो, इससे हम बहुत संतुष्ट हैं । शत्रुओं को भय देनेवाले वीर बलरामकी तीनों लोकोंमें प्रसिद्धि है

English

O king, having said this to the ocean Krishna began to sport with Arjuna. Satrajit's daughter, well-read in hints given by Krishna, sprinkled water on Narada's body (39). Thereupon Rāma, his body reeling with intoxication, held lustfully, with his own hands, those of Revati and jumped sportively into the water of the ocean (40). Following Rāma the sportive sons of Krishna, with their eyes rolling in intoxication and the other leading Bhaimas, shorn of their unguents, raiments and ornaments, delightedly jumped into the ocean. Nishatha, Ulmuka and other sons of Baladeva with garlands of Santānaka flowers around their neck, clad in variegated raiments, drunk and bent on sporting, as well as the remaining Bhaimas joined Keshava's party (41-42). The powerful Yadavas, having beautiful marks and pastes on their persons, with watering vessels in their hands, began to sing songs of sweet tunes and beautifully suited for that place (43). Afterwards hundreds of well dressed damsels, fond of music, united with Apsarās living in the celestial region, began to play various notes (44). Those youthful damsels, conversant with playing instruments in the water of the etherial Ganges, and having their minds fully possessed by Cupid, delightedly played on _Jaladaraura_³⁰¹ and sang songs in accompaniment with it (45). At that time the beautiful celestial dancing girls, having eyes like lotus petals and adorned with lotus stalks, assumed the beauty of lotuses blown by the rays of the sun (46). O king, filled with the moon-like faces of those women appearing like hundreds of full moon, either going there of their own accord or under the decree of the Providence, the ocean appeared like the sky adorned with a thousand moons (47). O king, the cloud-like ocean was beautified with lighting like woman. The lord of waters appeared like clouds in the sky dispersed by lightning (48).

अध्याय 101

श्लोक 9

वर्धनीया वयं वीर त्वया यादवनन्दन ।अथवा प्राणिनस्तात रमन्ते जन्मभूमिषु

vardhanīyā vayaṃ vīra tvayā yādavanandana | athavā prāṇinastāta ramante janmabhūmiṣu

हिन्दी अर्थ

वीर! यादवनन्दन! यहाँ आकर तुमने हमारा गौरव बढ़ाया है, यह तुम्हारे लिये उचित ही है। अथवा तात! अपनी जन्मभूमिमें सभी प्राणियोंको सुख मिलता है'

अध्याय 101

श्लोक 10

त्रिदशानां वयं मान्या ध्रुवमद्यामलानन ।ये स्म दृष्टास्त्वया तात काङ्क्षमाणास्तवागमम्

tridaśānāṃ vayaṃ mānyā dhruvamadyāmalānana | ye sma dṛṣṭāstvayā tāta kāṅkṣamāṇāstavāgamam

हिन्दी अर्थ

गोडध्याय: + ९५ है, इससे निश्चय ही अब हम देवताओंके लिये माननीय हो गये । तात ! हमलोग प्रतिदिन तुम्हारा शुभागमन चाहते थे

English

Beholding thus their too much familiar intercourse, Krishna, the holder of discus, thought for a moment and then prevented them. He too, with Pārtha and Nārada, desisted from playing on instruments in the water (52). The Bhaimas, ever affording delight to their beloved women, although they were highly sensitive, at once understood Krishna's intention as soon as he gave hints and desisted from playing in the water: but the damsels continued dancing (53). After the termination of the dancing party Upendra got upon the shore even while the other Yadavas were in the water. He then gave the best of Munis Nārada becoming unguents and afterwards himself partook of them (54). Then beholding Upendra get out of water the incomparable Bhaimas soon left the water. Then purifying their persons with unguents, they, with the permission of Krishna, retired to the drinking ground (55). Seated there in order according to their age and position those well-known heroes refreshed themselves with diverse edibles and drinks (56). Thereupon the cooks, with great pleasure, brought there cooked meat, vinegar, pomegranates and meat of beasts fried on iron rods (57). Then a young buffalo, well-roasted on a rod, hot, soaked in clarified butter, and mixed with vinegar, _Sochal_ salt and acid, was served (58). Meat of many fat deer roasted according to the process of skillful cooking, and sweetened with vinegar was next brought (59). Legs of beasts, mixed with salt and mustard and fried in clarified butter were also served (60). The incomparable Yādavas, with great pleasure, partook of those dishes with the roots of Arum campanulatum, pomegranates, common citrons, asafaetida, gingerade and other fragrant vegetables. They then drank in beautiful cups (61). Encircled by their beloved damsels they drank various wines such as Maireya, Madhvika and Asava prepared from the meat of birds roasted on a rod with clarified butter, acid juice, salt and sourish articles (62). They also partook of other side dishes, various fragrant salted edibles of white and red colour, curd and preparations of clarified butter (63). O king, Uddhava, Bhoja, and other heroes, who did not drink, delightedly took vegetables, vegetable-curries, cakes, curd and pudding (64). From the drinking vessel named Pālavi, they drank various fragrant drinks, milk and butter with sugar and took various sorts of fruits (65). In this way the heroic Bhaimas were pleased with eating to their fill. Afterwards, they, having their wives as their companions, joined the music again with pleasure, initiated by their consorts (66).

अध्याय 101

श्लोक 11

दिष्ट्या ते निहता मल्लाः कंसश्च विनिपातितः ।उग्रसेनोऽभिषिक्तश्च माहात्म्येन जनेन वै

diṣṭyā te nihatā mallāḥ kaṃsaśca vinipātitaḥ | ugraseno'bhiṣiktaśca māhātmyena janena vai

हिन्दी अर्थ

बड़े सौभाग्यकी बात है कि तुम दोनों भाइयोंके द्वारा वे मल्ल मारे गये, कंस भी मार गिराया गया तथा उग्रसेनका राज्यपर अभिषेक हो गया। उनके महात्मापन (साधुस्वभाव)-के कारण ही सब लोगोंने उनको राज्यपर अभिषिक्त किया है

English

Thereupon when the night set in the Divine Upendra asked all present in the party to go on with the song. _Chhālikya_ of various tunes sung by the gods and Gandharvas (67). O king, then Narada began to play on his Vinā which with six scales and _Ragas_³⁰² brings about the concentration of mind, Krishna began to perform _Hallishaka_³⁰³ accompanied with the music of his flute and Pārtha began to play on his _Mridanga_:³⁰⁴ other leading Apsaras played on various other instruments. Thereupon after Asārita, the beautiful Rambhā, a clever actress, rose up, played and pleased Rāma and Keshava. Afterwards, O king, Urvashi, having beautiful and expansive eyes, Himā, Mishrakeshi, Tilottamā, Menakā and other celestial actresses rose up in order and pleased Hari with singing and dancing. Having his mind attracted by their charming singing and dancing Vāsudeva pleased them all with presents after their own heart. O prince, those honorable and leading Apsaras, who had been brought there, were honored with betel leaves at the desire of Krishna (68–72). O king, thus the various fragrant fruits and the song Chhālikya, which were brought from the celestial region out of Krishna's desire and his favour towards mankind, were known only to the intelligent son of Rukshmini. It was he who could use them: and it was he who distributed betel leaves at that time (73–74). The Chhālikya song, conducive to the well-being, nourishment, and prosperity of Nārāyana of glorious deeds, and which was great, auspicious and productive of fame and piety to mankind, was sung in chorus by Indra-like Krishna, Rāma, Pradyumna, Anuvindha and Shamva (75–76). This Chhalikya, which was sung there, was capable of bearing the axle of virtue and destructive of sorrow and sin. Repairing to the celestial region and hearing this Chhālikya song the illustrious king Revata regarded four thousand Yugas as one day. From it originated the various divisions of the Gandharvas as _Kumarajati_, &c., (77–78), O king, as hundreds of lights are produced by one light so various classes of Gandharvas have emanated from Chhālikya. O king, with Pradyumna and other leading Bhaimas Krishna and Nārada knew all this (79). Like unto streams and the water of the ocean people of this world knew Chhalikya only by illustration. It is possible to know the virtues and weight of the Himalaya but it is not so, without practising hard austerities to know the _Murchanā_³⁰⁵ and time of Chhalikya (80–81). O king, what of Chhālikya with six scales and _Ragas_ men, with great difficulty, cannot even come to the end of its eleventh division _Sukumarajati_. Know it for certain, O king, that the slayer of Madhu had so arranged that the gods, Gandharvas and great Rishis might attain to a devotional spirit on account of the virtues of Chhālikya (82–83). On account of its being sung by the god, amongst men, Krishna, before the Bhaimas for showing favour unto the world, Chhālikya, sung by the immortals only, attained to such a celebrity, that formerly on the occasion of a festivity Bhaima boys used to cite it as an example. And the elders used to approve of their saying and the boys, youths and old men used to sing it in a chorus. "Love is the test and not age"—to remind the mortals of this virtue of their own race, the heroic Yādavas, the ordainers of ancient religious rites, did so in the land of mortals. O king, friendship is known by love; therefore keeping love before them, the other Vrishnis, Andhakas and Dāsharhas, except Keshava, used to treat their own sons even as friends. Thereupon saluting the delighted Madhusudana, the slayer of Kansa, the contented Apsaras returned to the celestial region which too was (accordingly) filled with joy (84–88).

अध्याय 101

श्लोक 12

समुद्रे च श्रुतोऽस्माभिस्तिमिना सह विग्रहः ।वधः पञ्चजनस्यैव जरासन्धेन विग्रहः ।गोमन्ते च श्रुतोऽस्माभिः क्षत्रियैः सह विग्रहः

samudre ca śruto'smābhistiminā saha vigrahaḥ | vadhaḥ pañcajanasyaiva jarāsandhena vigrahaḥ | gomante ca śruto'smābhiḥ kṣatriyaiḥ saha vigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

हमने यह भी सुना है कि समुद्रमें तिमि (पश्नजन नामक मगरमच्छ) -के साथ तुम लोगोंका युद्ध हुआ था। उसमें पश्नजन मारा गया। तत्पश्चात्‌ मथुरामें जरासंधके साथ बड़ा भारी युद्ध हुआ। इतना ही नहीं, हमारे सुननेमें यह भी आया है कि गोमन्तपर्वतके निकट क्षत्रियोंके साथ तुम लोगोंका घोर युद्ध हुआ था

English

³⁰¹ A kind of musical instrument played in water.

अध्याय 101

श्लोक 13

दरदस्य वधश्चैव जरासन्धपराजयः ।तत्रायुधावतरणं श्रुत नः परमाहवे

daradasya vadhaścaiva jarāsandhaparājayaḥ | tatrāyudhāvataraṇaṃ śruta naḥ paramāhave

हिन्दी अर्थ

उस संग्राममें राजा दरदका वध हुआ और जरासंधकी पराजय हुई। सुना था कि उस महायुद्धमें तुम लोगोंके लिये आकाशसे दिव्य आयुध उतर आये थे

अध्याय 101

श्लोक 14

वधश्चैव शृगालस्य करवीरपुरोत्तमे ।तत्सुतस्याभिषेकश्च नागराणां च सान्त्वनम्

vadhaścaiva śṛgālasya karavīrapurottame | tatsutasyābhiṣekaśca nāgarāṇāṃ ca sāntvanam

श्लोक 14–15 का हिन्दी अर्थ

फिर तुमलोगोंका मथुरामें प्रवेश हुआ, जो देवताओंके लिये कीर्तन करने योग्य है। पृथ्वीका भार उतारकर तुमने इसे भलीभाँति प्रतिष्ठित कर दिया और भूमण्डलके सभी नरेशोंको वशमें कर लिया

English

³⁰² A mode of music of which six are enumerated viz. _Bhairava_, _Malava Saranga_, _Hindola_, _Vasanta_, _Dipaka_ and _Megha_: they are personified in poetry and mythology.

अध्याय 101

श्लोक 15

मथुरायां प्रवेशश्च कीर्तनीयः सुरोत्तमैः ।प्रतिष्ठिता च वसुधा पार्थिवाश्च वशीकृताः

mathurāyāṃ praveśaśca kīrtanīyaḥ surottamaiḥ | pratiṣṭhitā ca vasudhā pārthivāśca vaśīkṛtāḥ

अर्थ श्लोक 14 के साथ

अध्याय 101

श्लोक 16

तव चागमनं दृष्ट्वा सभाग्याः स्म यथा पुरा ।तेन स्म परितुष्टा वै हृषिताश्च सबान्धवाः

tava cāgamanaṃ dṛṣṭvā sabhāgyāḥ sma yathā purā | tena sma parituṣṭā vai hṛṣitāśca sabāndhavāḥ

हिन्दी अर्थ

तुम्हारा शुभागमन देखकर हम पूर्ववत्‌ सौभाग्यशाली हो गये हैं। हमें सब तरहसे संतोष प्राप्त हुआ है और हम अपने बन्धु-बान्धवोंसहित हर्षसे उत्फुल्ल हो उठे हैं '

English

³⁰³ A minor dramatic entertainment chiefly of singing and dancing by one male and eight or ten female performers, a ballet.

अध्याय 101

श्लोक 17

प्रत्युवाच ततो रामः सर्वांस्तानभितः स्थितान् ।यादवेष्वपि सर्वेषु भवन्तो मम बान्धवाः

pratyuvāca tato rāmaḥ sarvāṃstānabhitaḥ sthitān | yādaveṣvapi sarveṣu bhavanto mama bāndhavāḥ

श्लोक 17–18 का हिन्दी अर्थ

तब बलरामजीने अपने सब ओर खड़े हुए उन समस्त गोपोंसे कहा-समस्त यादवोंके होते हुए भी आपलोग ही हमारे सगे बान्धव हैं। यहीं हम नोगोंका बचपन बीता, यहीं हम खेले-कूदे और आप नोगोंने ही हमें पाल-पोषकर बड़ा किया; फिर हम भापलोगोंको भुला कैसे सकते हैं

अध्याय 101

श्लोक 18

इहावयोर्गतं बाल्यमिह चैवावयो रतम् ।भवद्भिर्वर्द्धिताश्चैव यास्यामो विक्रियां कथम्

ihāvayorgataṃ bālyamiha caivāvayo ratam | bhavadbhirvarddhitāścaiva yāsyāmo vikriyāṃ katham

अर्थ श्लोक 17 के साथ

अध्याय 101

श्लोक 19

गृहेषु भवतां भुक्तं गावश्च परिरक्षिताः ।अस्माकं बान्धवाः सर्वे भवन्तो बद्धसौहृदाः

gṛheṣu bhavatāṃ bhuktaṃ gāvaśca parirakṣitāḥ | asmākaṃ bāndhavāḥ sarve bhavanto baddhasauhṛdāḥ

हिन्दी अर्थ

हमने आपके घरोंमें खाया-पीया और गौएँ चरायीं। आप पब लोग हममें अनुराग रखनेवाले हमारे बन्धु-बान्धव ैं'

English

³⁰⁴ A kind of musical instrument.

अध्याय 101

श्लोक 20

ब्रुवत्येवं यथातत्त्वं गोपमध्ये हलायुधे ।संहृष्टवदना भूयो बभूबुर्व्रजयोषितः

bruvatyevaṃ yathātattvaṃ gopamadhye halāyudhe | saṃhṛṣṭavadanā bhūyo babhūburvrajayoṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

हल धारण करनेवाले बलरामजी जब इस प्रकार यथार्थ बात कह रहे थे, उस समय उनकी त्रातें सुनकर ब्रजसुन्दरियोंके मुखपर पुन: प्रसन्नता छा गयी

अध्याय 101

श्लोक 21

ततो वनान्तरगतो रेमे रामो महाबलः ।एतस्मिन्नन्तरे प्राप्ते रामाय विदितात्मने

tato vanāntaragato reme rāmo mahābalaḥ | etasminnantare prāpte rāmāya viditātmane

श्लोक 21–24 का हिन्दी अर्थ

वनमें गये हुए बलरामजीने जो मधु पीया था, वह कुछ नशा लानेवाला था; उसके पीनेके बाद ग्वाल-बाल उनके लिये बनके नाना प्रकारके पुष्प और फल ले आये, जो अभी नये (ताजे) होनेके क्रारण बड़े रमणीय लगते थे। इसके सिवा गोपोंने उनके लिये भाँति-भाँतिकी पवित्र गन्ध तथा मनोरम भक्ष्य पदार्थ प्रस्तुत किये। तुरंतके लाये हुए विकसित क्रमल और उत्पल भी भेंट किये

अध्याय 101

श्लोक 22

गोपालैर्देशकालज्ञैरुपानीयत वारुणी ।सोऽपिबत् पाण्डुराभ्राभस्तत्कालं ज्ञातिभिर्वृतः

gopālairdeśakālajñairupānīyata vāruṇī | so'pibat pāṇḍurābhrābhastatkālaṃ jñātibhirvṛtaḥ

अर्थ श्लोक 21 के साथ

अध्याय 101

श्लोक 23

वनान्तरगतो रामः पानं मदसमीरणम् ।उपनिन्युस्ततस्तस्मै वन्यानि विविधानि च

vanāntaragato rāmaḥ pānaṃ madasamīraṇam | upaninyustatastasmai vanyāni vividhāni ca

अर्थ श्लोक 21 के साथ

अध्याय 101

श्लोक 24

प्रत्यग्ररमणीयानि पुष्पाणि च फलानि च ।मेध्यांश्च विविधान् गन्धान् भक्ष्यांश्च हृदयङ्गमान् ।सद्यो हृतानि पद्मानि विकचान्युत्पलानि च

pratyagraramaṇīyāni puṣpāṇi ca phalāni ca | medhyāṃśca vividhān gandhān bhakṣyāṃśca hṛdayaṅgamān | sadyo hṛtāni padmāni vikacānyutpalāni ca

अर्थ श्लोक 21 के साथ

अध्याय 101

श्लोक 25

शिरसा चारुकेशैन किञ्चिदावृतमौलिना ।श्रवणैकावलम्बेन कुण्डलेन विराजता

śirasā cārukeśaina kiñcidāvṛtamaulinā | śravaṇaikāvalambena kuṇḍalena virājatā

श्लोक 25–26 का हिन्दी अर्थ

बलरामजीके सिरके बाल बड़े मनोहर थे। उसपर रखा हुआ मुकुट कुछ टेढ़ा था। उनके एक कानमें सुन्दर कुण्डल लटक हा था, वक्ष:स्थल चन्दनके अनुलेपसे आर््र एवं पीत था, उसपर वनमाला लटक रही थी। ऐसे वक्षसे बलरामजीकी वैसी ही शोभा होती थी, जैसे कैलास पर्वतसे मन्दराचल पुशोभित होता है

अध्याय 101

श्लोक 26

चन्दनार्द्रेण पीतेन वनमालावलम्बिना ।विबभावुरसा रामः कैलासेनेव मन्दरः

candanārdreṇa pītena vanamālāvalambinā | vibabhāvurasā rāmaḥ kailāseneva mandaraḥ

अर्थ श्लोक 25 के साथ

अध्याय 101

श्लोक 27

नीले वसानो वसने प्रत्यग्रजलदप्रभे ।रराज वपुषा शुभ्रस्तिमिरौघे यथा शशी

nīle vasāno vasane pratyagrajaladaprabhe | rarāja vapuṣā śubhrastimiraughe yathā śaśī

हिन्दी अर्थ

उन्होंने नूतन जलधरके परमान कान्तिवाले दो नीले वस्त्र धारण कर रखे थे और शरीरसे वे गोरे थे; अत: अन्धकारराशिमें चन्द्रमाके समान सुशोभित होते थे

अध्याय 101

श्लोक 28

लाङ्गलेनावसिक्तेन भुजगाभोगवर्तिना ।तथा भुजाग्रश्लिष्टेन मुसलेन च भास्वता

lāṅgalenāvasiktena bhujagābhogavartinā | tathā bhujāgraśliṣṭena musalena ca bhāsvatā

हिन्दी अर्थ

उनके एक हाथमें सर्प- शरीरके समान हल शोभा पाता था और दूसरेमें प्रकाशमान पुसल

English

³⁰⁴ A kind of musical instrument.

अध्याय 101

श्लोक 29

स मत्तो बलिनां श्रेष्ठो रराजाघूर्णिताननः ।शैशिरीषु त्रियामासु यथा स्वेदालसः शशी

sa matto balināṃ śreṣṭho rarājāghūrṇitānanaḥ | śaiśirīṣu triyāmāsu yathā svedālasaḥ śaśī

हिन्दी अर्थ

बलवानोंमें श्रेष्ठ बलरामजी मधुसे मत्त-से हो रहे थे। उनका मुख झूम रहा था। वे ऐसे लगते थे, मानो शरदूकी रातोंमें स्वेद-बिन्दुओंसे युक्त अलसाये हुए चन्द्रमा शोभा पाते हों

अध्याय 101

श्लोक 30

रामस्तु यमुनामाह स्नातुमिच्छे महानदि ।एहि मामभिगच्छ त्वं रूपिणी सागरङ्गमे

rāmastu yamunāmāha snātumicche mahānadi | ehi māmabhigaccha tvaṃ rūpiṇī sāgaraṅgame

हिन्दी अर्थ

उस समय बलरामजीने यमुनासे कहा—महानदि! मैं स्नान करना चाहता हूँ। सागरगामिनि ! मूर्तिमती होकर आओ, चलो मेरे साथ'

अध्याय 101

श्लोक 31

सङ्कर्षणस्य मत्तोक्तां भारतीं परिभूय सा ।नाभ्यवर्तत तं देशं स्त्रीस्वभावेन मोहिता

saṅkarṣaṇasya mattoktāṃ bhāratīṃ paribhūya sā | nābhyavartata taṃ deśaṃ strīsvabhāvena mohitā

हिन्दी अर्थ

संकर्षणकी बातको मतवालेकी बहक समझकर नारी- स्वभावसे मोहित हुई उस नदीने उसकी अवहेलना कर दी। वह उनके अभीष्ट स्थानको नहीं गयी

English

³⁰⁴ A kind of musical instrument.

अध्याय 101

श्लोक 32

ततश्चुक्रोध बलवान् रामो मदसमीरितः ।चकार स हलं हस्ते कर्षणाधोमुखं बली

tataścukrodha balavān rāmo madasamīritaḥ | cakāra sa halaṃ haste karṣaṇādhomukhaṃ balī

हिन्दी अर्थ

तब बलवान्‌ बलराम मदसे प्रेरित हो कुपित हो उठे । उन्होंने यमुनाका कर्षण करनेके लिये हलका मुख नीचेको कर लिया

English

³⁰⁴ A kind of musical instrument.

अध्याय 101

श्लोक 33

तस्यामुपरि मेदिन्यां पेतुस्तामरसस्रजः ।मुमुचुः पुष्पकोशैश्च वासरेण्वरुणं जलम्

tasyāmupari medinyāṃ petustāmarasasrajaḥ | mumucuḥ puṣpakośaiśca vāsareṇvaruṇaṃ jalam

हिन्दी अर्थ

यमुनाको खींचते समय उनके गलेसे जो कमल-पुष्पकी मालाएँ टूटकर पृथ्वीपर गिरीं, वे पुष्प- कोशोंद्वारा सुगन्धित परागसे अरुण रंगका जल छोड़ने लगीं

अध्याय 101

श्लोक 34

स हलेनानताग्रेण कूले गृह्य महानदीम् ।चकर्ष यमुनां रामो न्युत्थितां वनितामिव

sa halenānatāgreṇa kūle gṛhya mahānadīm | cakarṣa yamunāṃ rāmo nyutthitāṃ vanitāmiva

हिन्दी अर्थ

जिसका अग्रभाग कुछ झुका हुआ था, उस हलको यमुनाके तटसे लगाकर स्वेच्छाचारिणी वनिताके समान उस महानदीको अभीष्ट दिशाकी ओर खींचा

अध्याय 101

श्लोक 35

सा विह्वलजलस्रोता ह्रदप्रस्थितसञ्चया ।व्यावर्तत नदी भीता हलमार्गानुसारिणी

sā vihvalajalasrotā hradaprasthitasañcayā | vyāvartata nadī bhītā halamārgānusāriṇī

हिन्दी अर्थ

उसका जलसख्ोत क्षुब्ध हो उठा। कुण्डोंमें जो अगाध जलराशिका संचय था, वह वहाँसे निकलने लगा और वह नदी भयभीत-सी होकर हलके बनाये हुए मार्गसे चलने लगी

English

³⁰⁴ A kind of musical instrument.

अध्याय 101

श्लोक 36

लाङ्गलादिष्टवर्त्मा सा वेगगा वक्रगामिनी ।सङ्कर्षणभयत्रस्ता योषेवाकुलतां गता

lāṅgalādiṣṭavartmā sā vegagā vakragāminī | saṅkarṣaṇabhayatrastā yoṣevākulatāṃ gatā

हिन्दी अर्थ

हलकी रेखा ही उसे गन्तव्य मार्गका आदेश दे रही थी। सीधे मार्गपर वेगसे बहनेवाली वह नदी टेढ़े रास्तेपर मन्थर गतिसे चलने लगी । वह संकर्षणके भयसे त्रस्त हुई किसी युवतीकी भाँति व्याकुल हो उठी थी

अध्याय 101

श्लोक 37

पुलिनश्रोणिबिम्बौष्ठी मृदितैस्तोयताडितैः ।फेनमेखलसूत्रैश्च च्छिन्नैरम्बुदगामिनी

pulinaśroṇibimbauṣṭhī mṛditaistoyatāḍitaiḥ | phenamekhalasūtraiśca cchinnairambudagāminī

हिन्दी अर्थ

दोनों किनारे ही उसके नितम्ब थे, रक्तकमलोंका समूह ही उसके अरुण अधरोंका प्रतीक था। फेन ही उसके मेखलासूत्र थे, जो जलसे ताडित और मर्दित होकर छिन्न-भिन्न हो गये थे; वह नदीरूपिणी युवती समुद्ररूपी प्रियतमके साथ समागम करनेवाली थी

अध्याय 101

श्लोक 38

तरङ्गविषमापीडा चक्रवाकोन्मुखस्तनी ।वेगगम्भीरवक्राङ्गी त्रस्तमीनविभूषणा

taraṅgaviṣamāpīḍā cakravākonmukhastanī | vegagambhīravakrāṅgī trastamīnavibhūṣaṇā

हिन्दी अर्थ

उसके तरज़रूपी शिरोभूषण ऊँचे-नीचे हो रहे थे, चक्रवाकरूपी स्तन ऊँचे उठे हुए थे, उसके गम्भीर अंग वेगके कारण वक्र हो रहे थे, वह त्रस्त मीनरूपी आभूषणोंसे विभूषित थी

English

³⁰⁴ A kind of musical instrument.

अध्याय 101

श्लोक 39

सितहंसेक्षणापाङ्गी काशक्षौमोच्छ्रिताम्बरा ।तीरजोद्भूतकेशान्ता जलस्खलितगामिनी

sitahaṃsekṣaṇāpāṅgī kāśakṣaumocchritāmbarā | tīrajodbhūtakeśāntā jalaskhalitagāminī

हिन्दी अर्थ

श्वेत हंस उसके नेत्र और अपाज़* थे, काश-पुष्प उसके फहराते हुए रेशमी वस्त्र थे, तटवर्ती पौधे या वृक्ष उसके केश थे तथा जलका प्रवाह ही उसकी स्खलित गतिका प्रतीक था

अध्याय 101

श्लोक 40

लाङ्गलोल्लिखितापाङ्गी क्षुभिता सागरङ्गमा ।मत्तेव कुटिला नारी राजमार्गेण गच्छती

lāṅgalollikhitāpāṅgī kṣubhitā sāgaraṅgamā | matteva kuṭilā nārī rājamārgeṇa gacchatī

हिन्दी अर्थ

उसके नेत्र-प्रान्त मानो हलकी नोकसे छिल गये थे, वह सागरगामिनी क्षुब्ध हो उठी थी, वह कुटिला एवं मतवाली स्त्रीके समान खुली सड़कपर चल रही थी

अध्याय 101

श्लोक 41

कृष्यते सातिवेगेन स्रोतःस्खलितगामिनी ।उन्मार्गानीतमार्गा सा येन वृन्दावनं वनम्

kṛṣyate sātivegena srotaḥskhalitagāminī | unmārgānītamārgā sā yena vṛndāvanaṃ vanam

हिन्दी अर्थ

ऊँचे-नीचे प्रवाह ही उसकी स्खलित गतिके सूचक थे। वह उस विपरीत मार्गपर लायी गयी थी, जिस ओर वृन्दावन सुशोभित होता था

English

³⁰⁴ A kind of musical instrument.

अध्याय 101

श्लोक 42

वृन्दावनस्य मध्येन सा नीता यमुना नदी ।रोरूयमाणेव खगैरन्विता तोयवासिभिः

vṛndāvanasya madhyena sā nītā yamunā nadī | rorūyamāṇeva khagairanvitā toyavāsibhiḥ

हिन्दी अर्थ

यमुना नदी वृन्दावनके बीचसे लायी गयी थी। जलमें निवास करनेवाले पक्षी उसके साथ-साथ बोलते हुए आ रहे थे। उन पश्षियोंके शब्दोंमें मानो वह नदी ही जोर-जोरसे रो रही थी

अध्याय 101

श्लोक 43

सा यदा समतिक्रान्ता नदी वृन्दावनं वनम् ।तदा स्त्रीरूपिणी भूत्वा यमुना राममब्रवीत्

sā yadā samatikrāntā nadī vṛndāvanaṃ vanam | tadā strīrūpiṇī bhūtvā yamunā rāmamabravīt

हिन्दी अर्थ

वह नदी जब वृन्दावनको लाँघ गयी, तब स्त्रीरूपमें प्रकट हो बलरामजीसे बोली—

अध्याय 101

श्लोक 44

प्रसीद नाथ भीतास्मि प्रतिलोमेन कर्मणा ।विपरीतमिदं रूपं तोयं च मम जायते

prasīda nātha bhītāsmi pratilomena karmaṇā | viparītamidaṃ rūpaṃ toyaṃ ca mama jāyate

हिन्दी अर्थ

नाथ! प्रसन्न होइये। मैं आपके इस विपरीत कर्मसे बहुत डर गयी हूँ। मेरा यह रूप और जल विपरीत हो गया है

अध्याय 101

श्लोक 45

असत्यहं नदीमध्ये रौहिणेय त्वया कृता ।कर्षणेन महाबाहो स्वमार्गव्यभिचारिणी

asatyahaṃ nadīmadhye rauhiṇeya tvayā kṛtā | karṣaṇena mahābāho svamārgavyabhicāriṇī

हिन्दी अर्थ

रोहिणीनन्दन ! महाबाहो ! आपने इस तरह मुझे खींचकर नदियोंके बीचमें * असती' बना दिया। मुझे मेरे मार्गसे भ्रष्ट कर दिया

English

³⁰⁴ A kind of musical instrument.

अध्याय 101

श्लोक 46

प्राप्तां मां सागरे पूर्वं सपत्न्यो वेगगर्विताः ।फेनहासैर्हसिष्यन्ति तोयव्यावृत्तगामिनीम्

prāptāṃ māṃ sāgare pūrvaṃ sapatnyo vegagarvitāḥ | phenahāsairhasiṣyanti toyavyāvṛttagāminīm

हिन्दी अर्थ

जब मैं समुद्रके निकट जाऊँगी, उस समय मेरी सौतें वेगसे गर्वित होकर अपने फेनरूपी हासोंद्वारा मेरी हँसी उड़ायेंगी, मुझे जलके द्वारा विपरीतगामिनी बतायेंगी

English

³⁰⁴ A kind of musical instrument.

अध्याय 101

श्लोक 47

प्रसादं कुरु मे वीर याचे त्वां कृष्णपूर्वज ।सुप्रसन्नमना नित्यं भव त्वं सुरसत्तम

prasādaṃ kuru me vīra yāce tvāṃ kṛṣṇapūrvaja | suprasannamanā nityaṃ bhava tvaṃ surasattama

हिन्दी अर्थ

कृपा करें। मैं आपसे याचना करती हूँ, आप मुझपर पदा प्रसन्नचित्त रहें

English

³⁰⁴ A kind of musical instrument.

अध्याय 101

श्लोक 48

कर्षणायुधकृष्टास्मि रोषोऽयं विनिवर्त्यताम् ।मूर्ध्ना गच्छामि चरणौ तवैषा लाङ्गलायुध ।मार्गमादिष्टमिच्छामि क्व गच्छामि महाभुज

karṣaṇāyudhakṛṣṭāsmi roṣo'yaṃ vinivartyatām | mūrdhnā gacchāmi caraṇau tavaiṣā lāṅgalāyudha | mārgamādiṣṭamicchāmi kva gacchāmi mahābhuja

हिन्दी अर्थ

हलायुध ! मैं आपके कर्षणायुध हल) -से यहाँतक खींच लायी गयी हूँ। आप अपने स रोषको लौटा लें । मैं आपके चरणोंमें मस्तक रखती ूँ। महाबाहो ! मुझे राह बताइये, मैं कहाँ जाऊँ ?'

अध्याय 101

श्लोक 49

प्रणयावनतां दृष्ट्वा यमुनां लाङ्गलायुधः ।प्रत्युवाचार्णववधूं मदक्लान्त इद वचः

praṇayāvanatāṃ dṛṣṭvā yamunāṃ lāṅgalāyudhaḥ | pratyuvācārṇavavadhūṃ madaklānta ida vacaḥ

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय! समुद्र-पत्नी मुनाको प्रेमसे नतमस्तक हुई देख मधुके मदसे लानत हुए बलरामजीने यह बात कही

अध्याय 101

श्लोक 50

लाङ्गलादिष्टमार्गा त्वमिमं मे प्रियदर्शने ।देशमम्बुप्रदानेन प्लावयस्वाखिलं शुभे

lāṅgalādiṣṭamārgā tvamimaṃ me priyadarśane | deśamambupradānena plāvayasvākhilaṃ śubhe

हिन्दी अर्थ

शुभे ! प्रेयदर्शने ! मैंने हलके द्वारा तुम्हारे जानेके लिये मार्ग ता दिया है, तुम इस सारे प्रदेशको अपना जल देकर माप्लावित कर दो

अध्याय 101

श्लोक 51

एष ते सुभ्रु सन्देशः कथितः सागरङ्गमे ।शान्तिं व्रज महाभागे गम्यतां च यथासुखम्

eṣa te subhru sandeśaḥ kathitaḥ sāgaraṅgame | śāntiṃ vraja mahābhāge gamyatāṃ ca yathāsukham

श्लोक 51–54 का हिन्दी अर्थ

सुभ्चु! सागरगामिनी महाभागे ! हह तुम्हारे लिये सन्देश कहा गया है । शान्ति धारण करो गौर जहाँ तुम्हारी मौज हो चली जाओ। जबतक यह सार रहेगा, तबतक मेरा यह सुयश भी बना रहेगा' पमुनाजीका आकर्षण हुआ देख समस्त ब्रजवासियोंने स समय साधु! साधु! ! (वाह-वाह) कहकर बल- [मजीको प्रणाम किया । महाभागा यमुना तथा उन समस्त [जवासियोंको विदा करके प्रहार करनेवालोंमें श्रेष्ठ रोहिणीपुत्र लरामजीने मन-ही-मन कुछ सोचकर पुन: शीघ्र ही थुराको प्रस्थान किया

अध्याय 101

श्लोक 52

यावत्स्थास्यति लोकोऽयं तावत्तिष्ठतु मे यशः ।यमुनाकर्षणं दृष्ट्वा सर्वे ते व्रजवासिनः

yāvatsthāsyati loko'yaṃ tāvattiṣṭhatu me yaśaḥ | yamunākarṣaṇaṃ dṛṣṭvā sarve te vrajavāsinaḥ

अर्थ श्लोक 51 के साथ

अध्याय 101

श्लोक 53

साधु साध्विति रामाय प्रणामं चक्रिरे तदा ।तां विसृज्य महाभागा तांश्च सर्वान् व्रजौकसः

sādhu sādhviti rāmāya praṇāmaṃ cakrire tadā | tāṃ visṛjya mahābhāgā tāṃśca sarvān vrajaukasaḥ

अर्थ श्लोक 51 के साथ

अध्याय 101

श्लोक 54

ततः सञ्चिन्त्य मनसा रामः प्रहरतां वरः ।पुनः प्रतिजगामाशु मथुरां रोहिणीसुतः

tataḥ sañcintya manasā rāmaḥ praharatāṃ varaḥ | punaḥ pratijagāmāśu mathurāṃ rohiṇīsutaḥ

अर्थ श्लोक 51 के साथ

अध्याय 101

श्लोक 55

स गत्वा मथुरां रामो भवनं मधुसूदनम् ।परिवर्तमानं ददृशे पृथिव्याः सारमव्ययम्

sa gatvā mathurāṃ rāmo bhavanaṃ madhusūdanam | parivartamānaṃ dadṛśe pṛthivyāḥ sāramavyayam

हिन्दी अर्थ

मथुरा पहुँचकर लरामने पृथ्वीके सारभूत अविनाशी मधु-सूदनको भवनके गीतर शय्यापर करवट बदलते देखा

अध्याय 101

श्लोक 56

तथैवाध्वन्यवेषेण सोपश्लिष्टो जनार्दनम् ।प्रत्यग्रवनमालेन वक्षसाभिविराजता

tathaivādhvanyaveṣeṇa sopaśliṣṭo janārdanam | pratyagravanamālena vakṣasābhivirājatā

हिन्दी अर्थ

तब उसी हगीरके वेषमें बलरामने नूतन वन-मालासे विभूषित न्दर वक्ष:स्थलद्वारा भगवान्‌ जनार्दनका आलिऑ़न कया

अध्याय 101

श्लोक 57

स दृष्ट्वा तूर्णमायान्तं रामं लाङ्गलधारिणम् ।सहसोत्थाय गोविन्दो ददावासनमुत्तमम्

sa dṛṣṭvā tūrṇamāyāntaṃ rāmaṃ lāṅgaladhāriṇam | sahasotthāya govindo dadāvāsanamuttamam

हिन्दी अर्थ

लाज़लधारी बलरामको शीघ्रतापूर्वक आते ख गोविन्दने सहसा उठकर उनके लिये उत्तम आसन र्या

अध्याय 101

श्लोक 58

उपविष्टं तदा रामं पप्रच्छ कुशलं व्रजे ।बान्धवेषु च सर्वेषु गोषु चैव जनार्दनः

upaviṣṭaṃ tadā rāmaṃ papraccha kuśalaṃ vraje | bāndhaveṣu ca sarveṣu goṣu caiva janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

जब बलरामजी बैठ गये, तब श्रीकृष्णने नसे ब्रजकी कुशल पूछी। समस्त बान्धवों तथा गौओंके त्षयमें भी जिज्ञासा की

अध्याय 101

श्लोक 59

प्रत्युवाच ततो रामो भ्रातरं साधुभाषिणम् ।सर्वत्र कुशलं कृष्ण येषां कुशलमिच्छसि

pratyuvāca tato rāmo bhrātaraṃ sādhubhāṣiṇam | sarvatra kuśalaṃ kṛṣṇa yeṣāṃ kuśalamicchasi

हिन्दी अर्थ

तब बलरामने उत्तम ाषण करनेवाले भाई श्रीकृष्णको इस प्रकार उत्तर दिया—श्रीकृष्ण ! तुम जिनकी कुशल चाहते हो, उनकी सर्वत्र शशल है'

English

³⁰⁴ A kind of musical instrument.

अध्याय 101

श्लोक 60

ततस्तयोर्विचित्रार्थाः पौराण्यश्चाभवन् कथाः ।वसुदेवाग्रतः पुण्या रामकेशवयोस्तदा

tatastayorvicitrārthāḥ paurāṇyaścābhavan kathāḥ | vasudevāgrataḥ puṇyā rāmakeśavayostadā

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर वसुदेवजीके आगे बलराम और श्रीकृष्णकी विचित्र अर्थसे युक्त पवित्र एवं पुरातन थाएँ होने लगीं

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.