Parva 2, Adhyāya 50

क्रथकैशिकाभ्यां भगवन्तं श्रीकृष्णं स्वराज्यस्य समर्पणम्, देवराजस्य इन्द्रस्यादेशात् सर्वैः नृपैः भगवन्तः राजेन्द्र पदे अभिषेकः, भगवता सर्वेषां आश्वासनं हत्या कंसं महावीर्यं देवैरपि दुरासदम् ।नाभिषिक्तः स्वयं राज्ये नोपविष्टो नृपासने॥ 1 ॥

krathakaiśikābhyāṃ bhagavantaṃ śrīkṛṣṇaṃ svarājyasya samarpaṇam, devarājasya indrasyādeśāt sarvaiḥ nṛpaiḥ bhagavantaḥ rājendra pade abhiṣekaḥ, bhagavatā sarveṣāṃ āśvāsanaṃ hatyā kaṃsaṃ mahāvīryaṃ devairapi durāsadam | nābhiṣiktaḥ svayaṃ rājye nopaviṣṭo nṛpāsane

कन्यार्थे चागतः कृष्णस्तत्रापि न कृतोऽतिथिः ।अमानमतुलं प्राप्य क्षान्तवान् केन हेतुना॥ 2 ॥

kanyārthe cāgataḥ kṛṣṇastatrāpi na kṛto'tithiḥ | amānamatulaṃ prāpya kṣāntavān kena hetunā

विनतायाः सुतश्चैव महाबलपराक्रमः ।स चापि क्षमया युक्तः कारणं किमपेक्षिनः ।एतदाख्याहि भगवन् परं कौतूहलं हि मे॥ 3 ॥

vinatāyāḥ sutaścaiva mahābalaparākramaḥ | sa cāpi kṣamayā yuktaḥ kāraṇaṃ kimapekṣinaḥ | etadākhyāhi bhagavan paraṃ kautūhalaṃ hi me

ग्दिर्भनगरीं प्र;प्ते वैनतेये सदुरने ।मनसा चिन्तयामास वासुदेवाय कशिकः॥ 4 ॥

gdirbhanagarīṃ pra;pte vainateye sadurane | manasā cintayāmāsa vāsudevāya kaśikaḥ

दृष्ट्वाऽऽश्चर्यं हि नः सर्वान् राजन्यान् प्रवदाम्यहम् ।वसुदेवसुते दृष्टे ध्रुवं पापक्षयो भवेत्॥ 5 ॥

dṛṣṭvā''ścaryaṃ hi naḥ sarvān rājanyān pravadāmyaham | vasudevasute dṛṣṭe dhruvaṃ pāpakṣayo bhavet

विशुद्धभावः कृष्णस्य आवयोर्दृष्टक्तवतः ।अतः पात्रतरः कोऽन्यस्त्रिषु लोकेषु विद्यते॥ 6 ॥

viśuddhabhāvaḥ kṛṣṇasya āvayordṛṣṭaktavataḥ | ataḥ pātrataraḥ ko'nyastriṣu lokeṣu vidyate

कृष्णात् कमलपत्राक्षाद् दैवदैवाज्जनार्दनात् ।तस्यावां किं प्रदास्याव आतिथ्यकरणे नृप॥ 7 ॥

kṛṣṇāt kamalapatrākṣād daivadaivājjanārdanāt | tasyāvāṃ kiṃ pradāsyāva ātithyakaraṇe nṛpa

एवमन्योन्यं सञ्चिन्त्य भ्रातरौ क्रथकैशिकौ॥ 8 ॥

evamanyonyaṃ sañcintya bhrātarau krathakaiśikau

स्वं राज्यं दातुकामोतु जग्मतुः केशवान्तिकम् ।देवमासाद्य तौ वीरौ विदर्भनगराधिपौ॥ 9 ॥

svaṃ rājyaṃ dātukāmotu jagmatuḥ keśavāntikam | devamāsādya tau vīrau vidarbhanagarādhipau

ऊचतुस्तौ महाभागौ प्रणम्य शिरसा हरिम् ।अद्यावां सफलं जन्म अद्यावां सफलं यशः ।अद्यावां पितरस्तृप्ता देवे चावां गृहागते॥ 10 ॥

ūcatustau mahābhāgau praṇamya śirasā harim | adyāvāṃ saphalaṃ janma adyāvāṃ saphalaṃ yaśaḥ | adyāvāṃ pitarastṛptā deve cāvāṃ gṛhāgate

चामरं व्यजनं छत्रं ध्वजं सिंहासनं बलम् ।स्फीतकोशा पुरी चेयमावाभ्यां सहिता तव॥ 11 ॥

cāmaraṃ vyajanaṃ chatraṃ dhvajaṃ siṃhāsanaṃ balam | sphītakośā purī ceyamāvābhyāṃ sahitā tava

उपेन्द्रस्त्वं महाबाहो देवेन्द्रेणाभिषिक्तवान् ।आवामिह हि राज्ये त्वामभिषिक्तं ददामि ते॥ 12 ॥

upendrastvaṃ mahābāho devendreṇābhiṣiktavān | āvāmiha hi rājye tvāmabhiṣiktaṃ dadāmi te

आवयोर्यत्कृतं कार्यं बहुभिः पार्थिवैरपि ।न शक्यतेऽन्यथा कर्तुं जरासन्धेन वा स्वयम्॥ 13 ॥

āvayoryatkṛtaṃ kāryaṃ bahubhiḥ pārthivairapi | na śakyate'nyathā kartuṃ jarāsandhena vā svayam

शत्रुस्ते मागधो राजा जरासन्धो महाद्युतिः ।कथां ते ब्रुवते नित्यं नृपाणामभयप्रदः॥ 14 ॥

śatruste māgadho rājā jarāsandho mahādyutiḥ | kathāṃ te bruvate nityaṃ nṛpāṇāmabhayapradaḥ

सिंहासनमनध्यास्यं पुरं चास्य न विद्यते ।कथं राजसमाजेऽस्मिन्नास्यते देवकीसुतः॥ 15 ॥

siṃhāsanamanadhyāsyaṃ puraṃ cāsya na vidyate | kathaṃ rājasamāje'sminnāsyate devakīsutaḥ

कृष्णोऽपि सुमहावीर्यो ह्यभिमानी महाद्युतिः ।न चागमिष्यते वास्मिन् कन्यार्थे च स्वयंवरे॥ 16 ॥

kṛṣṇo'pi sumahāvīryo hyabhimānī mahādyutiḥ | na cāgamiṣyate vāsmin kanyārthe ca svayaṃvare

पार्थिवेषूपविष्टेषु स्वेषु सिंहासनेषु वै ।कथमास्यति नीचेषु आसनेषु महाद्युतिः॥ 17 ॥

pārthiveṣūpaviṣṭeṣu sveṣu siṃhāsaneṣu vai | kathamāsyati nīceṣu āsaneṣu mahādyutiḥ

इति सञ्चोद्यमानस्तु श्रुत्वासौ भीष्मको नृपः ।आवयोः सह सम्मन्त्र्य विग्रहोपशमाय च॥ 18 ॥

iti sañcodyamānastu śrutvāsau bhīṣmako nṛpaḥ | āvayoḥ saha sammantrya vigrahopaśamāya ca

तव विश्रामहेतोर्हि कारितेदं गृहोत्तमम् ।देवानामादिदेवोऽसि सर्वलोकनमस्कृतः॥ 19 ॥

tava viśrāmahetorhi kāritedaṃ gṛhottamam | devānāmādidevo'si sarvalokanamaskṛtaḥ

मानुष्ये मर्न्यलोकैऽस्मिन् राजेन्द्रत्वं समाचर ।समाजे मनुजेन्द्राणां मा भूदासनसङ्कटम्॥ 20 ॥

mānuṣye marnyalokai'smin rājendratvaṃ samācara | samāje manujendrāṇāṃ mā bhūdāsanasaṅkaṭam

विदर्भनगरे वैषां राजेन्द्रत्वं विचेष्टय ।आस्यतामासने शुभ्रे श्वः प्रभाते महाद्युते॥ 21 ॥

vidarbhanagare vaiṣāṃ rājendratvaṃ viceṣṭaya | āsyatāmāsane śubhre śvaḥ prabhāte mahādyute

अधिवास्याद्य चात्मानं विधिदृष्टेन कर्मणा ।य गमिष्यन्ति नृपाः करिष्ये देवशासनात्॥ 22 ॥

adhivāsyādya cātmānaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā | ya gamiṣyanti nṛpāḥ kariṣye devaśāsanāt

एवमुक्त्वा सुरश्रेष्ठं प्रणिपत्य कृताञ्जली ।भूषयामासतुवीरौ रङ्गमध्ये नृपैर्वृते॥ 23 ॥

evamuktvā suraśreṣṭhaṃ praṇipatya kṛtāñjalī | bhūṣayāmāsatuvīrau raṅgamadhye nṛpairvṛte

देवदूतस्य वचनं यथोक्तं वज्रपाणिना ।लिखित्वा सुमहातेजाः कैशिकः प्राह शासनम्॥ 24 ॥

devadūtasya vacanaṃ yathoktaṃ vajrapāṇinā | likhitvā sumahātejāḥ kaiśikaḥ prāha śāsanam

विदितं वो नृपाः सर्वे वैनतेयसहाच्युतः ।आगतोऽतिथिरूपेण विदर्भनगरीं हरिः॥ 25 ॥

viditaṃ vo nṛpāḥ sarve vainateyasahācyutaḥ | āgato'tithirūpeṇa vidarbhanagarīṃ hariḥ

प्राप्तमालोक्य पात्रोऽयमिति सञ्चिन्त्य भूपतिः ।प्रददौ वासुदेवाय स्वं राज्यं धर्महेतुना॥ 26 ॥

prāptamālokya pātro'yamiti sañcintya bhūpatiḥ | pradadau vāsudevāya svaṃ rājyaṃ dharmahetunā

इदमासनमास्वेति भ्रात्रा मे चोदिते ततः ।वागुक्ता चाशरीरेण केनापि व्योमचारिणा॥ 27 ॥

idamāsanamāsveti bhrātrā me codite tataḥ | vāguktā cāśarīreṇa kenāpi vyomacāriṇā

न युक्तमासनं दातुं त्वयासीनं नराधिप ।इदमस्यासनं दिव्यं सर्वरत्नविभूषितम्॥ 28 ॥

na yuktamāsanaṃ dātuṃ tvayāsīnaṃ narādhipa | idamasyāsanaṃ divyaṃ sarvaratnavibhūṣitam

जाम्बूनदमयं शुभ्रं रचितं विश्वकर्मणा ।प्रेषितं देवराजेन सिंहलक्षणलक्षितम्॥ 29 ॥

jāmbūnadamayaṃ śubhraṃ racitaṃ viśvakarmaṇā | preṣitaṃ devarājena siṃhalakṣaṇalakṣitam

अत्रोपविष्टं देवेशं चराचरनमस्कृतम् ।अभिषिञ्चन्तु राजेन्द्रं बहुभिः पार्थिवैः सह॥ 30 ॥

atropaviṣṭaṃ deveśaṃ carācaranamaskṛtam | abhiṣiñcantu rājendraṃ bahubhiḥ pārthivaiḥ saha

आगताः कुण्डिनगरे कन्याहेतोर्नराधिपाः ।नागमिष्यति यः कश्चित्सोऽस्य वध्यो भविष्यति॥ 31 ॥

āgatāḥ kuṇḍinagare kanyāhetornarādhipāḥ | nāgamiṣyati yaḥ kaścitso'sya vadhyo bhaviṣyati

इमे चैवाष्टकलशा निधीनामंशसम्भवाः ।अक्षया राजराजस्य धनेशस्य महात्मनः॥ 32 ॥

ime caivāṣṭakalaśā nidhīnāmaṃśasambhavāḥ | akṣayā rājarājasya dhaneśasya mahātmanaḥ

दिव्या काञ्चनरत्नाढ्या दिव्याभरणयोनयः ।राजेन्द्रस्याभिषेकार्थमागच्छन्ति नृपैर्वृताः॥ 33 ॥

divyā kāñcanaratnāḍhyā divyābharaṇayonayaḥ | rājendrasyābhiṣekārthamāgacchanti nṛpairvṛtāḥ

एष शक्रस्य सन्देशः कथितो वो नराधिपाः ।लेखेनाहूय तान् सर्वानभिषिञ्चन्तु केशवम्॥ 34 ॥

eṣa śakrasya sandeśaḥ kathito vo narādhipāḥ | lekhenāhūya tān sarvānabhiṣiñcantu keśavam

इति सञ्चोद्य खस्थोऽसौ देवदूतो गतो दिवम् ।दत्त्वाऽऽसनं च कृष्णाय बालार्कसदृशप्रभम्॥ 35 ॥

iti sañcodya khastho'sau devadūto gato divam | dattvā''sanaṃ ca kṛṣṇāya bālārkasadṛśaprabham

तेनाहं नोदयिष्यामि भवद्भिर्ये समागताः ।दुर्निवार्यतरं घोरं शक्रस्य स्वयमीरितम्॥ 36 ॥

tenāhaṃ nodayiṣyāmi bhavadbhirye samāgatāḥ | durnivāryataraṃ ghoraṃ śakrasya svayamīritam

युष्माभिर्दर्शने युक्तमद्भुतं भुवि दुर्लभम् ।कलशैरभिषिच्यन्तं स्वयमेव नभस्तलात्॥ 37 ॥

yuṣmābhirdarśane yuktamadbhutaṃ bhuvi durlabham | kalaśairabhiṣicyantaṃ svayameva nabhastalāt

दृष्ट्वाऽऽश्चर्यं हि नः सर्वान् ध्रुवं पापक्षयो भवेत् ।स्नापनार्थं च कृष्णाय देवदेवाय विष्णवे॥ 38 ॥

dṛṣṭvā''ścaryaṃ hi naḥ sarvān dhruvaṃ pāpakṣayo bhavet | snāpanārthaṃ ca kṛṣṇāya devadevāya viṣṇave

आगच्छध्वं नृपश्रेष्ठा न भयं कर्तुमर्हथ ।आवयोः कृतसन्धानो युष्मदर्थे जनार्दनः॥ 39 ॥

āgacchadhvaṃ nṛpaśreṣṭhā na bhayaṃ kartumarhatha | āvayoḥ kṛtasandhāno yuṣmadarthe janārdanaḥ

सर्वेषां मनुजेन्द्राणामभयं कुरुते हरिः ।विशुद्धभावः कृष्णस्तु आवयोर्दृष्टतत्त्वतः॥ 40 ॥

sarveṣāṃ manujendrāṇāmabhayaṃ kurute hariḥ | viśuddhabhāvaḥ kṛṣṇastu āvayordṛṣṭatattvataḥ

मागधस्य विशेषेण न वैरं हृदि दृश्यते ।यदत्र कारणं कार्यं तद् भवद्भिर्विचिन्त्यताम्॥ 41 ॥

māgadhasya viśeṣeṇa na vairaṃ hṛdi dṛśyate | yadatra kāraṇaṃ kāryaṃ tad bhavadbhirvicintyatām

एवं सञ्चिन्तयामासुर्नृपाः शापभयार्दिताः ।भूयः शुश्रुवु राजेन्द्राः केशवाय महात्मने॥ 42 ॥

evaṃ sañcintayāmāsurnṛpāḥ śāpabhayārditāḥ | bhūyaḥ śuśruvu rājendrāḥ keśavāya mahātmane

मेघगम्भीरनादेन स्वरेणापूरयन् नभः ।वागुवाचाशरीरेण देवराजस्य शासनात्॥ 43 ॥

meghagambhīranādena svareṇāpūrayan nabhaḥ | vāguvācāśarīreṇa devarājasya śāsanāt

त्रैलोक्याधिपतिः शक्रः प्रजापालनहेतुना ।आज्ञापयति युष्माकं नृपाणां हितकाम्यया॥ 44 ॥

trailokyādhipatiḥ śakraḥ prajāpālanahetunā | ājñāpayati yuṣmākaṃ nṛpāṇāṃ hitakāmyayā

न युक्तं वसतान्योन्यं कृष्णेन सह वैरिणा ।वसध्वं प्रीतिमुत्पाद्य स्वराष्ट्रेषु नृपोत्तमाः॥ 45 ॥

na yuktaṃ vasatānyonyaṃ kṛṣṇena saha vairiṇā | vasadhvaṃ prītimutpādya svarāṣṭreṣu nṛpottamāḥ

प्रणतार्तिहरः कृष्णः प्रतिसेनान्तकोऽनलः ।अनेन सह सम्प्रीत्या मोदध्वं विगतज्वराः॥ 46 ॥

praṇatārtiharaḥ kṛṣṇaḥ pratisenāntako'nalaḥ | anena saha samprītyā modadhvaṃ vigatajvarāḥ

मानुषाणां नृपा देवा नृपाणां देवताः सुराः ।सुराणां देवता शक्रः शक्रस्यापि जनार्दनः॥ 47 ॥

mānuṣāṇāṃ nṛpā devā nṛpāṇāṃ devatāḥ surāḥ | surāṇāṃ devatā śakraḥ śakrasyāpi janārdanaḥ

एष विष्णुः प्रभुर्देवो देवानामपि दैवतम् ।जातोऽयं मानुषे लोके नररूपेण केशवः॥ 48 ॥

eṣa viṣṇuḥ prabhurdevo devānāmapi daivatam | jāto'yaṃ mānuṣe loke nararūpeṇa keśavaḥ

अजेयः सर्वलोकेषु देवदानवमानवैः ।कार्तिकेयसहायस्य अपि शूलभृतः स्वयम्॥ 49 ॥

ajeyaḥ sarvalokeṣu devadānavamānavaiḥ | kārtikeyasahāyasya api śūlabhṛtaḥ svayam

तस्मै देवाधिदेवाय केशवाय महात्मने ।अभिषेक्तुं सुरैः सार्द्धं किमिच्छेयमतः परम्॥ 50 ॥

tasmai devādhidevāya keśavāya mahātmane | abhiṣektuṃ suraiḥ sārddhaṃ kimiccheyamataḥ param

न चाधिकारो देवानां राजेन्द्रस्याभिषेचने ।तेनाहं नाभिषिञ्चामि सर्वलोकनमस्कृतम्॥ 51 ॥

na cādhikāro devānāṃ rājendrasyābhiṣecane | tenāhaṃ nābhiṣiñcāmi sarvalokanamaskṛtam

नुपाणामधिकारोऽयं राजेन्द्रस्य निवेशने ।गत्वा यूयं विदर्भायां क्रथकैशेकयोः सह॥ 52 ॥

nupāṇāmadhikāro'yaṃ rājendrasya niveśane | gatvā yūyaṃ vidarbhāyāṃ krathakaiśekayoḥ saha

सञ्चिन्त्य विधिदृष्टेन कुरुध्वं नृपसत्तमाः ।प्रीतिसन्धानकालोऽयमिति सञ्चिन्त्य वासवः॥ 53 ॥

sañcintya vidhidṛṣṭena kurudhvaṃ nṛpasattamāḥ | prītisandhānakālo'yamiti sañcintya vāsavaḥ

बोधनार्थं विसृष्टोऽहं युष्माकं मनुजेश्वराः ।विदर्भनगरे कृष्णः श्रावितोऽस्याधिवासनम्॥ 54 ॥

bodhanārthaṃ visṛṣṭo'haṃ yuṣmākaṃ manujeśvarāḥ | vidarbhanagare kṛṣṇaḥ śrāvito'syādhivāsanam

राजेन्द्रत्वाभिषेकार्थं राजानौ क्रथकैशिकौ ।ताभ्यां सह नृपश्रेष्ठाः कृत्वा सुमहदुत्सवम्॥ 55 ॥

rājendratvābhiṣekārthaṃ rājānau krathakaiśikau | tābhyāṃ saha nṛpaśreṣṭhāḥ kṛtvā sumahadutsavam

अभिषेकेण सत्कृत्य प्रतिगृह्यास्य दक्षिणम् ।आगमिष्यथ संहृष्टाः पुनरेव स्वयंवरम्॥ 56 ॥

abhiṣekeṇa satkṛtya pratigṛhyāsya dakṣiṇam | āgamiṣyatha saṃhṛṣṭāḥ punareva svayaṃvaram

जरासन्धः सुनीथश्च रुक्मी चैव महारथः ।शाल्वः सौभपतिश्चैव चत्वारो राजसत्तमाः॥ 57 ॥

jarāsandhaḥ sunīthaśca rukmī caiva mahārathaḥ | śālvaḥ saubhapatiścaiva catvāro rājasattamāḥ

रङ्गस्याशून्यहेतोर्हि तिष्ठन्तु इह पार्थिवाः ।एवमाज्ञां सुरेशस्य श्रुत्वा चित्राङ्गदेरिताम्॥ 58 ॥

raṅgasyāśūnyahetorhi tiṣṭhantu iha pārthivāḥ | evamājñāṃ sureśasya śrutvā citrāṅgaderitām

गमनाय मतिं चक्रुः सर्व एव नृपोत्तमाः ।अनुज्ञाता नरेन्द्रेण जरासन्धेन धीमता॥ 59 ॥

gamanāya matiṃ cakruḥ sarva eva nṛpottamāḥ | anujñātā narendreṇa jarāsandhena dhīmatā

भीष्मकं पुरतः कृत्वा प्रयाताः स्वबलैर्वृताः ।भीष्मकश्च महाबाहुः स्वबलेन समन्वितः॥ 60 ॥

bhīṣmakaṃ purataḥ kṛtvā prayātāḥ svabalairvṛtāḥ | bhīṣmakaśca mahābāhuḥ svabalena samanvitaḥ

जगाम पार्थिवैः सार्द्धं दह्यमानेन चेतसा ।यत्र कृष्णो महाबाहुः कैशिकस्य निवेशने॥ 61 ॥

jagāma pārthivaiḥ sārddhaṃ dahyamānena cetasā | yatra kṛṣṇo mahābāhuḥ kaiśikasya niveśane

दूरादेव प्रकाशन्ती पताकाध्वजमालिनी ।शुभा देवसभा रम्या स्नानहेतोरिहागता॥ 62 ॥

dūrādeva prakāśantī patākādhvajamālinī | śubhā devasabhā ramyā snānahetorihāgatā

दिव्यरत्नप्रभाकीर्णा दिव्यध्वजसमाकुला ।दिव्याम्बरपताकाढ्या दिव्याभरणभूषिता॥ 63 ॥

divyaratnaprabhākīrṇā divyadhvajasamākulā | divyāmbarapatākāḍhyā divyābharaṇabhūṣitā

दिव्यस्रग्दामकलिला दिव्यगन्धाधिवासिता ।विमानयानैः श्रीमद्भिः समन्तात् परिवारिता॥ 64 ॥

divyasragdāmakalilā divyagandhādhivāsitā | vimānayānaiḥ śrīmadbhiḥ samantāt parivāritā

दिव्याप्सरोगणाश्चैव विद्याधरगणास्तथा ।गन्धर्वा मुनयश्चैव किन्नराश्च समन्ततः॥ 65 ॥

divyāpsarogaṇāścaiva vidyādharagaṇāstathā | gandharvā munayaścaiva kinnarāśca samantataḥ

उपगायन्ति देवेशमम्बरान्तरमाश्रिताः ।स्तुवन्ति मुनयश्चैव सिद्धाश्च परमर्षयः॥ 66 ॥

upagāyanti deveśamambarāntaramāśritāḥ | stuvanti munayaścaiva siddhāśca paramarṣayaḥ

देवदुन्दुभयश्चैव स्वयमेवानदन् दिवि ।पञ्चयोनिसमुत्थानि गन्धचूर्णान्यनेकशः॥ 67 ॥

devadundubhayaścaiva svayamevānadan divi | pañcayonisamutthāni gandhacūrṇānyanekaśaḥ

समन्तात्पात्यमानानि चाकाशस्थैर्दिवौकसैः ।स्वयमागत्य देवेन्द्रो दैवैः सह शचीपतिः॥ 68 ॥

samantātpātyamānāni cākāśasthairdivaukasaiḥ | svayamāgatya devendro daivaiḥ saha śacīpatiḥ

विमानवरमारुह्य सप्रकाशः स्थितोऽम्बरे ।अष्टौ ये लोकपालास्ते स्वासु दिक्षु समास्थिताः॥ 69 ॥

vimānavaramāruhya saprakāśaḥ sthito'mbare | aṣṭau ye lokapālāste svāsu dikṣu samāsthitāḥ

उपगायन्ति नृत्यन्ति स्तुवन्ति च समन्ततः ।श्रुत्वा सुतुमुलं नादं सर्व एव नराधिपाः॥ 70 ॥

upagāyanti nṛtyanti stuvanti ca samantataḥ | śrutvā sutumulaṃ nādaṃ sarva eva narādhipāḥ

विस्मयोत्फुल्लनयना विविशुस्ते सभां शुभाम् ।कैशिकश्च महाबाहुरुपगम्य नराधिपान्॥ 71 ॥

vismayotphullanayanā viviśuste sabhāṃ śubhām | kaiśikaśca mahābāhurupagamya narādhipān

प्रवेशयामास बली प्रतिपूज्य यथाविधि ।निवेदिते सुरश्रेष्ठे पार्थिवानां समागमे॥ 72 ॥

praveśayāmāsa balī pratipūjya yathāvidhi | nivedite suraśreṣṭhe pārthivānāṃ samāgame

निर्जगाम हरिः श्रीमान् सर्वमङ्गपूजितः ।ततोऽम्बरस्थास्ते दिव्याः कलशाश्चैलकण्ठिनः॥ 73 ॥

nirjagāma hariḥ śrīmān sarvamaṅgapūjitaḥ | tato'mbarasthāste divyāḥ kalaśāścailakaṇṭhinaḥ

सहकारसमायुक्ता ववर्षुर्जलदा इव ।दिव्यकाञ्चनरत्नौघैर्दिव्यपुप्पसमन्वितैः॥ 74 ॥

sahakārasamāyuktā vavarṣurjaladā iva | divyakāñcanaratnaughairdivyapuppasamanvitaiḥ

गन्धचूर्णविमिश्रैश्च राजेन्द्रस्याभिषेचने ।यथोक्तविधिपूर्वेण अभिषिच्य जनार्दनम्॥ 75 ॥

gandhacūrṇavimiśraiśca rājendrasyābhiṣecane | yathoktavidhipūrveṇa abhiṣicya janārdanam

दर्शयित्वा नरेन्द्राणां दिव्यैरावरणैः शुभै ।दिव्याम्बरविचित्रैश्च दिव्यमाल्यानुलेपनैः॥ 76 ॥

darśayitvā narendrāṇāṃ divyairāvaraṇaiḥ śubhai | divyāmbaravicitraiśca divyamālyānulepanaiḥ

सत्कृत्य विधिवद्राज्ञ उपविष्टो जनार्दनः ।शुभे देवसभे रम्ये स्नानहेतोरिहागते॥ 77 ॥

satkṛtya vidhivadrājña upaviṣṭo janārdanaḥ | śubhe devasabhe ramye snānahetorihāgate

उपास्यमानो यदुभिर्विदर्भैश्च नराधिपैः ।वैनतेयश्च बलवान् कामरूपो नराकृतिः॥ 78 ॥

upāsyamāno yadubhirvidarbhaiśca narādhipaiḥ | vainateyaśca balavān kāmarūpo narākṛtiḥ

दक्षिणं पार्श्वमाश्रित्य आसनस्थो महाबलः ।क्रथश्च कैशिको वीरो वामपार्श्वे तथासने॥ 79 ॥

dakṣiṇaṃ pārśvamāśritya āsanastho mahābalaḥ | krathaśca kaiśiko vīro vāmapārśve tathāsane

उपविष्टौ महात्मानौ देवस्यानुमते नृपौ ।तथैव वामपार्श्वे तु वृष्ण्यन्धकमहारथाः॥ 80 ॥

upaviṣṭau mahātmānau devasyānumate nṛpau | tathaiva vāmapārśve tu vṛṣṇyandhakamahārathāḥ

सात्यकिप्रमुखा वीरा उपविष्टा महाबलाः ।भास्करप्रतिमे दिव्ये दिव्यास्तरणविस्तृते॥ 81 ॥

sātyakipramukhā vīrā upaviṣṭā mahābalāḥ | bhāskarapratime divye divyāstaraṇavistṛte

सुखोपविष्टं श्रीमन्तं देवैरिव शचीपतिम् ।सचिवैः श्राविताः सर्वे प्रविष्टास्ते नराधिपाः॥ 82 ॥

sukhopaviṣṭaṃ śrīmantaṃ devairiva śacīpatim | sacivaiḥ śrāvitāḥ sarve praviṣṭāste narādhipāḥ

यथार्हेण च सम्पूज्य राजानः सर्व एव ते ।सुखोपविष्टास्ते स्वेषु आसनेषु नराधिपाः॥ 83 ॥

yathārheṇa ca sampūjya rājānaḥ sarva eva te | sukhopaviṣṭāste sveṣu āsaneṣu narādhipāḥ

कैशिकस्तु महाप्राज्ञः सर्वशास्त्रार्थवित्तमः ।पूजयित्वा यथान्यायमुवाच वदतां वरः॥ 84 ॥

kaiśikastu mahāprājñaḥ sarvaśāstrārthavittamaḥ | pūjayitvā yathānyāyamuvāca vadatāṃ varaḥ

अविज्ञाता नृपाः सर्वे मानुषोऽयमिति प्रभो ।भवन्तमुपरुद्धानां देव त्वं क्षन्तुमर्हसि॥ 85 ॥

avijñātā nṛpāḥ sarve mānuṣo'yamiti prabho | bhavantamuparuddhānāṃ deva tvaṃ kṣantumarhasi

न मे वैरं प्रवसति एकाहमपि कैशिक ।विशेषेण नरेन्द्राणां क्षत्रधर्मऽवतिष्ठताम्॥ 86 ॥

na me vairaṃ pravasati ekāhamapi kaiśika | viśeṣeṇa narendrāṇāṃ kṣatradharma'vatiṣṭhatām

योद्धव्यमिति धर्मेण अधर्मे तु पराङ्मुखे ।तेषां किं हेतुना कोपः कर्तव्यस्त्ववनीश्वराः॥ 87 ॥

yoddhavyamiti dharmeṇa adharme tu parāṅmukhe | teṣāṃ kiṃ hetunā kopaḥ kartavyastvavanīśvarāḥ

यद्गतं तदतिक्रान्तं ये मृतास्ते दिवं गताः ।एष धर्मो नृलोकेऽस्मिञ्जायन्ते च म्रियन्ति च॥ 88 ॥

yadgataṃ tadatikrāntaṃ ye mṛtāste divaṃ gatāḥ | eṣa dharmo nṛloke'smiñjāyante ca mriyanti ca

तस्मादशोच्यं भवतां मृतार्थे च नराधिपाः ।क्षन्तव्यं रोचतेऽस्माकं वीतवैरा भवन्तु ते॥ 89 ॥

tasmādaśocyaṃ bhavatāṃ mṛtārthe ca narādhipāḥ | kṣantavyaṃ rocate'smākaṃ vītavairā bhavantu te

एवमुक्त्वा नरेन्द्रांस्तानाश्वास्य मधुसूदनः ।कैशिकस्य मुखं वीक्ष्य विरराम महाद्युतिः॥ 90 ॥

evamuktvā narendrāṃstānāśvāsya madhusūdanaḥ | kaiśikasya mukhaṃ vīkṣya virarāma mahādyutiḥ

एतस्मिन्नेव काले तु भीष्मको नयकोविदः ।पूजयित्वा यथान्यायमुवाच वदतां वरः॥ 91 ॥

etasminneva kāle tu bhīṣmako nayakovidaḥ | pūjayitvā yathānyāyamuvāca vadatāṃ varaḥ