Parva 2, Adhyāya 51

श्रीकृष्णस्य भीष्मकेण सह संवादः, भीष्मकेण कृष्णस्य स्तुतिः, कृष्णस्य मथुरागमनं पुत्रो मे बाल भावेन भगिनीं दातुमिच्छति ।स्वयंवरे नरेन्द्राणां न चाहं दातुमुत्सहे॥ 1 ॥

śrīkṛṣṇasya bhīṣmakeṇa saha saṃvādaḥ, bhīṣmakeṇa kṛṣṇasya stutiḥ, kṛṣṇasya mathurāgamanaṃ putro me bāla bhāvena bhaginīṃ dātumicchati | svayaṃvare narendrāṇāṃ na cāhaṃ dātumutsahe

अतीव बालभावत्वाद् दातुमिच्छेन्मतिर्मम ।एका ह्येकं समालोक्य वरयिष्यति मे मतिः॥ 2 ॥

atīva bālabhāvatvād dātumicchenmatirmama | ekā hyekaṃ samālokya varayiṣyati me matiḥ

अतः प्रसादयिष्ये त्वां पुत्रदुर्नयहेतुना ।प्रसादं कुरु देवेश क्षन्तुमर्हसि मे प्रभो॥ 3 ॥

ataḥ prasādayiṣye tvāṃ putradurnayahetunā | prasādaṃ kuru deveśa kṣantumarhasi me prabho

बालभावेन पुत्रेण चालितं नृपमण्डलम् ।यदा भवति वै प्रौढः कीदृशोऽविनयो भवेत्॥ 4 ॥

bālabhāvena putreṇa cālitaṃ nṛpamaṇḍalam | yadā bhavati vai prauḍhaḥ kīdṛśo'vinayo bhavet

सूर्येन्दुसदृशाँल्लोकांस्तपसोपार्जितश्रियः ।लोकेऽस्मिन् नरदेवानां महाकुलसमुद्भवान्॥ 5 ॥

sūryendusadṛśā~llokāṃstapasopārjitaśriyaḥ | loke'smin naradevānāṃ mahākulasamudbhavān

एकस्यापि नृपस्याग्रे मोहाद् यो वितथं वदेत् ।न स तिष्ठति लोकेऽस्मिन्निर्दहेद्दण्डवह्निना॥ 6 ॥

ekasyāpi nṛpasyāgre mohād yo vitathaṃ vadet | na sa tiṣṭhati loke'sminnirdaheddaṇḍavahninā

एष धर्मो नरेन्द्राणामिति ते विदितं प्रभो ।लोकधर्मं पुरस्कृत्य पुरा गीतं स्वयम्भुवा॥ 7 ॥

eṣa dharmo narendrāṇāmiti te viditaṃ prabho | lokadharmaṃ puraskṛtya purā gītaṃ svayambhuvā

कथं तव सुतस्तेषामग्रतो मनुजेश्वर ।वक्तुमर्हति राजेन्द्र वितथं राजसंसदि॥ 8 ॥

kathaṃ tava sutasteṣāmagrato manujeśvara | vaktumarhati rājendra vitathaṃ rājasaṃsadi

तादृशं रङ्गमतुलं कारयंस्तनयस्तव ।कथं त्वया ह्यविज्ञात इति मे संशयो महान्॥ 9 ॥

tādṛśaṃ raṅgamatulaṃ kārayaṃstanayastava | kathaṃ tvayā hyavijñāta iti me saṃśayo mahān

आगतानां नरेन्द्राणामनलार्केन्दुवर्चसाम् ।यथार्हेण तु सम्पूज्य आतिथ्यं कृतवानसि॥ 10 ॥

āgatānāṃ narendrāṇāmanalārkenduvarcasām | yathārheṇa tu sampūjya ātithyaṃ kṛtavānasi

रथाश्वनरनागानां विमर्दमतुलं तथा ।कथं न ज्ञातवान् राजंस्तव पुत्रस्य चेष्टितम्॥ 11 ॥

rathāśvanaranāgānāṃ vimardamatulaṃ tathā | kathaṃ na jñātavān rājaṃstava putrasya ceṣṭitam

विषादो न भवेदत्र चतुरङ्गबलागमे ।कथं न ज्ञायते राजन्निति मे बुद्धिसंशयः॥ 12 ॥

viṣādo na bhavedatra caturaṅgabalāgame | kathaṃ na jñāyate rājanniti me buddhisaṃśayaḥ

ममागमनमेवेह प्रायेण न हितं तव ।अतो न कृतमातिथ्यमपात्राय नरेश्वर॥ 13 ॥

mamāgamanameveha prāyeṇa na hitaṃ tava | ato na kṛtamātithyamapātrāya nareśvara

पात्रेभ्यो दीयतां कन्या मामपास्य नरेश्वर ।ममागमनदोषेण कथं कन्यां न दास्यसे॥ 14 ॥

pātrebhyo dīyatāṃ kanyā māmapāsya nareśvara | mamāgamanadoṣeṇa kathaṃ kanyāṃ na dāsyase

कन्याविघ्नं च कुर्वाणो नरके परिपच्यते ।इति धर्मविदैर्गीतं मन्वादिभिर्नरोत्तमैः॥ 15 ॥

kanyāvighnaṃ ca kurvāṇo narake paripacyate | iti dharmavidairgītaṃ manvādibhirnarottamaiḥ

अतोऽर्थं न प्रविष्टोऽहं रङ्गमध्ये विशाम्पते ।विदित्वा न कृतातिथ्यं नरदेव तवालयम्॥ 16 ॥

ato'rthaṃ na praviṣṭo'haṃ raṅgamadhye viśāmpate | viditvā na kṛtātithyaṃ naradeva tavālayam

ह्रियाभिभूतो राजेन्द्र पार्थिवोऽहं नराधिप ।विदर्भनगरे राजन् बलविश्रामहेतुना॥ 17 ॥

hriyābhibhūto rājendra pārthivo'haṃ narādhipa | vidarbhanagare rājan balaviśrāmahetunā

आवाभ्यां कृतमातिथ्यं कैशिकस्तु प्रियातिथिः ।उषितौ च यथा स्वर्गे पुरा गरुडकेशवौ॥ 18 ॥

āvābhyāṃ kṛtamātithyaṃ kaiśikastu priyātithiḥ | uṣitau ca yathā svarge purā garuḍakeśavau

एवमेव ब्रुवाणं तु कृष्णं वाग्वज्रचोदितम् ।श्लक्ष्णवाचाम्बुनाऽऽसिच्य शमितोऽग्निरिव ज्वलन्॥ 19 ॥

evameva bruvāṇaṃ tu kṛṣṇaṃ vāgvajracoditam | ślakṣṇavācāmbunā''sicya śamito'gniriva jvalan

प्रसीद देवलोकेश पाहि मां लोकशासन ।अज्ञानतमसाविष्टं ज्ञानचक्षुःप्रदो भव॥ 20 ॥

prasīda devalokeśa pāhi māṃ lokaśāsana | ajñānatamasāviṣṭaṃ jñānacakṣuḥprado bhava

मानुष्ये मांसचक्षुष्ट्वादसम्यग्विदिता वयम् ।न प्रसिद्ध्यन्ति कर्माणि क्रियतामविचारणात्॥ 21 ॥

mānuṣye māṃsacakṣuṣṭvādasamyagviditā vayam | na prasiddhyanti karmāṇi kriyatāmavicāraṇāt

भवन्तं शरणं प्राप्य देवानामपि दैवतम् ।सम्यग् भवतु मे दृष्टिः सम्पश्यन्तु च मे क्रियाः॥ 22 ॥

bhavantaṃ śaraṇaṃ prāpya devānāmapi daivatam | samyag bhavatu me dṛṣṭiḥ sampaśyantu ca me kriyāḥ

अनिष्पन्नामपि क्रियां नयोपेतां विचक्षणाः ।फलदां हि प्रकुर्वन्ति महासेनापतिर्यथा॥ 23 ॥

aniṣpannāmapi kriyāṃ nayopetāṃ vicakṣaṇāḥ | phaladāṃ hi prakurvanti mahāsenāpatiryathā

भवन्तं शरणं प्राप्य नाति बाधति मे भयम् ।यन्मया चिन्तितं कार्य तद् भवाञ्छ्रोतुमर्हति॥ 24 ॥

bhavantaṃ śaraṇaṃ prāpya nāti bādhati me bhayam | yanmayā cintitaṃ kārya tad bhavāñchrotumarhati

न दातुमिच्छे कन्यां वै पार्थिवेभ्यः स्वयंवरे ।प्रसादं कुरु देवेश न कोपं कर्तुमर्हसि॥ 25 ॥

na dātumicche kanyāṃ vai pārthivebhyaḥ svayaṃvare | prasādaṃ kuru deveśa na kopaṃ kartumarhasi

वचनेन किमुक्तेन त्वया राजन् महामते ।स्वकन्यां दास्यसे नेति कोऽत्र नेता तवानघ॥ 26 ॥

vacanena kimuktena tvayā rājan mahāmate | svakanyāṃ dāsyase neti ko'tra netā tavānagha

मा देहीति न चाख्येयं ददस्वेति न मे वचः ।रुक्मिण्या दिव्यमूर्तित्वं सम्बन्धे कारणं मम॥ 27 ॥

mā dehīti na cākhyeyaṃ dadasveti na me vacaḥ | rukmiṇyā divyamūrtitvaṃ sambandhe kāraṇaṃ mama

मेरुकूटे पुरा देवैः कृतमंशावतारणम् ।तदा निसृष्टा श्रीः पूर्वं गच्छ त्वं पतिना सह॥ 28 ॥

merukūṭe purā devaiḥ kṛtamaṃśāvatāraṇam | tadā nisṛṣṭā śrīḥ pūrvaṃ gaccha tvaṃ patinā saha

मानुष्ये कुण्डिनगरे भीष्मकस्याङ्गनोदरे ।जायस्व विपुलश्रोणि प्रत्यवेक्ष्य च वासवम्॥ 29 ॥

mānuṣye kuṇḍinagare bhīṣmakasyāṅganodare | jāyasva vipulaśroṇi pratyavekṣya ca vāsavam

तेनाहं वः प्रवक्ष्यामि राजन्नकृतकं वचः ।श्रुत्वा स्वयं विनिश्चित्य यद्युक्तं तत्करिष्यति॥ 30 ॥

tenāhaṃ vaḥ pravakṣyāmi rājannakṛtakaṃ vacaḥ | śrutvā svayaṃ viniścitya yadyuktaṃ tatkariṣyati

रुक्मिणी नाम ते कन्या न सा प्राकृतमानुषी ।श्रीरेषा ब्रह्मवाक्येन जाता केनापि हेतुना॥ 31 ॥

rukmiṇī nāma te kanyā na sā prākṛtamānuṣī | śrīreṣā brahmavākyena jātā kenāpi hetunā

न च सा मनुजेन्द्राणां स्वयंवरविधिक्षमा ।एका त्वेकाय दातव्या इति धर्मो व्यवस्थितः॥ 32 ॥

na ca sā manujendrāṇāṃ svayaṃvaravidhikṣamā | ekā tvekāya dātavyā iti dharmo vyavasthitaḥ

न च तां शक्यसे राजँल्लक्ष्मीं दातुं स्वयंवरे ।सदृशं वरमालोक्य दातुमर्हसि धर्मतः॥ 33 ॥

na ca tāṃ śakyase rāja~llakṣmīṃ dātuṃ svayaṃvare | sadṛśaṃ varamālokya dātumarhasi dharmataḥ

अतोऽर्थं वैनतेयोऽयं विघ्नकारणहेतुना ।आगतः कुण्डिनगरे देवराजेन चोदितः॥ 34 ॥

ato'rthaṃ vainateyo'yaṃ vighnakāraṇahetunā | āgataḥ kuṇḍinagare devarājena coditaḥ

अहं चैवागतो राज्ञां द्रष्टुकामो महोत्सवम् ।तां च कन्यां वरारोहां पद्मेन रहितां श्रियम्॥ 35 ॥

ahaṃ caivāgato rājñāṃ draṣṭukāmo mahotsavam | tāṃ ca kanyāṃ varārohāṃ padmena rahitāṃ śriyam

क्षन्तव्यमिति यत् प्रोक्तं त्वया राजन् ममाग्रतः ।युक्तिपूर्वमहं मन्ये कलुषाय न पार्थिव॥ 36 ॥

kṣantavyamiti yat proktaṃ tvayā rājan mamāgrataḥ | yuktipūrvamahaṃ manye kaluṣāya na pārthiva

पूर्वमेव मयाऽऽख्यातं येनास्मि विषये तव ।आगतः सौम्यरूपेण तेनैव क्षान्तवान् विभो॥ 37 ॥

pūrvameva mayā''khyātaṃ yenāsmi viṣaye tava | āgataḥ saumyarūpeṇa tenaiva kṣāntavān vibho

क्षान्तेषु गुणबाहुल्यं दोषापहरणं क्षमा ।कथमस्मद्विधे राजन् कलुषो वसते हृदि॥ 38 ॥

kṣānteṣu guṇabāhulyaṃ doṣāpaharaṇaṃ kṣamā | kathamasmadvidhe rājan kaluṣo vasate hṛdi

कुलजे सत्त्वसम्पन्ने धर्मज्ञे सत्यवादिनि ।भवादृशे कथं राजन् कलुषो भुवि वर्तते॥ 39 ॥

kulaje sattvasampanne dharmajñe satyavādini | bhavādṛśe kathaṃ rājan kaluṣo bhuvi vartate

क्षान्तोऽयमिति मन्तव्यं मम सेनासहागतम् ।न चाहं सेनया सार्द्धं यास्यामि रिपुवाहिनीम्॥ 40 ॥

kṣānto'yamiti mantavyaṃ mama senāsahāgatam | na cāhaṃ senayā sārddhaṃ yāsyāmi ripuvāhinīm

अक्षान्तश्चारिसेनायां यास्यामि द्विजवाहने ।स्थितः सोमार्कसङ्काशान्यायुधानि करैर्वहन्॥ 41 ॥

akṣāntaścārisenāyāṃ yāsyāmi dvijavāhane | sthitaḥ somārkasaṅkāśānyāyudhāni karairvahan

मान्योऽस्माकं त्वया राजन् वयसा च पिता समः ।पालयस्व पुरीं सम्यक्क्षत्रेषु पितृवद् वस॥ 42 ॥

mānyo'smākaṃ tvayā rājan vayasā ca pitā samaḥ | pālayasva purīṃ samyakkṣatreṣu pitṛvad vasa

कलुषो नाम राजेन्द्र वसेत् कापुरुषेषु वै ।शूरेषु शुद्धभावेषु कलुषो वसते कथम्॥ 43 ॥

kaluṣo nāma rājendra vaset kāpuruṣeṣu vai | śūreṣu śuddhabhāveṣu kaluṣo vasate katham

जानीध्वमेषा मे वृत्तिः पुत्रेषु पितृवद् वयम् ।इमावपि च राजानौ विदर्भनगराधिपौ॥ 44 ॥

jānīdhvameṣā me vṛttiḥ putreṣu pitṛvad vayam | imāvapi ca rājānau vidarbhanagarādhipau

आतिथ्यकरणेऽस्माकं स्वराज्यं ददतावुभौ ।तेन दानफलेनास्य दशपूर्वा दिवं गताः॥ 45 ॥

ātithyakaraṇe'smākaṃ svarājyaṃ dadatāvubhau | tena dānaphalenāsya daśapūrvā divaṃ gatāḥ

भविष्याश्चैव राजानः पुत्रपौत्रा दशावराः ।तेऽपि तत्रैव यास्यन्ति देवलोकं नराधिपाः॥ 46 ॥

bhaviṣyāścaiva rājānaḥ putrapautrā daśāvarāḥ | te'pi tatraiva yāsyanti devalokaṃ narādhipāḥ

अनयोः सुचिरं कालं भुक्त्वा राज्यमकण्टकम् ।यदाभिलाषो मोक्षस्य यास्येते निर्वृतिं सुखम्॥ 47 ॥

anayoḥ suciraṃ kālaṃ bhuktvā rājyamakaṇṭakam | yadābhilāṣo mokṣasya yāsyete nirvṛtiṃ sukham

नरेन्द्राश्च महाभागा येऽभिषेचितुमागताः ।कालेन तेऽपि यास्यन्ति देवलोकं त्रिविष्टपम्॥ 48 ॥

narendrāśca mahābhāgā ye'bhiṣecitumāgatāḥ | kālena te'pi yāsyanti devalokaṃ triviṣṭapam

स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि वैनतेयसहायवान् ।नगरीं मथुरां रम्यां भोजराजेन पालिताम्॥ 49 ॥

svasti vo'stu gamiṣyāmi vainateyasahāyavān | nagarīṃ mathurāṃ ramyāṃ bhojarājena pālitām

एवमुक्त्वा तु राजानं भीष्मकं यदुनन्दनः ।राज्ञश्चैवमुपामन्त्र्य वैदर्भाभ्यां विशेषतः॥ 50 ॥

evamuktvā tu rājānaṃ bhīṣmakaṃ yadunandanaḥ | rājñaścaivamupāmantrya vaidarbhābhyāṃ viśeṣataḥ

सभान्निष्क्रम्य देवेशो जगाम रथमन्तिकम् ।ततः प्रहृष्टो राजर्षिर्भीष्मकः किल केशवम्॥ 51 ॥

sabhānniṣkramya deveśo jagāma rathamantikam | tataḥ prahṛṣṭo rājarṣirbhīṣmakaḥ kila keśavam

ते सर्वे च महीपाला विषण्णवदनाभवन् ।आद्यं स्वायम्भुवं रूपं सुरासुरनमस्कृतम्॥ 52 ॥

te sarve ca mahīpālā viṣaṇṇavadanābhavan | ādyaṃ svāyambhuvaṃ rūpaṃ surāsuranamaskṛtam

सहस्रपात्सहस्राक्षं सहस्रभुजविग्रहम् ।सहस्रशिरसं देवं सहस्रमुकुटोज्ज्वलम्॥ 53 ॥

sahasrapātsahasrākṣaṃ sahasrabhujavigraham | sahasraśirasaṃ devaṃ sahasramukuṭojjvalam

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।दिव्याभरणसंयुक्तं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥ 54 ॥

divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam | divyābharaṇasaṃyuktaṃ divyānekodyatāyudham

कृष्णं रक्तारविन्दाक्षं चन्द्रसूर्याग्निलोचनम् ।दृष्ट्वा स राजा राजेन्द्रं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः॥ 55 ॥

kṛṣṇaṃ raktāravindākṣaṃ candrasūryāgnilocanam | dṛṣṭvā sa rājā rājendraṃ praṇipatya kṛtāñjaliḥ

वाङ्मनःकायसंयुक्तं स्तोतुमारब्धवांस्तदा ।देवदेव नमस्तुभ्यमनादिनिधनाय वै॥ 56 ॥

vāṅmanaḥkāyasaṃyuktaṃ stotumārabdhavāṃstadā | devadeva namastubhyamanādinidhanāya vai

शाश्वतायादिदेवाय नारायण परायण ।स्वयम्भुवे च विश्वाय स्थाणवे वेधसाय च॥ 57 ॥

śāśvatāyādidevāya nārāyaṇa parāyaṇa | svayambhuve ca viśvāya sthāṇave vedhasāya ca

पद्मनाभाय जटिने दण्डिने पिङ्गलाय च ।हंसप्रभाय हंसाय चक्ररूपाय वै नमः॥ 58 ॥

padmanābhāya jaṭine daṇḍine piṅgalāya ca | haṃsaprabhāya haṃsāya cakrarūpāya vai namaḥ

वैकुण्ठाय नमस्तस्मै अजाय परमात्मने ।सदसद्भावयुक्ताय पुराणपुरुषाय च॥ 59 ॥

vaikuṇṭhāya namastasmai ajāya paramātmane | sadasadbhāvayuktāya purāṇapuruṣāya ca

पुरुषोत्तमाय युक्ताय निर्गुणाय नमोऽस्तु ते ।वरदो भव मे नित्यं त्वद्भक्ताय सुरोत्तम॥ 60 ॥

puruṣottamāya yuktāya nirguṇāya namo'stu te | varado bhava me nityaṃ tvadbhaktāya surottama

लोकनाथोऽसि नाथ त्वं विष्णुस्त्वं विदितात्मनाम् ।एवं स्तुत्वा महादेवं नृपाणामग्रतो नृपः॥ 61 ॥

lokanātho'si nātha tvaṃ viṣṇustvaṃ viditātmanām | evaṃ stutvā mahādevaṃ nṛpāṇāmagrato nṛpaḥ

महार्हमणिमुक्ताभिर्वज्रवैदूर्यहासिनम् ।शातकुम्भस्य निचयं कृष्णाय प्रददौ नृपः॥ 62 ॥

mahārhamaṇimuktābhirvajravaidūryahāsinam | śātakumbhasya nicayaṃ kṛṣṇāya pradadau nṛpaḥ

पुनश्चक्रे नमस्कारं वैनतेये महाबले ।नमस्तस्मै खगेन्द्राय नमो मारुतरंहसे॥ 63 ॥

punaścakre namaskāraṃ vainateye mahābale | namastasmai khagendrāya namo mārutaraṃhase

कामरूपाय दिव्याय काश्यपाय च वै नमः ।इति सङ्क्षेपतः स्तुत्वा सत्कृत्य वरभूषणैः॥ 64 ॥

kāmarūpāya divyāya kāśyapāya ca vai namaḥ | iti saṅkṣepataḥ stutvā satkṛtya varabhūṣaṇaiḥ

ततो विसर्जयामास कृष्णं कमललोचनम् ।अनुजग्मुर्नृपाश्चैव प्रस्थितं वासवानुजम्॥ 65 ॥

tato visarjayāmāsa kṛṣṇaṃ kamalalocanam | anujagmurnṛpāścaiva prasthitaṃ vāsavānujam

प्रतिगृह्य च सत्कारं नृपानामन्त्र्य वीर्यवान् ।जगाम मथुरां कृष्णो द्योतयानो दिशो दश॥ 66 ॥

pratigṛhya ca satkāraṃ nṛpānāmantrya vīryavān | jagāma mathurāṃ kṛṣṇo dyotayāno diśo daśa

वैनतेयं पुरस्कृत्य सौम्यरूपं खगोत्तमम् ।महता रथवृन्देन परिवार्य समन्ततः॥ 67 ॥

vainateyaṃ puraskṛtya saumyarūpaṃ khagottamam | mahatā rathavṛndena parivārya samantataḥ

भेरीपटहनादेन शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः ।बृंहितेन च नागानां हयानां हेषितेन च॥ 68 ॥

bherīpaṭahanādena śaṅkhadundubhiniḥsvanaiḥ | bṛṃhitena ca nāgānāṃ hayānāṃ heṣitena ca

सिंहनादेन शूराणां रथनेमिस्वनेन च ।तुमुलः सुमहानासीन्महामेघरवोपमः॥ 69 ॥

siṃhanādena śūrāṇāṃ rathanemisvanena ca | tumulaḥ sumahānāsīnmahāmegharavopamaḥ

गते कृष्णे महावीर्ये आदाय वरमासनम् ।सभामादाय देवाश्च प्रययुस्त्रिदशालयम्॥ 70 ॥

gate kṛṣṇe mahāvīrye ādāya varamāsanam | sabhāmādāya devāśca prayayustridaśālayam

महता चतुरङ्गेण बलेन परिवारिताः ।क्रोशमात्रमुपव्रज्य अनुज्ञाते जनार्दने॥ 71 ॥

mahatā caturaṅgeṇa balena parivāritāḥ | krośamātramupavrajya anujñāte janārdane

प्रययुस्ते नृपाः सर्वे पुनरेव स्वयंवरम्॥ 72 ॥

prayayuste nṛpāḥ sarve punareva svayaṃvaram