Parva 2, Adhyāya 55

गरुडस्य श्रीकृष्णस्य निवासयोग्यां भूमिं द्रष्टुं गमनम्, मथुरायां राजेन्द्रस्य श्रीकृष्णस्य स्वागतम्, श्रीकृष्णेन राज्ञः उग्रसेनस्य एवं मथुरावासिनां सत्कारं एवं गरुडस्य प्रत्यागत्य कुशस्थलीविषये कथनं विदर्भनगराद् याते शक्रतुल्यपराक्रमे ।किमर्थं गरुडो नीतः किं च कर्म चकार सः॥ 1 ॥

garuḍasya śrīkṛṣṇasya nivāsayogyāṃ bhūmiṃ draṣṭuṃ gamanam, mathurāyāṃ rājendrasya śrīkṛṣṇasya svāgatam, śrīkṛṣṇena rājñaḥ ugrasenasya evaṃ mathurāvāsināṃ satkāraṃ evaṃ garuḍasya pratyāgatya kuśasthalīviṣaye kathanaṃ vidarbhanagarād yāte śakratulyaparākrame | kimarthaṃ garuḍo nītaḥ kiṃ ca karma cakāra saḥ

न चारुरोह भगवान् वैनतेयं महाबलम् ।एतन्मे संशयं ब्रह्मन् ब्रूहि तत्त्वं महामुने॥ 2 ॥

na cāruroha bhagavān vainateyaṃ mahābalam | etanme saṃśayaṃ brahman brūhi tattvaṃ mahāmune

शृणु राजन् सुपर्णेन कृतं कर्मातिमानुषम् ।विदर्भनगरीं गत्वा वैनतेयो महाद्युतिः॥ 3 ॥

śṛṇu rājan suparṇena kṛtaṃ karmātimānuṣam | vidarbhanagarīṃ gatvā vainateyo mahādyutiḥ

असम्प्राप्ते च नगरीं मथुरां मधुसूदने ।मनसा चिन्तयामास वैनतेयो महाद्युतिः॥ 4 ॥

asamprāpte ca nagarīṃ mathurāṃ madhusūdane | manasā cintayāmāsa vainateyo mahādyutiḥ

यदुक्तं देवदेवेन नृपाणामग्रतः प्रभो ।यास्यामि मथुरां रम्यां भोजराजेन पालिताम्॥ 5 ॥

yaduktaṃ devadevena nṛpāṇāmagrataḥ prabho | yāsyāmi mathurāṃ ramyāṃ bhojarājena pālitām

इति तद्वचनस्यान्ते गमिष्येति विचिन्तयन् ।कृताञ्जलिपुटः श्रीमान् प्रणिपत्याब्रवीदिदम्॥ 6 ॥

iti tadvacanasyānte gamiṣyeti vicintayan | kṛtāñjalipuṭaḥ śrīmān praṇipatyābravīdidam

देव यास्यामि नगरीं रैवतस्य कुशस्थलीम् ।रैवतं च गिरिं रम्यं नन्दनप्रतिमं वनम्॥ 7 ॥

deva yāsyāmi nagarīṃ raivatasya kuśasthalīm | raivataṃ ca giriṃ ramyaṃ nandanapratimaṃ vanam

रुक्मिणोद्वासितां रम्यां शैलोदधितटाश्रयाम् ।वृक्षगुल्मलताकीर्णां पुष्परेणुविभूषिताम्॥ 8 ॥

rukmiṇodvāsitāṃ ramyāṃ śailodadhitaṭāśrayām | vṛkṣagulmalatākīrṇāṃ puṣpareṇuvibhūṣitām

गजेन्द्रभुजगाकीर्णामृक्षवानरसेविताम् ।वराहमानुषाक्रान्तां मृगयूथैरनेकशः॥ 9 ॥

gajendrabhujagākīrṇāmṛkṣavānarasevitām | varāhamānuṣākrāntāṃ mṛgayūthairanekaśaḥ

तां समन्तात् समालोक्य वासार्थं ते क्षमां क्षमा ।यदि स्याद् भवतो रम्या प्रशस्ता नगरीति च॥ 10 ॥

tāṃ samantāt samālokya vāsārthaṃ te kṣamāṃ kṣamā | yadi syād bhavato ramyā praśastā nagarīti ca

कण्टकोद्धरणं कृत्वा आगमिष्ये तवान्तिकम् ।एवं विज्ञाप्य देवेशं प्रणिपत्य जनार्दनम्॥ 11 ॥

kaṇṭakoddharaṇaṃ kṛtvā āgamiṣye tavāntikam | evaṃ vijñāpya deveśaṃ praṇipatya janārdanam

जगाम पतगेन्द्रोऽपि पश्चिमाभिमुखो बली ।कृष्णोऽपि यदुभिः सार्द्धं विवेश मथुरां पुरीम्॥ 12 ॥

jagāma patagendro'pi paścimābhimukho balī | kṛṣṇo'pi yadubhiḥ sārddhaṃ viveśa mathurāṃ purīm

स्वैरिण्य उग्रसेनश्च नागराश्चैव सर्वशः ।प्रत्युद्गम्यार्चयन् कृष्णं प्रहृष्टजनसङ्कुलम्॥ 13 ॥

svairiṇya ugrasenaśca nāgarāścaiva sarvaśaḥ | pratyudgamyārcayan kṛṣṇaṃ prahṛṣṭajanasaṅkulam

श्रुत्वाभिषिक्तं राजेन्द्रं बहुभिर्वसुधाधिपैः ।किं चकार महाबाहुरुग्रसेनो महीपतिः॥ 14 ॥

śrutvābhiṣiktaṃ rājendraṃ bahubhirvasudhādhipaiḥ | kiṃ cakāra mahābāhurugraseno mahīpatiḥ

श्रुत्वाभिषिक्तं राजेन्द्रं बहुभिः पार्थिवोत्तमैः ।इन्द्रेण कृतसन्धानं दूतं चित्राङ्गदं कृतम्॥ 15 ॥

śrutvābhiṣiktaṃ rājendraṃ bahubhiḥ pārthivottamaiḥ | indreṇa kṛtasandhānaṃ dūtaṃ citrāṅgadaṃ kṛtam

एकैकं नृपतेर्भागं शतसाहस्रसम्मितम् ।राजेन्द्रे त्वर्बुदं दत्तं मानवेषु च वै दश॥ 16 ॥

ekaikaṃ nṛpaterbhāgaṃ śatasāhasrasammitam | rājendre tvarbudaṃ dattaṃ mānaveṣu ca vai daśa

ये तत्र समनुप्राप्ता न रिक्तास्ते गृहं गताः ।शङ्खो यादवरूपेण प्रददौ हरिचिन्तितम्॥ 17 ॥

ye tatra samanuprāptā na riktāste gṛhaṃ gatāḥ | śaṅkho yādavarūpeṇa pradadau haricintitam

एवं निधिपतिः श्रीमान् दैवतैरनुमोदितः ।इति श्रुत्वात्मिकजनाल्लोकप्रवृत्तिकान्नरात्॥ 18 ॥

evaṃ nidhipatiḥ śrīmān daivatairanumoditaḥ | iti śrutvātmikajanāllokapravṛttikānnarāt

चकार महतीं पूजां देवतायतनेष्वपि ।वसुदेवस्य भवने तोरणोभयपार्श्वतः॥ 19 ॥

cakāra mahatīṃ pūjāṃ devatāyataneṣvapi | vasudevasya bhavane toraṇobhayapārśvataḥ

नटानां नृत्यगेयानि वाद्यानि च समन्ततः ।पताकाध्वजमालाढ्यां कारयामास वै नृपः॥ 20 ॥

naṭānāṃ nṛtyageyāni vādyāni ca samantataḥ | patākādhvajamālāḍhyāṃ kārayāmāsa vai nṛpaḥ

कंसराजस्य च सभां विचित्राम्बरसुप्रभाम् ।पताका विविधाकारा दापयामास भोजराट्॥ 21 ॥

kaṃsarājasya ca sabhāṃ vicitrāmbarasuprabhām | patākā vividhākārā dāpayāmāsa bhojarāṭ

तोरणं गोपुरं चैव सुधापङ्कानुलेपनम् ।कारयामास राजेन्द्रो राजेन्द्रस्यासनालयम्॥ 22 ॥

toraṇaṃ gopuraṃ caiva sudhāpaṅkānulepanam | kārayāmāsa rājendro rājendrasyāsanālayam

नटानां नृत्यगेयानि वाद्यानि च समन्ततः ।पताका वनमालाढ्याः पूर्णकुम्भाः समन्ततः॥ 23 ॥

naṭānāṃ nṛtyageyāni vādyāni ca samantataḥ | patākā vanamālāḍhyāḥ pūrṇakumbhāḥ samantataḥ

राजमार्गेषु राजेन्द्र चन्दनोदकसेचितम् ।वस्त्राभरणकं राजा दापयामास भूतले॥ 24 ॥

rājamārgeṣu rājendra candanodakasecitam | vastrābharaṇakaṃ rājā dāpayāmāsa bhūtale

धूपं पार्श्वोभये चैव चन्दनागुरुगुग्गुलैः ।गुडं सर्जरसं चैव दह्यमानं ततस्ततः॥ 25 ॥

dhūpaṃ pārśvobhaye caiva candanāguruguggulaiḥ | guḍaṃ sarjarasaṃ caiva dahyamānaṃ tatastataḥ

वृद्धस्त्रीजनसङ्घैश्च गायद्भिः स्तुतिमङ्गलम् ।अर्घं कृत्वा प्रतीक्षन्ते स्वेषु स्थानेषु योषितः॥ 26 ॥

vṛddhastrījanasaṅghaiśca gāyadbhiḥ stutimaṅgalam | arghaṃ kṛtvā pratīkṣante sveṣu sthāneṣu yoṣitaḥ

एवं कृत्वा पुरानन्दमुग्रसेनो नराधिपः ।वसुदेवगृहं गत्वा प्रियाख्यानं निवेद्य च॥ 27 ॥

evaṃ kṛtvā purānandamugraseno narādhipaḥ | vasudevagṛhaṃ gatvā priyākhyānaṃ nivedya ca

रामेण सह सम्मन्त्र्य निर्गतो रथमन्तिकम् ।तस्मिन्नेवान्तरे राजञ्शङ्खध्वनिरभून्महान्॥ 28 ॥

rāmeṇa saha sammantrya nirgato rathamantikam | tasminnevāntare rājañśaṅkhadhvanirabhūnmahān

पाञ्चजन्यस्य निनदं श्रुत्वा मधुरवासिनः ।स्त्रियो वृद्धाश्च बालाश्च सूता मागधबन्दिनः॥ 29 ॥

pāñcajanyasya ninadaṃ śrutvā madhuravāsinaḥ | striyo vṛddhāśca bālāśca sūtā māgadhabandinaḥ

विनिर्ययुर्महासेना रामं कृत्वाग्रतो नृप ।अर्घ्य पाद्यं पुरस्कृत्य उग्रसेनेन धीमता॥ 30 ॥

viniryayurmahāsenā rāmaṃ kṛtvāgrato nṛpa | arghya pādyaṃ puraskṛtya ugrasenena dhīmatā

दृष्टिपन्थानमासाद्य उग्रसेनो महीपतिः ।अवतीर्य रथाच्छुभ्रात् पादमार्गेण चाग्रतः॥ 31 ॥

dṛṣṭipanthānamāsādya ugraseno mahīpatiḥ | avatīrya rathācchubhrāt pādamārgeṇa cāgrataḥ

दृष्ट्वाऽऽसीनं रथे रम्ये दिव्यरत्नविभूषितम् ।अङ्गेष्वाभरणं चैव दिव्यरत्नप्रभायुतम्॥ 32 ॥

dṛṣṭvā''sīnaṃ rathe ramye divyaratnavibhūṣitam | aṅgeṣvābharaṇaṃ caiva divyaratnaprabhāyutam

वनमालोरसं दिव्यं तपन्तमिव भास्करम् ।चामरं व्यजनं छत्रं खगेन्द्रध्वजमुच्छ्रितम्॥ 33 ॥

vanamālorasaṃ divyaṃ tapantamiva bhāskaram | cāmaraṃ vyajanaṃ chatraṃ khagendradhvajamucchritam

राजलक्षणसम्पूर्णमासन्नार्कमिवोज्ज्वलम् ।श्रियाभिभूतं देवेशं दुर्निरीक्ष्यतरं हरिम्॥ 34 ॥

rājalakṣaṇasampūrṇamāsannārkamivojjvalam | śriyābhibhūtaṃ deveśaṃ durnirīkṣyataraṃ harim

दृष्ट्वा स राजा राजेन्द्र हर्षगद्गदया गिरा ।बभाषे पुण्डरीकाक्षं रामं बलनिषूदनम्॥ 35 ॥

dṛṣṭvā sa rājā rājendra harṣagadgadayā girā | babhāṣe puṇḍarīkākṣaṃ rāmaṃ balaniṣūdanam

रथेन न मया गन्तुं युक्तपूर्वेति चिन्त्य वै ।अवतीर्णो महाभाग गच्छ त्वं स्यन्दनेन च॥ 36 ॥

rathena na mayā gantuṃ yuktapūrveti cintya vai | avatīrṇo mahābhāga gaccha tvaṃ syandanena ca

विष्णुना छद्मरूपेण गत्वेमां मथुरां पुरीम् ।अनुप्रकाशितात्मानं देवेन्द्रत्वं नृपार्णवे॥ 37 ॥

viṣṇunā chadmarūpeṇa gatvemāṃ mathurāṃ purīm | anuprakāśitātmānaṃ devendratvaṃ nṛpārṇave

तमहं स्तोतुमिच्छामि सर्वभावेन केशवम् ।प्रत्युवाच महातेजा राजानं कृष्णपूर्वजः॥ 38 ॥

tamahaṃ stotumicchāmi sarvabhāvena keśavam | pratyuvāca mahātejā rājānaṃ kṛṣṇapūrvajaḥ

न युक्तं नृपते स्तोतुं व्रजन्तं देवसत्तमम् ।विना स्तोत्रेण सन्तुष्टस्तव राजञ्जनार्दनः॥ 39 ॥

na yuktaṃ nṛpate stotuṃ vrajantaṃ devasattamam | vinā stotreṇa santuṣṭastava rājañjanārdanaḥ

तुष्टस्य स्तुतिना किं ते दर्शनेन तव स्तुतिः ।राजेन्द्रत्वमनुप्राप्य आगतस्तव वेश्मनि॥ 40 ॥

tuṣṭasya stutinā kiṃ te darśanena tava stutiḥ | rājendratvamanuprāpya āgatastava veśmani

न त्वया स्तुतवान्राजन्दिव्यैः स्तोत्रैरमानुषैः ।एवमाब्रुवमाणौ तौ सम्प्राप्तौ केशवान्तिकम्॥ 41 ॥

na tvayā stutavānrājandivyaiḥ stotrairamānuṣaiḥ | evamābruvamāṇau tau samprāptau keśavāntikam

अर्घोद्यतभुजं दृष्ट्वा स्थापयित्वा रथोत्तमम् ।उवाच वदतां श्रेष्ठ उग्रसेनं नराधिपम्॥ 42 ॥

arghodyatabhujaṃ dṛṣṭvā sthāpayitvā rathottamam | uvāca vadatāṃ śreṣṭha ugrasenaṃ narādhipam

यन्मया चाभिषिक्तस्त्वं मथुरेशो भवत्विति ।न युक्तमन्यथा कर्तुं मथुराधिपते स्वयम्॥ 43 ॥

yanmayā cābhiṣiktastvaṃ mathureśo bhavatviti | na yuktamanyathā kartuṃ mathurādhipate svayam

अर्घ्यमाचमनीयं च पाद्यं चास्मै निवेदितम् ।न दातुमर्हसे राजन्नेष मे मनसः प्रियः॥ 44 ॥

arghyamācamanīyaṃ ca pādyaṃ cāsmai niveditam | na dātumarhase rājanneṣa me manasaḥ priyaḥ

तवाभिप्रायं विज्ञाय ब्रवीमि नृपते वचः ।त्वमेव माथुरो राजा नान्यथा कर्तुमर्हसि॥ 45 ॥

tavābhiprāyaṃ vijñāya bravīmi nṛpate vacaḥ | tvameva māthuro rājā nānyathā kartumarhasi

स्थानभागं च नृपते दास्यामि तव दक्षिणम् ।यथा नृपाणां सर्वेषां तथा ते स्थापितोऽग्रतः॥ 46 ॥

sthānabhāgaṃ ca nṛpate dāsyāmi tava dakṣiṇam | yathā nṛpāṇāṃ sarveṣāṃ tathā te sthāpito'grataḥ

शतसाहस्रिको भागो वस्त्राभरणवर्जितः ।आरुहस्व रथं शुभ्रं चामीकरविभूषितम्॥ 47 ॥

śatasāhasriko bhāgo vastrābharaṇavarjitaḥ | āruhasva rathaṃ śubhraṃ cāmīkaravibhūṣitam

चामरं व्यजनं छत्रं ध्वजं च मनुजेश्वर ।दिव्याभरणसंयुक्तं मुकुटं भास्करप्रभम्॥ 48 ॥

cāmaraṃ vyajanaṃ chatraṃ dhvajaṃ ca manujeśvara | divyābharaṇasaṃyuktaṃ mukuṭaṃ bhāskaraprabham

धारयस्व महाभाग पालयस्व पुरीमिमाम् ।पुत्रपौत्रैः प्रमुदितो मथुरां परिपालय॥ 49 ॥

dhārayasva mahābhāga pālayasva purīmimām | putrapautraiḥ pramudito mathurāṃ paripālaya

जित्वारिगणसङ्घांश्च भोजवंशं विवर्द्धय ।देवदेवाद्यनन्ताय शौरिणे वज्रपाणिना॥ 50 ॥

jitvārigaṇasaṅghāṃśca bhojavaṃśaṃ vivarddhaya | devadevādyanantāya śauriṇe vajrapāṇinā

प्रेषितं देवराजेन दिव्याभरणमम्बरम् ।माथुराणां च सर्वेषां भागा दीनारका दश॥ 51 ॥

preṣitaṃ devarājena divyābharaṇamambaram | māthurāṇāṃ ca sarveṣāṃ bhāgā dīnārakā daśa

सूतमागधबन्दीनामेकैकस्य सहस्रकम् ।वृद्धस्त्रीजनसङ्घानां गणिकानां शतं शतम्॥ 52 ॥

sūtamāgadhabandīnāmekaikasya sahasrakam | vṛddhastrījanasaṅghānāṃ gaṇikānāṃ śataṃ śatam

नृपेण सह तिष्ठन्ति विकद्रुप्रमुखाश्च ये ।दशसाहस्रिको भागस्तेषां धात्रा प्रकल्पितः॥ 53 ॥

nṛpeṇa saha tiṣṭhanti vikadrupramukhāśca ye | daśasāhasriko bhāgasteṣāṃ dhātrā prakalpitaḥ

एवं सम्पूज्य राजानं माथुराणां चमूमुखे ।कृत्वा सुमहदानन्दां मथुरां मधुसूदनः॥ 54 ॥

evaṃ sampūjya rājānaṃ māthurāṇāṃ camūmukhe | kṛtvā sumahadānandāṃ mathurāṃ madhusūdanaḥ

दिव्याभरणमाल्यैश्च दिव्याम्बरविलेपनैः ।दीप्यमानाः समन्ताच्च देवा इव त्रिविष्टपे॥ 55 ॥

divyābharaṇamālyaiśca divyāmbaravilepanaiḥ | dīpyamānāḥ samantācca devā iva triviṣṭape

भेरीपटहनादेन शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः ।बृंहितेन च नागानां हयानां हेषितेन च॥ 56 ॥

bherīpaṭahanādena śaṅkhadundubhiniḥsvanaiḥ | bṛṃhitena ca nāgānāṃ hayānāṃ heṣitena ca

सिंहनादेन शूराणां रथनेमिस्वनेन च ।तुमुलः सुमहानासीन्मेघनाद इवाम्बरे॥ 57 ॥

siṃhanādena śūrāṇāṃ rathanemisvanena ca | tumulaḥ sumahānāsīnmeghanāda ivāmbare

बन्दिभिः स्तूयमानं च नमश्चक्रुरपि प्रजाः ।दत्त्वा दानमनन्तं च न ययौ विस्मयं हरिः॥ 58 ॥

bandibhiḥ stūyamānaṃ ca namaścakrurapi prajāḥ | dattvā dānamanantaṃ ca na yayau vismayaṃ hariḥ

स्वभावोन्नतभावत्वाद् दृष्टपूर्वात्ततोऽधिकम् ।अनहङ्कारभावाच्च विस्मयं न जगाम ह॥ 59 ॥

svabhāvonnatabhāvatvād dṛṣṭapūrvāttato'dhikam | anahaṅkārabhāvācca vismayaṃ na jagāma ha

दीप्यमानं स्ववपुषा आयान्तं भास्करप्रभम् ।दृष्ट्वा मथुरवासिन्यो नमश्चक्रुः पदे पदे॥ 60 ॥

dīpyamānaṃ svavapuṣā āyāntaṃ bhāskaraprabham | dṛṣṭvā mathuravāsinyo namaścakruḥ pade pade

एष नारायणः श्रीमान् क्षीरार्णवनिकेतनः ।नागपर्यङ्कमुत्सृज्य प्राप्तोऽयं मथुरां पुरीम्॥ 61 ॥

eṣa nārāyaṇaḥ śrīmān kṣīrārṇavaniketanaḥ | nāgaparyaṅkamutsṛjya prāpto'yaṃ mathurāṃ purīm

बद्ध्वा बलिं महावीर्यं दुर्जयं त्रिदशैरपि ।शक्राय प्रददौ राज्यं त्रैलोक्यं वज्रपाणये॥ 62 ॥

baddhvā baliṃ mahāvīryaṃ durjayaṃ tridaśairapi | śakrāya pradadau rājyaṃ trailokyaṃ vajrapāṇaye

हत्वा दैत्यगणान् सर्वान् कंसं च बलिनां वरम् ।भोजराजाय मथुरां दत्त्वा केशिनिषूदनः॥ 63 ॥

hatvā daityagaṇān sarvān kaṃsaṃ ca balināṃ varam | bhojarājāya mathurāṃ dattvā keśiniṣūdanaḥ

नाभिषिक्तः स्वयं राज्ये न चासीनो नृपासने ।राजेन्द्रत्वं च सम्प्राप्य मथुरामाविशत्ततः॥ 64 ॥

nābhiṣiktaḥ svayaṃ rājye na cāsīno nṛpāsane | rājendratvaṃ ca samprāpya mathurāmāviśattataḥ

एवमन्योन्यसञ्जल्पं श्रुत्वा पुरनिवासिनाम् ।बन्दिमागधसूतानामिदमूचुर्गणाधिपाः॥ 65 ॥

evamanyonyasañjalpaṃ śrutvā puranivāsinām | bandimāgadhasūtānāmidamūcurgaṇādhipāḥ

किं वा शक्यामहे वक्तुं गुणानां ते गुणोदधे ।मानुषेणैकजिह्वेन प्रभावोत्साहसम्भवान्॥ 66 ॥

kiṃ vā śakyāmahe vaktuṃ guṇānāṃ te guṇodadhe | mānuṣeṇaikajihvena prabhāvotsāhasambhavān

स तत्र भोगी नागेन्द्रः कदाचिद्देव बुद्धिमान् ।द्विसाहस्रेण जिह्वेन वासुकिः कथयिष्यति॥ 67 ॥

sa tatra bhogī nāgendraḥ kadāciddeva buddhimān | dvisāhasreṇa jihvena vāsukiḥ kathayiṣyati

किं त्वद्भुतमिदं लोके मानवेन्द्रेषु भूतले ।न भूतं न भविष्यं च शक्रादासनमागतम्॥ 68 ॥

kiṃ tvadbhutamidaṃ loke mānavendreṣu bhūtale | na bhūtaṃ na bhaviṣyaṃ ca śakrādāsanamāgatam

सभावतरणं चैव कलशैरागतं स्वयम् ।न श्रुतं न च दृष्टं वा तेन मन्यामहेऽद्भुतम्॥ 69 ॥

sabhāvataraṇaṃ caiva kalaśairāgataṃ svayam | na śrutaṃ na ca dṛṣṭaṃ vā tena manyāmahe'dbhutam

धन्या देवी महाभागा देवकी योषितां वरा ।भवन्तं त्रिदशश्रेष्ठं धृत्वा गर्भेण केशवम्॥ 70 ॥

dhanyā devī mahābhāgā devakī yoṣitāṃ varā | bhavantaṃ tridaśaśreṣṭhaṃ dhṛtvā garbheṇa keśavam

कृष्णं पद्मपलाशाक्षं श्रीपुञ्जममरार्चितम् ।नेत्राभ्यां स्नेहपूर्णाभ्यां वीक्षते मुखपङ्कजम्॥ 71 ॥

kṛṣṇaṃ padmapalāśākṣaṃ śrīpuñjamamarārcitam | netrābhyāṃ snehapūrṇābhyāṃ vīkṣate mukhapaṅkajam

इति सञ्जल्पमानानां शृण्वन्तौ पृथगीरितम् ।उग्रसेनं पुरस्कृत्य भ्रातरौ रामकेशवौ॥ 72 ॥

iti sañjalpamānānāṃ śṛṇvantau pṛthagīritam | ugrasenaṃ puraskṛtya bhrātarau rāmakeśavau

प्राकारद्वारि सम्प्राप्तावर्चयामास वै तदा ।अर्घ्यमाचमनं दत्त्वा पाद्यं पाद्येति चाब्रवीत्॥ 73 ॥

prākāradvāri samprāptāvarcayāmāsa vai tadā | arghyamācamanaṃ dattvā pādyaṃ pādyeti cābravīt

उग्रसेनस्ततो धीमान् केशवस्य रथाग्रतः ।प्रणम्य शिरसा कृष्णं गजमारुह्य वीर्यवान्॥ 74 ॥

ugrasenastato dhīmān keśavasya rathāgrataḥ | praṇamya śirasā kṛṣṇaṃ gajamāruhya vīryavān

घनवत् तोयधारेण ववर्ष कनकाम्बुभिः ।घनौघैर्वर्षमाणस्तु सम्प्राप्तः पितृवेश्मनि॥ 75 ॥

ghanavat toyadhāreṇa vavarṣa kanakāmbubhiḥ | ghanaughairvarṣamāṇastu samprāptaḥ pitṛveśmani

मथुराधिपतिः श्रीमानुवाच मधुसूदनम् ।राजेन्द्रत्वमनुप्राप्य युक्तं मे नृपवेश्मनि॥ 76 ॥

mathurādhipatiḥ śrīmānuvāca madhusūdanam | rājendratvamanuprāpya yuktaṃ me nṛpaveśmani

स्थापितुं देवराजेन दत्तं सिंहासनं प्रभो ।नेष्यामि मथुरेशस्य सभां भुजबलार्जिताम्॥ 77 ॥

sthāpituṃ devarājena dattaṃ siṃhāsanaṃ prabho | neṣyāmi mathureśasya sabhāṃ bhujabalārjitām

प्रसादयिष्ये भगवन् न कोपं कर्तुमर्हसि ।देवकी वसुदेवश्च रोहिणी च विशाम्पते॥ 78 ॥

prasādayiṣye bhagavan na kopaṃ kartumarhasi | devakī vasudevaśca rohiṇī ca viśāmpate

न किञ्चित्करणे शक्ता हर्षक्लमविमोहिता ।कंसमाता ततो राजन्नर्चयामास केशवम्॥ 79 ॥

na kiñcitkaraṇe śaktā harṣaklamavimohitā | kaṃsamātā tato rājannarcayāmāsa keśavam

नानादिग्देशजानीतं कंसेनोपार्जितं धनम् ।देशकालं समालोक्य पादयुग्मे न्यवेदयत्॥ 80 ॥

nānādigdeśajānītaṃ kaṃsenopārjitaṃ dhanam | deśakālaṃ samālokya pādayugme nyavedayat

उग्रसेनं समाहूय उवाच श्लक्ष्णया गिरा ।न चाहं मथुराकाङ्क्षी न मया वित्तकाङ्क्षया॥ 81 ॥

ugrasenaṃ samāhūya uvāca ślakṣṇayā girā | na cāhaṃ mathurākāṅkṣī na mayā vittakāṅkṣayā

घातितस्तव पुत्रोऽयं कालेन निधनं गतः ।यजस्व विविधान्यज्ञान् ददस्व विपुलं धनम्॥ 82 ॥

ghātitastava putro'yaṃ kālena nidhanaṃ gataḥ | yajasva vividhānyajñān dadasva vipulaṃ dhanam

जयस्व रिपुसैन्यानि मम बाहुबलाश्रयात् ।त्यजस्व मनसस्तापं कंसनाशोद्भवं भयम्॥ 83 ॥

jayasva ripusainyāni mama bāhubalāśrayāt | tyajasva manasastāpaṃ kaṃsanāśodbhavaṃ bhayam

नयस्व वित्तनिचयं मया दत्तं पुनस्तव ।इति प्राश्वास्य राजानं कृष्णस्तु हलिना सह॥ 84 ॥

nayasva vittanicayaṃ mayā dattaṃ punastava | iti prāśvāsya rājānaṃ kṛṣṇastu halinā saha

प्रविवेश ततः श्रीमान् मातापित्रोरथान्तिकम् ।आनन्दपरिपूर्णाभ्यां हृदयाभ्यां महाबलौ॥ 85 ॥

praviveśa tataḥ śrīmān mātāpitrorathāntikam | ānandaparipūrṇābhyāṃ hṛdayābhyāṃ mahābalau

पितृमात्रोस्तु पादान् वै नमश्चक्रतुरानतौ ।तस्मिन् मुहूर्ते नगरी मथुरा तु बभूव सा॥ 86 ॥

pitṛmātrostu pādān vai namaścakraturānatau | tasmin muhūrte nagarī mathurā tu babhūva sā

स्वर्गलोकं परित्यज्यावतीर्णेवामरावती ।वसुदेवस्य भवनं समीक्ष्य पुरवासिनः॥ 87 ॥

svargalokaṃ parityajyāvatīrṇevāmarāvatī | vasudevasya bhavanaṃ samīkṣya puravāsinaḥ

मनसा चिन्तयामासुर्देवलोकं न भूतलम् ।विसृज्य मथुरेशं तु महिषीसहितं तदा॥ 88 ॥

manasā cintayāmāsurdevalokaṃ na bhūtalam | visṛjya mathureśaṃ tu mahiṣīsahitaṃ tadā

भवनं वसुदेवस्य प्रविश्य बलकेशवौ ।न्यस्तशस्त्रावुभौ वीरौ स्वगृहे स्वैरचारिणौ॥ 89 ॥

bhavanaṃ vasudevasya praviśya balakeśavau | nyastaśastrāvubhau vīrau svagṛhe svairacāriṇau

ततः कृताह्निकौ भूत्वा सुखासीनौ कथान्तरे ।एतस्मिन्नेव काले तु महोत्पातो बभूव ह॥ 90 ॥

tataḥ kṛtāhnikau bhūtvā sukhāsīnau kathāntare | etasminneva kāle tu mahotpāto babhūva ha

बभ्रमुश्च घनाकाशे चेलुश्च भुवि पर्वताः ।समुद्राः क्षुभिताः सर्वे विभ्रान्तो भोगिनां वरः॥ 91 ॥

babhramuśca ghanākāśe celuśca bhuvi parvatāḥ | samudrāḥ kṣubhitāḥ sarve vibhrānto bhogināṃ varaḥ

कम्पिता यादवाः सर्वे न्युब्जाश्च पतिता भुवि ।तौ तान्निपतितान्दृष्ट्वा रामकृष्णौ तु निश्चलौ॥ 92 ॥

kampitā yādavāḥ sarve nyubjāśca patitā bhuvi | tau tānnipatitāndṛṣṭvā rāmakṛṣṇau tu niścalau

महता पक्षवातेन विज्ञातौ पतगोत्तमम् ।ददर्श समनुप्राप्तं दिव्यस्रगनुलेपनम्॥ 93 ॥

mahatā pakṣavātena vijñātau patagottamam | dadarśa samanuprāptaṃ divyasraganulepanam

प्रणम्य शिरसा ताभ्यां सौम्यरूपी कृतासनः ।तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं सचिवं साम्परायिकम्॥ 94 ॥

praṇamya śirasā tābhyāṃ saumyarūpī kṛtāsanaḥ | taṃ dṛṣṭvā samanuprāptaṃ sacivaṃ sāmparāyikam

धृतिमन्तं गरुत्मन्तमुवाच बलिसूदनः ।स्वागतं खेचरश्रेष्ठ सुरसेनारिमर्दन॥ 95 ॥

dhṛtimantaṃ garutmantamuvāca balisūdanaḥ | svāgataṃ khecaraśreṣṭha surasenārimardana

विनताहृदयानन्द स्वागतं केशवप्रिय ।तमुवाच ततः कृष्णः स्थितं देहमिवापरम्॥ 96 ॥

vinatāhṛdayānanda svāgataṃ keśavapriya | tamuvāca tataḥ kṛṣṇaḥ sthitaṃ dehamivāparam

तुल्यसामर्थ्यया वाचा आसीनं विनतात्मजम् ।यास्यामः पतगश्रेष्ठ भोजस्यान्तःपुरं महत्॥ 97 ॥

tulyasāmarthyayā vācā āsīnaṃ vinatātmajam | yāsyāmaḥ patagaśreṣṭha bhojasyāntaḥpuraṃ mahat

तत्र गत्वा सुखासीना मन्त्रयामो मनोगतम् ।प्रविष्टौ तौ महावीर्यौ बलदेवजनार्दनौ॥ 98 ॥

tatra gatvā sukhāsīnā mantrayāmo manogatam | praviṣṭau tau mahāvīryau baladevajanārdanau

वैनतेयतृतीयौ च गुह्यं मन्त्रमथाब्रुवन् ।अवध्योऽसौ कृतोऽस्माकं सुमहच्च रिपोर्बलम्॥ 99 ॥

vainateyatṛtīyau ca guhyaṃ mantramathābruvan | avadhyo'sau kṛto'smākaṃ sumahacca riporbalam

वृतः सैन्येन महता महद्भिश्च नराधिपैः ।बहुलानि च सैन्यानि हन्तुं वर्षशतैरपि॥ 100 ॥

vṛtaḥ sainyena mahatā mahadbhiśca narādhipaiḥ | bahulāni ca sainyāni hantuṃ varṣaśatairapi

न शक्ष्यामः क्षयं कर्तुं जरासन्धस्य वाहिनीम् ।अतोऽर्थं वैनतेय त्वां ब्रवीमि मथुरां पुरीम्॥ 101 ॥

na śakṣyāmaḥ kṣayaṃ kartuṃ jarāsandhasya vāhinīm | ato'rthaṃ vainateya tvāṃ bravīmi mathurāṃ purīm

वसतोरावयोः श्रेयो न भवेदिति मे मतिः ।देवदेवं नमस्कृत्य गतोऽहं भवतोऽन्तिकात्॥ 102 ॥

vasatorāvayoḥ śreyo na bhavediti me matiḥ | devadevaṃ namaskṛtya gato'haṃ bhavato'ntikāt

वासार्थमीक्षितुं भूमिं तव देव कुशस्थलीम् ।गत्वाहं खे समास्थाय समन्तादवलोक्य ताम्॥ 103 ॥

vāsārthamīkṣituṃ bhūmiṃ tava deva kuśasthalīm | gatvāhaṃ khe samāsthāya samantādavalokya tām

दृष्ट्वाहं विबुधश्रेष्ठ पुरीं लक्षणपूजिताम् ।सागरानूपविपुलां प्रागुदक्प्लवशीतलाम्॥ 104 ॥

dṛṣṭvāhaṃ vibudhaśreṣṭha purīṃ lakṣaṇapūjitām | sāgarānūpavipulāṃ prāgudakplavaśītalām

सर्वतोदधिमध्यस्थामभेद्यां त्रिदशैरपि ।सर्वरत्नाकरवतीं सर्वकामफलद्रुमाम्॥ 105 ॥

sarvatodadhimadhyasthāmabhedyāṃ tridaśairapi | sarvaratnākaravatīṃ sarvakāmaphaladrumām

सर्वर्तुकुसुमाकीर्णां सर्वतः सुमनोहराम् ।सर्वाश्रमाधिवासां च सर्वकामगुणैर्युताम्॥ 106 ॥

sarvartukusumākīrṇāṃ sarvataḥ sumanoharām | sarvāśramādhivāsāṃ ca sarvakāmaguṇairyutām

नरनारीसमाकीर्णां नित्यामोदविवर्द्धिनीम् ।प्राकारपरिखोपेतां गोपुराट्टालमालिनीम्॥ 107 ॥

naranārīsamākīrṇāṃ nityāmodavivarddhinīm | prākāraparikhopetāṃ gopurāṭṭālamālinīm

विचित्रचत्वरपथां विपुलद्वारतोरणाम् ।यन्त्रार्गलविचित्राख्यां हेमप्राकारशोभिताम्॥ 108 ॥

vicitracatvarapathāṃ vipuladvāratoraṇām | yantrārgalavicitrākhyāṃ hemaprākāraśobhitām

नरनागाश्वकलिलां रथसैन्यसमाकुलाम् ।नानादिग्देशजाकीर्णां दिव्यपुष्पफलद्रुमाम्॥ 109 ॥

naranāgāśvakalilāṃ rathasainyasamākulām | nānādigdeśajākīrṇāṃ divyapuṣpaphaladrumām

पताकाध्वजमालाढ्यां महाभवनशालिनीम् ।भीषणीं रिपुसङ्घानां मित्राणां हर्षवर्द्धनीम्॥ 110 ॥

patākādhvajamālāḍhyāṃ mahābhavanaśālinīm | bhīṣaṇīṃ ripusaṅghānāṃ mitrāṇāṃ harṣavarddhanīm

मनुजेन्द्राधिवासेभ्यो विशिष्टां नगरोत्तमाम् ।रैवतं च गिरिश्रेष्ठं कुरु देव सुरालयम्॥ 111 ॥

manujendrādhivāsebhyo viśiṣṭāṃ nagarottamām | raivataṃ ca giriśreṣṭhaṃ kuru deva surālayam

नन्दनप्रतिमं दिव्यं पुरद्वारस्य भूषणम् ।कारयस्वाधिवासं च तत्र गत्वा सुरोत्तम॥ 112 ॥

nandanapratimaṃ divyaṃ puradvārasya bhūṣaṇam | kārayasvādhivāsaṃ ca tatra gatvā surottama

कुमारीणां प्रचारश्च सुरमण्यो भविष्यति ।नाम्ना द्वारवती ज्ञेया त्रिषु लोकेषु विश्रुता॥ 113 ॥

kumārīṇāṃ pracāraśca suramaṇyo bhaviṣyati | nāmnā dvāravatī jñeyā triṣu lokeṣu viśrutā

भविष्यति पुरी रम्या शक्रस्येवामरावती ।यदि स्यात् संवृतां भूमिं प्रदास्यति महोदधिः॥ 114 ॥

bhaviṣyati purī ramyā śakrasyevāmarāvatī | yadi syāt saṃvṛtāṃ bhūmiṃ pradāsyati mahodadhiḥ

यथेष्टं विविधं कर्म विश्वकर्मा करिष्यति ।मणिमुक्ताप्रवालाभिर्वज्रवैदूर्यसप्रभैः॥ 115 ॥

yatheṣṭaṃ vividhaṃ karma viśvakarmā kariṣyati | maṇimuktāpravālābhirvajravaidūryasaprabhaiḥ

दिव्यैरभिप्राययुतैर्दिव्यरत्नैस्त्रिलोकजैः ।दिव्यस्तम्भशताकीर्णान् स्वर्गे देवसभोपमान्॥ 116 ॥

divyairabhiprāyayutairdivyaratnaistrilokajaiḥ | divyastambhaśatākīrṇān svarge devasabhopamān

जाम्बुनदमयाञ्छुभ्रान् सर्वरत्नविभूषितान् ।दिव्यध्वजपताकाढ्यान् देवगन्धर्वपालितान्॥ 117 ॥

jāmbunadamayāñchubhrān sarvaratnavibhūṣitān | divyadhvajapatākāḍhyān devagandharvapālitān

चन्द्रसूर्यप्रतीकाशान् प्रासादान् कारय प्रभो ।एवं कृत्वा तु सङ्कल्पं वैनतेयोऽथ केशवम्॥ 118 ॥

candrasūryapratīkāśān prāsādān kāraya prabho | evaṃ kṛtvā tu saṅkalpaṃ vainateyo'tha keśavam

प्रणम्य शिरसा ताभ्यां निषसाद कृतासनः ।कृष्णोऽपि रामसहितो विचिन्त्य हितमीरितम्॥ 119 ॥

praṇamya śirasā tābhyāṃ niṣasāda kṛtāsanaḥ | kṛṣṇo'pi rāmasahito vicintya hitamīritam

प्रकाशकर्तुकामौ तौ विसृज्य विनतात्मजम् ।सत्कृत्य विधिवद् राजन् महार्हवरभूषणैः॥ 120 ॥

prakāśakartukāmau tau visṛjya vinatātmajam | satkṛtya vidhivad rājan mahārhavarabhūṣaṇaiḥ

मोदेते सुखिनौ तत्र सुरलोके यथामरौ ।तस्य तद् वचनं श्रुत्वा भोजराजो महायशाः॥ 121 ॥

modete sukhinau tatra suraloke yathāmarau | tasya tad vacanaṃ śrutvā bhojarājo mahāyaśāḥ

कृष्णं स्नेहेन विस्रब्धं बभाषे वचनामृतम् ।कृष्ण कृष्ण महाबाहो यदूनां नन्दिवर्द्धन॥ 122 ॥

kṛṣṇaṃ snehena visrabdhaṃ babhāṣe vacanāmṛtam | kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho yadūnāṃ nandivarddhana

श्रूयतां वचनं त्वाद्य वक्ष्यामि रिपुसूदन ।त्वया विहीनाः सर्वे स्म न शक्ताः सुखमासितुम्॥ 123 ॥

śrūyatāṃ vacanaṃ tvādya vakṣyāmi ripusūdana | tvayā vihīnāḥ sarve sma na śaktāḥ sukhamāsitum

पुरेऽस्मिन् विषयान्ते वा पतिहीना इव स्त्रियः ।त्वत्सनाथा वयं तात त्वद्बाहुबलमाश्रिताः॥ 124 ॥

pure'smin viṣayānte vā patihīnā iva striyaḥ | tvatsanāthā vayaṃ tāta tvadbāhubalamāśritāḥ

बिभीमो न नरेन्द्राणां सेन्द्राणामपि मानद ।विजयाय यदुश्रेष्ठ यत्र यत्र गमिष्यसि॥ 125 ॥

bibhīmo na narendrāṇāṃ sendrāṇāmapi mānada | vijayāya yaduśreṣṭha yatra yatra gamiṣyasi

तत्र त्वं सहितोऽस्माभिर्गच्छेथा यादवर्षभ ।तस्य राज्ञो वचः श्रुत्वा सस्मितं देवकीसुतः॥ 126 ॥

tatra tvaṃ sahito'smābhirgacchethā yādavarṣabha | tasya rājño vacaḥ śrutvā sasmitaṃ devakīsutaḥ

यथेष्टं भवतामद्य तथा कर्तास्म्यसंशयम्॥ 127 ॥

yatheṣṭaṃ bhavatāmadya tathā kartāsmyasaṃśayam