Parva 2, Adhyāya 70

श्रीकृष्णस्य गदाप्रहारस्य वार्त्तां श्रुत्वा कुपितस्य इन्द्रेण तस्य व्यवहारस्य कटुआलोचनं एवं युद्धं विना पारिजातस्य अदानस्येव निश्चयं देवराजवचः श्रुत्वा नारदः कुरुनन्दन ।प्रोवाच वाक्यं वाक्यज्ञो धर्मात्मा धर्मवित्तमः॥ 1 ॥

śrīkṛṣṇasya gadāprahārasya vārttāṃ śrutvā kupitasya indreṇa tasya vyavahārasya kaṭuālocanaṃ evaṃ yuddhaṃ vinā pārijātasya adānasyeva niścayaṃ devarājavacaḥ śrutvā nāradaḥ kurunandana | provāca vākyaṃ vākyajño dharmātmā dharmavittamaḥ

अवश्यमेव वक्तव्यं हितं बलनिषूदन ।मया तव महाबाहो बहुमानोऽस्ति मे त्वयि॥ 2 ॥

avaśyameva vaktavyaṃ hitaṃ balaniṣūdana | mayā tava mahābāho bahumāno'sti me tvayi

उक्तो मया वासुदेवो जानता भवतो मतम् ।न दत्तः पारिजातोऽयं हरस्यापि त्वया पुरा॥ 3 ॥

ukto mayā vāsudevo jānatā bhavato matam | na dattaḥ pārijāto'yaṃ harasyāpi tvayā purā

हेतवश्च मया तस्य दर्शितास्ते समासतः ।न चावगतवान् देवः सत्यमेतद् ब्रवीमि ते॥ 4 ॥

hetavaśca mayā tasya darśitāste samāsataḥ | na cāvagatavān devaḥ satyametad bravīmi te

उपेन्द्रोऽहं महेन्द्रेण लालनीयः सदेति माम् ।उवाच पुण्डरीकाक्षो दत्तमुत्तरमेव च॥ 5 ॥

upendro'haṃ mahendreṇa lālanīyaḥ sadeti mām | uvāca puṇḍarīkākṣo dattamuttarameva ca

पुनः पुनर्मया वास्य हेतवो देव दर्शिताः ।ततो न बुद्धिर्व्यावृत्ता वृत्रनाशन तस्य वै॥ 6 ॥

punaḥ punarmayā vāsya hetavo deva darśitāḥ | tato na buddhirvyāvṛttā vṛtranāśana tasya vai

अपि चाप्युक्तवान् देवो वाक्यान्ते मधुसूदनः ।प्रत्याह पुरुषश्रेष्ठः सरोषमिव वासव॥ 7 ॥

api cāpyuktavān devo vākyānte madhusūdanaḥ | pratyāha puruṣaśreṣṭhaḥ saroṣamiva vāsava

न देवगन्धर्वगणा न राक्षसा न चासुरा नैव च यक्षपन्नगाः ।मम प्रतिज्ञामपहन्तुमुद्यता मुने समर्थाः खलु भद्रमस्तु ते॥ 8 ॥

na devagandharvagaṇā na rākṣasā na cāsurā naiva ca yakṣapannagāḥ | mama pratijñāmapahantumudyatā mune samarthāḥ khalu bhadramastu te

स पारिजातं यदि न प्रदास्यति प्रयाच्यमानो भवतामरेश्वरः ।ततः शचीव्यामृदितानुलेपने गदां विमोक्ष्यामि पुरन्दरोरसि॥ 9 ॥

sa pārijātaṃ yadi na pradāsyati prayācyamāno bhavatāmareśvaraḥ | tataḥ śacīvyāmṛditānulepane gadāṃ vimokṣyāmi purandarorasi

उपेन्द्रस्य महेन्द्रायं भ्रातुस्ते निश्चयः परः ।यदत्र मन्यसे न्याय्यं सम्प्रधार्य कुरुष्व तत्॥ 10 ॥

upendrasya mahendrāyaṃ bhrātuste niścayaḥ paraḥ | yadatra manyase nyāyyaṃ sampradhārya kuruṣva tat

तत्त्वं हितं च देवेश श्रूयतां वदतो मम ।नयनं पारिजातस्य द्वारकां मम रोचते॥ 11 ॥

tattvaṃ hitaṃ ca deveśa śrūyatāṃ vadato mama | nayanaṃ pārijātasya dvārakāṃ mama rocate

नारदेनैवमुक्तस्तु सुव्यक्तं बलदेहभित् ।रोषाविष्टः सहस्राक्षोऽब्रवीदेतन्तराधिप॥ 12 ॥

nāradenaivamuktastu suvyaktaṃ baladehabhit | roṣāviṣṭaḥ sahasrākṣo'bravīdetantarādhipa

अनागसि मयि ज्येष्ठे सोदरे यदि केशवः ।एवं प्रवृत्तः किं शक्यं कर्तुमद्य तपोधन॥ 13 ॥

anāgasi mayi jyeṣṭhe sodare yadi keśavaḥ | evaṃ pravṛttaḥ kiṃ śakyaṃ kartumadya tapodhana

बहूनि प्रतिलोमानि पुरा स कृतवान् मयि ।कृष्णो नारद सोढानि भ्रातेति स्म मया सदा॥ 14 ॥

bahūni pratilomāni purā sa kṛtavān mayi | kṛṣṇo nārada soḍhāni bhrāteti sma mayā sadā

खाण्डवे चार्जुनरथं पुरा वाहयता सता ।मदीया वारिता मेघाः शमयन्तोऽग्निमुद्धतम्॥ 15 ॥

khāṇḍave cārjunarathaṃ purā vāhayatā satā | madīyā vāritā meghāḥ śamayanto'gnimuddhatam

गोवर्धनं धारयता विप्रियं च कृतं मम ।तथा वृत्रवधे प्राप्ते साहाय्यार्थं वृतो मया॥ 16 ॥

govardhanaṃ dhārayatā vipriyaṃ ca kṛtaṃ mama | tathā vṛtravadhe prāpte sāhāyyārthaṃ vṛto mayā

समोऽहमिति सर्वेषां भूतानामिति चोक्तवान् ।स्वबाहुबलमाश्रित्य वृत्रश्च निहतो मया॥ 17 ॥

samo'hamiti sarveṣāṃ bhūtānāmiti coktavān | svabāhubalamāśritya vṛtraśca nihato mayā

देवासुरेषु प्राप्तेषु सङ्ग्रामेषु च नारद ।युध्यत्यात्मेच्छया कृष्णो मुने सुविदितं तव॥ 18 ॥

devāsureṣu prāpteṣu saṅgrāmeṣu ca nārada | yudhyatyātmecchayā kṛṣṇo mune suviditaṃ tava

बहुनात्र किमुक्तेन तस्माद् दिष्ट्या प्रवर्तताम् ।ज्ञातिभेदो न नः कार्यः साक्षी त्वं मम नारद॥ 19 ॥

bahunātra kimuktena tasmād diṣṭyā pravartatām | jñātibhedo na naḥ kāryaḥ sākṣī tvaṃ mama nārada

ममोरसि गदां मोक्तुमुद्यतो यदि केशवः ।अनुशब्द्याथ पौलोमीं गुणः क इह दृश्यते॥ 20 ॥

mamorasi gadāṃ moktumudyato yadi keśavaḥ | anuśabdyātha paulomīṃ guṇaḥ ka iha dṛśyate

उदवासगतो धीमान् पिता नः कश्यपः प्रभुः ।अदित्या सह मे मात्रा तयोर्वाक्यमिदं भवेत्॥ 21 ॥

udavāsagato dhīmān pitā naḥ kaśyapaḥ prabhuḥ | adityā saha me mātrā tayorvākyamidaṃ bhavet

अजितात्मा मम भ्राता रजसा तमसा वृतः ।कामेन च स्त्रियो बाक्यादेवं मामुक्तवान्गुरुम्॥ 22 ॥

ajitātmā mama bhrātā rajasā tamasā vṛtaḥ | kāmena ca striyo bākyādevaṃ māmuktavāngurum

धिक्स्त्रियः सर्वथा विप्र धिग् राजसमितिं तथा ।यत्राधिक्षिप्तवान् विष्णुरेवं मां स्त्रीजितो द्विज॥ 23 ॥

dhikstriyaḥ sarvathā vipra dhig rājasamitiṃ tathā | yatrādhikṣiptavān viṣṇurevaṃ māṃ strījito dvija

न दृष्टं कश्यपकुले व्यपदेश्यं महामुने ।नैव दक्षकुले दृष्टं मातुर्मे यत्र सम्भवः॥ 24 ॥

na dṛṣṭaṃ kaśyapakule vyapadeśyaṃ mahāmune | naiva dakṣakule dṛṣṭaṃ māturme yatra sambhavaḥ

न ज्येष्ठता न राजत्वं देवानां प्रतिमानितम् ।कामरागाभिभूतेन कृष्णेन खलु नारद॥ 25 ॥

na jyeṣṭhatā na rājatvaṃ devānāṃ pratimānitam | kāmarāgābhibhūtena kṛṣṇena khalu nārada

पुत्रदारसहस्रैर्हि भ्रातानघ विशिष्यते ।सद्वृत्तो ज्ञानसम्पन्न इति ब्रह्मा पुराब्रवीत्॥ 26 ॥

putradārasahasrairhi bhrātānagha viśiṣyate | sadvṛtto jñānasampanna iti brahmā purābravīt

नास्ति भ्रातृसमो वन्धुराहार्य इतरो जनः ।इति मामव्रवीन्माता पिता चैव प्रजापतिः॥ 27 ॥

nāsti bhrātṛsamo vandhurāhārya itaro janaḥ | iti māmavravīnmātā pitā caiva prajāpatiḥ

सोदरे तु विशेषं तु पिता मे कश्यपोऽब्रवीत् ।दृप्ता मया विरुद्धयन्ते दानवाः पापनिश्चयाः॥ 28 ॥

sodare tu viśeṣaṃ tu pitā me kaśyapo'bravīt | dṛptā mayā viruddhayante dānavāḥ pāpaniścayāḥ

काममेतन्न वक्तव्यं स्वयमात्मस्तवान्वितम् ।प्राप्तस्त्ववसरो विप्र यदिहाद्योच्यते मया॥ 29 ॥

kāmametanna vaktavyaṃ svayamātmastavānvitam | prāptastvavasaro vipra yadihādyocyate mayā

धनुर्ज्यायां मुनिश्रेष्ठ छिन्नायां हि पुरानघ ।धन्वीभिरमराणां च वरदानान्महामते॥ 30 ॥

dhanurjyāyāṃ muniśreṣṭha chinnāyāṃ hi purānagha | dhanvībhiramarāṇāṃ ca varadānānmahāmate

उत्कृत्तशिरसो विष्णोः पुरा देहो धृतो मया ।सन्धितं च शिरो यत्नाच्छिन्नं रौद्रेण तेजसा॥ 31 ॥

utkṛttaśiraso viṣṇoḥ purā deho dhṛto mayā | sandhitaṃ ca śiro yatnācchinnaṃ raudreṇa tejasā

अहं विशिष्टो देवानामित्युक्त्या पुनरच्युतः ।धनुरारोप्य दर्पेण स्थितो नारद केशवः॥ 32 ॥

ahaṃ viśiṣṭo devānāmityuktyā punaracyutaḥ | dhanurāropya darpeṇa sthito nārada keśavaḥ

किं मां पिता वा माता वा वक्ष्यतीति मया मुने ।स्नेहेन च स्थितं विष्णोः शरीरं मुनिसत्तम॥ 33 ॥

kiṃ māṃ pitā vā mātā vā vakṣyatīti mayā mune | snehena ca sthitaṃ viṣṇoḥ śarīraṃ munisattama

ऐन्द्रं वैष्णवमस्यैव मुने भागमहं ददौ ।यवीयांसमहं प्रेम्णा कृष्णं पश्यामि नारद॥ 34 ॥

aindraṃ vaiṣṇavamasyaiva mune bhāgamahaṃ dadau | yavīyāṃsamahaṃ premṇā kṛṣṇaṃ paśyāmi nārada

सङ्ग्रामेषु प्रहर्तव्यं तेन पूर्वं तपोधन ।राजा किलाहं समरे प्रहराम्यग्रतो धुवम्॥ 35 ॥

saṅgrāmeṣu prahartavyaṃ tena pūrvaṃ tapodhana | rājā kilāhaṃ samare praharāmyagrato dhuvam

प्रादुर्भावेषु सर्वेषु स्वशरीरमिवानघ ।यत्नाद् रक्षामि धर्मज्ञ केशवं भक्तिमाश्रितम्॥ 36 ॥

prādurbhāveṣu sarveṣu svaśarīramivānagha | yatnād rakṣāmi dharmajña keśavaṃ bhaktimāśritam

इदं भङ्क्त्वा मदीयं च भुवनं विष्णुना कृतम् ।उपर्युपरि लोकानामधिकं भुवनं मुने॥ 37 ॥

idaṃ bhaṅktvā madīyaṃ ca bhuvanaṃ viṣṇunā kṛtam | uparyupari lokānāmadhikaṃ bhuvanaṃ mune

अवमानः स च मया पृष्ठतः क्रियते मुने ।लालनीयो मया बाल इत्येवं भ्रातृगौरवात्॥ 38 ॥

avamānaḥ sa ca mayā pṛṣṭhataḥ kriyate mune | lālanīyo mayā bāla ityevaṃ bhrātṛgauravāt

बालोऽयं मम पुत्रेति यवीयानिति नारद ।पित्रा मात्रा च गोविन्दो मानी च परिभाषितः॥ 39 ॥

bālo'yaṃ mama putreti yavīyāniti nārada | pitrā mātrā ca govindo mānī ca paribhāṣitaḥ

इष्टस्तत्र जनानां च केशवः सुविशेषतः ।वयं द्वेष्या न सन्देहस्तत्र स्नेहोऽतिरिच्यते॥ 40 ॥

iṣṭastatra janānāṃ ca keśavaḥ suviśeṣataḥ | vayaṃ dveṣyā na sandehastatra sneho'tiricyate

सर्वज्ञो बलवाञ्छ्ररः पात्रं मानयिता तथा ।केशवेत्येव च ध्यानं यत्तद्वितथतां गतम्॥ 41 ॥

sarvajño balavāñchraraḥ pātraṃ mānayitā tathā | keśavetyeva ca dhyānaṃ yattadvitathatāṃ gatam

गच्छ नारद वक्तव्यः केशवो वचनान्मम ।आहूतो न निवर्तेयं समरं प्रति शत्रुभिः॥ 42 ॥

gaccha nārada vaktavyaḥ keśavo vacanānmama | āhūto na nivarteyaṃ samaraṃ prati śatrubhiḥ

यदीच्छसि तदागच्छ सह्यं ते यत्त्वमिच्छसि ।प्रहरस्व च पूर्वं त्वं भार्याजित यथेच्छसि॥ 43 ॥

yadīcchasi tadāgaccha sahyaṃ te yattvamicchasi | praharasva ca pūrvaṃ tvaṃ bhāryājita yathecchasi

रथाङ्गेनाथ शार्ङ्गेण गदया नन्दकेन च ।प्रहरारुह्य गरुडं दृढो भूत्वा जनार्दन॥ 44 ॥

rathāṅgenātha śārṅgeṇa gadayā nandakena ca | praharāruhya garuḍaṃ dṛḍho bhūtvā janārdana

प्रहृते प्रहरिष्यामि यथाशक्त्या च केशव ।अहो धिग् यदि मां स्नेहो विक्लवं न करिष्यति॥ 45 ॥

prahṛte prahariṣyāmi yathāśaktyā ca keśava | aho dhig yadi māṃ sneho viklavaṃ na kariṣyati

यावन्न सङ्ग्रामगतो जितोऽहं चक्रपाणिना ।पारिजातं न दास्यामि तावद् भो मुनिसत्तम॥ 46 ॥

yāvanna saṅgrāmagato jito'haṃ cakrapāṇinā | pārijātaṃ na dāsyāmi tāvad bho munisattama

मां समाह्वयते ज्येष्ठं यवीयान् स तपोधन ।अहो तं मर्षयिष्यामि किमर्थं स्त्रीजितं हरिम्॥ 47 ॥

māṃ samāhvayate jyeṣṭhaṃ yavīyān sa tapodhana | aho taṃ marṣayiṣyāmi kimarthaṃ strījitaṃ harim

अद्यैव गच्छ भगवन् द्वारकां कृष्णपालिताम् ।विवादे संस्थितः सोऽज्ञ इति वाच्यस्त्वयाच्युतः॥ 48 ॥

adyaiva gaccha bhagavan dvārakāṃ kṛṣṇapālitām | vivāde saṃsthitaḥ so'jña iti vācyastvayācyutaḥ

पलाशपत्रार्द्धमपि त्वयाजितो न पारिजातस्य तव प्रदास्यति ।इति प्रवाच्यो मधुसूदनस्त्वया वचो मदीयं स्मरता तपोधन॥ 49 ॥

palāśapatrārddhamapi tvayājito na pārijātasya tava pradāsyati | iti pravācyo madhusūdanastvayā vaco madīyaṃ smaratā tapodhana

पुनः प्रवाच्यो भगवंस्त्वयाच्युतो मम प्रियार्थं खलु निर्विशङ्कितम् ।न मायया हर्तुमिहार्हसि द्रुमं सुयुद्धमेवास्तु धिगस्तु जिह्मताम्॥ 50 ॥

punaḥ pravācyo bhagavaṃstvayācyuto mama priyārthaṃ khalu nirviśaṅkitam | na māyayā hartumihārhasi drumaṃ suyuddhamevāstu dhigastu jihmatām