Parva 2, Adhyāya 71

नारदात् श्रीकृष्णस्य महत्ताप्रतिपादनं श्रुत्वापि इन्द्रस्य तं पारिजातस्य दाने अनुद्यता महेन्द्रवचनं श्रुत्वा नारदो वदतां वरः ।विविक्ते देवराजानमिदं वचनमब्रवीत्॥ 1 ॥

nāradāt śrīkṛṣṇasya mahattāpratipādanaṃ śrutvāpi indrasya taṃ pārijātasya dāne anudyatā mahendravacanaṃ śrutvā nārado vadatāṃ varaḥ | vivikte devarājānamidaṃ vacanamabravīt

कामं प्रियाणि राजानो वक्तव्या नात्र संशयः ।प्राप्तकालं तु वक्तव्यं हितमप्रियमप्युत॥ 2 ॥

kāmaṃ priyāṇi rājāno vaktavyā nātra saṃśayaḥ | prāptakālaṃ tu vaktavyaṃ hitamapriyamapyuta

अनियुक्तपुरोभागो न स्यादिति वदन्ति हि ।सुलोकगतितत्त्वज्ञो नयविज्ञानकोविदः॥ 3 ॥

aniyuktapurobhāgo na syāditi vadanti hi | sulokagatitattvajño nayavijñānakovidaḥ

कार्याकार्ये समुत्पन्ने परिपृच्छति मां भवान् ।यतस्ततः प्रवक्ष्यामि गृह्यतां यदि रोचते॥ 4 ॥

kāryākārye samutpanne paripṛcchati māṃ bhavān | yatastataḥ pravakṣyāmi gṛhyatāṃ yadi rocate

अनुक्तेनापि सुहृदा वक्तव्यं जानता हितम् ।न्याय्यं च प्राप्तकालं च पराभवमनिच्छता॥ 5 ॥

anuktenāpi suhṛdā vaktavyaṃ jānatā hitam | nyāyyaṃ ca prāptakālaṃ ca parābhavamanicchatā

वक्तव्यं सर्वथा सद्भिरप्रियं चापि यद्धितम् ।आनृण्यमेतत् स्नेहस्य सद्भिरेवादृतं पुरा॥ 6 ॥

vaktavyaṃ sarvathā sadbhirapriyaṃ cāpi yaddhitam | ānṛṇyametat snehasya sadbhirevādṛtaṃ purā

अनृते धर्मभग्ने च न शुश्रूषति चाप्रिये ।न प्रियं च हितं वाच्यं सद्भिरेवेति निन्दिताः॥ 7 ॥

anṛte dharmabhagne ca na śuśrūṣati cāpriye | na priyaṃ ca hitaṃ vācyaṃ sadbhireveti ninditāḥ

सर्वथा देव वक्तव्यं श्रूयतां शृण्वतां वर ।श्रुत्वा च कुरु सर्वज्ञ मम श्रेयस्करं वचः॥ 8 ॥

sarvathā deva vaktavyaṃ śrūyatāṃ śṛṇvatāṃ vara | śrutvā ca kuru sarvajña mama śreyaskaraṃ vacaḥ

अन्योन्यभेदो भ्रातॄणां सुहृदां वा बलान्तक ।भवत्यानन्दकृद् देव द्विषतां नात्र संशयः॥ 9 ॥

anyonyabhedo bhrātṝṇāṃ suhṛdāṃ vā balāntaka | bhavatyānandakṛd deva dviṣatāṃ nātra saṃśayaḥ

हितानुबन्धसहितं कार्यं ज्ञेयं सुरेश्वर ।विपरीतं च तद्बुद्ध्या नित्यं बुद्धिमतां वर॥ 10 ॥

hitānubandhasahitaṃ kāryaṃ jñeyaṃ sureśvara | viparītaṃ ca tadbuddhyā nityaṃ buddhimatāṃ vara

यत्स्यात्तापकरं पश्चादारब्धं कार्यमीदृशम् ।आरभेन्नैव तद् विद्वानेष बुद्धिमतां नयः॥ 11 ॥

yatsyāttāpakaraṃ paścādārabdhaṃ kāryamīdṛśam | ārabhennaiva tad vidvāneṣa buddhimatāṃ nayaḥ

विपाकमस्य कार्यस्य नानुपश्यामि शोभनम् ।यदत्र कारणं देव निबोध विबुधाधिप॥ 12 ॥

vipākamasya kāryasya nānupaśyāmi śobhanam | yadatra kāraṇaṃ deva nibodha vibudhādhipa

य एको विश्वमध्यास्ते प्रधानं जगतो हरिः ।प्रकृत्या यं परं सर्वे क्षेत्रज्ञं वै विदुर्बुधाः॥ 13 ॥

ya eko viśvamadhyāste pradhānaṃ jagato hariḥ | prakṛtyā yaṃ paraṃ sarve kṣetrajñaṃ vai vidurbudhāḥ

तस्याव्यक्तस्य यो व्यक्तो भागः सर्वभवोद्भवः ।तस्यात्मा परमो देवो विष्णुः सर्वस्य धीमतः॥ 14 ॥

tasyāvyaktasya yo vyakto bhāgaḥ sarvabhavodbhavaḥ | tasyātmā paramo devo viṣṇuḥ sarvasya dhīmataḥ

प्रकृत्याः प्रथमो भाग उमा देवी यशस्विनी ।व्यक्तः सर्वमयो विश्वः स्त्रीसंज्ञो लोकभावनः॥ 15 ॥

prakṛtyāḥ prathamo bhāga umā devī yaśasvinī | vyaktaḥ sarvamayo viśvaḥ strīsaṃjño lokabhāvanaḥ

रुक्मिण्याद्याः स्त्रियस्तस्या व्यक्तत्वं प्रथमो गुणः ।अव्यया प्रकृतिर्देवी गुणी देवो महेश्वरः॥ 16 ॥

rukmiṇyādyāḥ striyastasyā vyaktatvaṃ prathamo guṇaḥ | avyayā prakṛtirdevī guṇī devo maheśvaraḥ

न विशेषोऽस्य रुद्रस्य विष्णोश्चामरसत्तम ।गुणिनश्चाव्ययः शास्ता सदा च प्रथमोऽगुणः॥ 17 ॥

na viśeṣo'sya rudrasya viṣṇoścāmarasattama | guṇinaścāvyayaḥ śāstā sadā ca prathamo'guṇaḥ

नारायणो महातेजाः सर्वकृत्ययेकभावनः ।भोक्ता महेश्वरो देवः कर्ता विष्णुरधोक्षजः॥ 18 ॥

nārāyaṇo mahātejāḥ sarvakṛtyayekabhāvanaḥ | bhoktā maheśvaro devaḥ kartā viṣṇuradhokṣajaḥ

ब्रह्मा देवगणाश्चान्ये पश्चात्सृष्टा महात्मना ।महादेवेन देवेश प्रजापतिगणास्तथा॥ 19 ॥

brahmā devagaṇāścānye paścātsṛṣṭā mahātmanā | mahādevena deveśa prajāpatigaṇāstathā

एवं पुराणपुरुषो विष्णुर्देवेषु पठ्यते ।अचिन्त्यश्चाप्रमेयश्च गुणेभ्यश्च परस्तथा॥ 20 ॥

evaṃ purāṇapuruṣo viṣṇurdeveṣu paṭhyate | acintyaścāprameyaśca guṇebhyaśca parastathā

अदित्या तपसा विष्णुर्महात्माऽऽराधितः पुरा ।वरेण च्छन्दिता तेन परितुष्टेन चादितिः॥ 21 ॥

adityā tapasā viṣṇurmahātmā''rādhitaḥ purā | vareṇa cchanditā tena parituṣṭena cāditiḥ

तयोक्तस्त्वत्समं पुत्रमिच्छामीति सुरोत्तम ।प्रणिपत्य च विज्ञाय नारायणमधोक्षजम्॥ 22 ॥

tayoktastvatsamaṃ putramicchāmīti surottama | praṇipatya ca vijñāya nārāyaṇamadhokṣajam

तेनोक्तं भुवने नास्ति मत्समः पुरुषोऽपरः ।अंशेन तु भविष्यामि पुत्रः खल्वहमेव ते॥ 23 ॥

tenoktaṃ bhuvane nāsti matsamaḥ puruṣo'paraḥ | aṃśena tu bhaviṣyāmi putraḥ khalvahameva te

स जातः सर्वकृद् देवो भ्राता तव सुरेश्वर ।नारायणो महातेजा यमुपेन्द्रं प्रचक्षते॥ 24 ॥

sa jātaḥ sarvakṛd devo bhrātā tava sureśvara | nārāyaṇo mahātejā yamupendraṃ pracakṣate

इच्छन्नेव हरिर्देव काश्यपत्वमुपागतः ।तैस्तैर्भावैर्विकुरुते भूतभव्यभवाप्ययः॥ 25 ॥

icchanneva harirdeva kāśyapatvamupāgataḥ | taistairbhāvairvikurute bhūtabhavyabhavāpyayaḥ

प्रादुर्भावं गतो देवो जगतो हितकाम्यया ।माथुरं जगतो नाथः कर्ता हर्ता च केशवः॥ 26 ॥

prādurbhāvaṃ gato devo jagato hitakāmyayā | māthuraṃ jagato nāthaḥ kartā hartā ca keśavaḥ

यथा पललपिण्डः स्याद् व्याप्तः स्नेहेन मानद ।तथा जगदिदं व्याप्तं विष्णुना प्रभविष्णुना॥ 27 ॥

yathā palalapiṇḍaḥ syād vyāptaḥ snehena mānada | tathā jagadidaṃ vyāptaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā

ब्रह्मण्यदेवः सर्वात्मा तैस्तैर्भावैर्विकुर्वति ।जगत्यतिगुणो देवो वैकुण्ठः सर्वभावनः॥ 28 ॥

brahmaṇyadevaḥ sarvātmā taistairbhāvairvikurvati | jagatyatiguṇo devo vaikuṇṭhaḥ sarvabhāvanaḥ

अतः समस्तदेवानां पूज्य एव च केशवः ।पद्मनाभश्च भगवान् प्रजासर्गकरो विभुः॥ 29 ॥

ataḥ samastadevānāṃ pūjya eva ca keśavaḥ | padmanābhaśca bhagavān prajāsargakaro vibhuḥ

अनन्तो धारणार्थं च बिभर्ति च महद्यशः ।यज्ञ इत्यपि सद्भिश्च कथ्यते वेदवादिभिः॥ 30 ॥

ananto dhāraṇārthaṃ ca bibharti ca mahadyaśaḥ | yajña ityapi sadbhiśca kathyate vedavādibhiḥ

श्वेतः कृतयुगे देवो रक्तस्त्रेतायुगे तथा ।द्वापरे च तथा पीतः कृष्णः कलियुगे विभुः॥ 31 ॥

śvetaḥ kṛtayuge devo raktastretāyuge tathā | dvāpare ca tathā pītaḥ kṛṣṇaḥ kaliyuge vibhuḥ

अवधीत्स हिरण्याक्षं दिव्यरूपधरो हरिः ।दधाराप्सु निमज्जन्तीमेष देवो वसुन्धराम्॥ 32 ॥

avadhītsa hiraṇyākṣaṃ divyarūpadharo hariḥ | dadhārāpsu nimajjantīmeṣa devo vasundharām

वाराहं वपुराश्रित्य जगतो हितकाम्यया ।जघ्ने हिरण्यकशिपुं नारसिंहवपुर्हरिः॥ 33 ॥

vārāhaṃ vapurāśritya jagato hitakāmyayā | jaghne hiraṇyakaśipuṃ nārasiṃhavapurhariḥ

जिगाय जगतीं चैव विष्णुर्वामनरूपधृक् ।बबन्ध च बलिं देवः श्रीमान् पन्नगबन्धनैः॥ 34 ॥

jigāya jagatīṃ caiva viṣṇurvāmanarūpadhṛk | babandha ca baliṃ devaḥ śrīmān pannagabandhanaiḥ

देवदानवसम्भूतानाक्रामयदपि श्रियम् ।त्वय्यनन्तः पुरा विष्णुरुदारोऽमितविक्रमः॥ 35 ॥

devadānavasambhūtānākrāmayadapi śriyam | tvayyanantaḥ purā viṣṇurudāro'mitavikramaḥ

सावशेषं तपो यस्य तन्निहन्ति जनार्दनः ।अलीकेष्वपि वर्तन्तं व्रतमेतन्महात्मनः॥ 36 ॥

sāvaśeṣaṃ tapo yasya tannihanti janārdanaḥ | alīkeṣvapi vartantaṃ vratametanmahātmanaḥ

जघ्ने च दानवान् मुख्यान् देवानां ये च शत्रवः ।तव प्रियार्थं गोविन्दो धर्मनित्यः सतां गतिः॥ 37 ॥

jaghne ca dānavān mukhyān devānāṃ ye ca śatravaḥ | tava priyārthaṃ govindo dharmanityaḥ satāṃ gatiḥ

रामत्वमपि चावाप्य जघ्ने रावणमात्मवान् ।भूत्वा कामगुणांश्चैव जघान द्विरदं हरिः॥ 38 ॥

rāmatvamapi cāvāpya jaghne rāvaṇamātmavān | bhūtvā kāmaguṇāṃścaiva jaghāna dviradaṃ hariḥ

हिताय जगतोऽद्यापि लोके वसति मानुषे ।उपेन्द्रो जगतां नाथः सर्वभूतोत्तमोत्तमः॥ 39 ॥

hitāya jagato'dyāpi loke vasati mānuṣe | upendro jagatāṃ nāthaḥ sarvabhūtottamottamaḥ

जटी कृष्णाजिनी दण्डी दृष्टपूर्वो मया हरिः ।दैतेयेषु चरन् देवस्तृणेष्वग्निरिवोद्धतः॥ 40 ॥

jaṭī kṛṣṇājinī daṇḍī dṛṣṭapūrvo mayā hariḥ | daiteyeṣu caran devastṛṇeṣvagnirivoddhataḥ

अद्राक्षमपि गोविन्दं दानवैकार्णवं जगत् ।कुर्वाणं दानवैर्हीनं जगतो हितकाम्यया॥ 41 ॥

adrākṣamapi govindaṃ dānavaikārṇavaṃ jagat | kurvāṇaṃ dānavairhīnaṃ jagato hitakāmyayā

अवश्यं पारिजातं ते नयिष्यति जनार्दनः ।द्वारकाममरश्रेष्ठ नानृतं च ब्रवीम्यहम्॥ 42 ॥

avaśyaṃ pārijātaṃ te nayiṣyati janārdanaḥ | dvārakāmamaraśreṣṭha nānṛtaṃ ca bravīmyaham

भ्रातृस्नेहाभिभूतस्त्वं न कृष्णे प्रहरिष्यसि ।नापि कृष्णस्त्वयि ज्येष्ठे प्रहरिष्यति वासव॥ 43 ॥

bhrātṛsnehābhibhūtastvaṃ na kṛṣṇe prahariṣyasi | nāpi kṛṣṇastvayi jyeṣṭhe prahariṣyati vāsava

नैव चेच्छ्रोष्यति प्रोक्तं मया देव कथञ्चन ।पृच्छ त्वं नयधर्मज्ञान् ये हितास्तव मन्त्रिणः॥ 44 ॥

naiva cecchroṣyati proktaṃ mayā deva kathañcana | pṛccha tvaṃ nayadharmajñān ye hitāstava mantriṇaḥ

नारदेनैवमुक्तस्तु महेन्द्रो जनमेजय ।इदमुत्तरमीशोऽथ प्रत्युवाच जगद्गुरुम्॥ 45 ॥

nāradenaivamuktastu mahendro janamejaya | idamuttaramīśo'tha pratyuvāca jagadgurum

एवंविधप्रभावं त्वं कृष्णं वदसि यद् द्विज ।एवमेतत् सुबहुशः श्रुतं खलु मया मुने॥ 46 ॥

evaṃvidhaprabhāvaṃ tvaṃ kṛṣṇaṃ vadasi yad dvija | evametat subahuśaḥ śrutaṃ khalu mayā mune

यतश्चैवंविधः कृष्णस्ततोऽहं तस्य वै तरुम् ।न प्रदास्यामि दातव्यं सतां धर्ममनुस्मरन्॥ 47 ॥

yataścaivaṃvidhaḥ kṛṣṇastato'haṃ tasya vai tarum | na pradāsyāmi dātavyaṃ satāṃ dharmamanusmaran

महाप्रभावो नाल्पार्थे रुष्येदिति विचिन्तयन् ।व्यवस्थितोऽहं भद्रं ते मुने सर्वगुणादिति॥ 48 ॥

mahāprabhāvo nālpārthe ruṣyediti vicintayan | vyavasthito'haṃ bhadraṃ te mune sarvaguṇāditi

महाप्रभावाः सततं भवन्ति हि सहिष्णवः ।श्रोतारश्चैव सततं वृद्धानां ज्ञानचक्षुषाम्॥ 49 ॥

mahāprabhāvāḥ satataṃ bhavanti hi sahiṣṇavaḥ | śrotāraścaiva satataṃ vṛddhānāṃ jñānacakṣuṣām

महात्मा कारणे नाल्पे कृष्णो धर्मभृतां वरः ।भ्रात्रा ज्येष्ठेन सर्वज्ञो विरोधं गन्तुमर्हति॥ 50 ॥

mahātmā kāraṇe nālpe kṛṣṇo dharmabhṛtāṃ varaḥ | bhrātrā jyeṣṭhena sarvajño virodhaṃ gantumarhati

यथैवं मम मातुः स वरं प्रादादधोक्षजः ।तथैव तस्याः पुत्राणां ज्येष्ठानां सोढुमर्हति॥ 51 ॥

yathaivaṃ mama mātuḥ sa varaṃ prādādadhokṣajaḥ | tathaiva tasyāḥ putrāṇāṃ jyeṣṭhānāṃ soḍhumarhati

यथैवोपेन्द्रतां यातः स्वयमिच्छञ्जनार्दनः ।तथैव भ्रातुरिन्द्रस्य सम्मानं कर्तुमर्हति॥ 52 ॥

yathaivopendratāṃ yātaḥ svayamicchañjanārdanaḥ | tathaiva bhrāturindrasya sammānaṃ kartumarhati

ज्यैष्ठ्यमेतेन देवेन नारब्धं किं पुरातने ।अथेदानीमपीच्छेत् स ज्येष्ठोऽस्तु मधुसूदनः॥ 53 ॥

jyaiṣṭhyametena devena nārabdhaṃ kiṃ purātane | athedānīmapīcchet sa jyeṣṭho'stu madhusūdanaḥ

सुनिश्चितं बलरिपुमीक्ष्य नारदो विसर्जितस्त्रिदशवरेण धर्मभृत् ।ययौ पुरीं यदुवृषभाभिरक्षितां कुशस्थलीं धृतिमतिमांस्तपोधनः॥ 54 ॥

suniścitaṃ balaripumīkṣya nārado visarjitastridaśavareṇa dharmabhṛt | yayau purīṃ yaduvṛṣabhābhirakṣitāṃ kuśasthalīṃ dhṛtimatimāṃstapodhanaḥ