Harivamsha Purana
13
अध्याय 13 / 318

Parva 1, Adhyāya 13

33 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ33 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 1

त्रिशङ्कु के चरित्र का वर्णन तथा उनके वंश र्मे हरिश्चन्द्र आदि का उत्पन्न होना सत्यव्रतस्तु भक्त्या च कृपया च प्रतिज्ञया ।विश्वामित्रकलत्रं तद् बभार विनये स्थितः

triśaṅku ke caritra kā varṇana tathā unake vaṃśa rme hariścandra ādi kā utpanna honā satyavratastu bhaktyā ca kṛpayā ca pratijñayā | viśvāmitrakalatraṃ tad babhāra vinaye sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं—राजन्‌! विश्वामित्रजीके प्रति श्रद्धा-भक्ति, उनके असहाय कुटुम्बके प्रति दयाभाव तथा अपनी की हुई प्रतिज्ञासे प्रेरित हो सत्यब्रत विनयपूर्वक विश्वामित्रजीकी स्त्रीका पालन करने लगा

English

⁴⁰ _i. e._ They became mortal like other creatures who become subject to death in time.

अध्याय 13

श्लोक 2

हत्वा मृगान् वराहांश्च महिषांश्च वनेचरान् ।विश्वामित्राश्रमाभ्याशे मांसं वृक्षे बबन्ध सः

hatvā mṛgān varāhāṃśca mahiṣāṃśca vanecarān | viśvāmitrāśramābhyāśe māṃsaṃ vṛkṣe babandha saḥ

हिन्दी अर्थ

वह ढूँढ़नेसे मिलनेवाले कंदविशेष, बराही कंद तथा महिष कंद आदि जंगली कंद-मूलोंको काटकर उनका गूदा विश्वामित्रके आश्रमके पासके वृक्षोंमें बाँध देता था

English

Markandeya said:—After the disappearance of that deity and according to the words of that lord, I acquired discriminative knowledge along with celestial vision (1). Thereupon, O son of Gangā, I saw at Kurukshetra, all those Brāhmanas, the descendants of Koushika of whom that lord (Sanatkumār) spoke to me (2). Of them the seventh Brāhmana became the king Brahmadatta. By his name, character and action he also became celebrated by the name Pitridatta (3). In an excellent city by name Kāmpilya, the foremost of kings Anuha begat that monarch on Suka's daughter Kritvi (4).

अध्याय 13

श्लोक 3

उपांशुव्रतमास्थाय दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् ।पितुर्नियोगादवसत् तस्मिन् वनगते नृपे

upāṃśuvratamāsthāya dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm | piturniyogādavasat tasmin vanagate nṛpe

हिन्दी अर्थ

पिता (राजा)-के वन चले जानेपर बारह वर्षोके लिये वह चुपचाप (किसीको विदित न हो इस प्रकार) व्रत करने लगा

अध्याय 13

श्लोक 4

अयोध्यां चैव राष्ट्रं च तथैवान्तःपुरं मुनिः ।याज्योपाध्यायसम्बन्धाद् वसिष्ठः पर्यरक्षत

ayodhyāṃ caiva rāṣṭraṃ ca tathaivāntaḥpuraṃ muniḥ | yājyopādhyāyasambandhād vasiṣṭhaḥ paryarakṣata

हिन्दी अर्थ

इधर पुरोहिताई और यजमानीके सम्बन्धके कारण मुनि वसिष्ठ अयोध्याकी, राज्यकी और रनिवासकी रक्षा करने लगे

अध्याय 13

श्लोक 5

सत्यव्रतस्तु बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य वा बलात् ।वसिष्ठेऽभ्यधिकं मन्युं धारयामास वै तदा

satyavratastu bālyācca bhāvino'rthasya vā balāt | vasiṣṭhe'bhyadhikaṃ manyuṃ dhārayāmāsa vai tadā

हिन्दी अर्थ

इधर सत्यव्रत अपनी मूर्खता या होनहारके कारण वसिष्ठडजीके ऊपर अधिक कुपित रहने लगा

अध्याय 13

श्लोक 6

पित्रा तु तं तदा राष्ट्रात् त्यज्यमानं स्वमात्मजम् ।न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन ह

pitrā tu taṃ tadā rāṣṭrāt tyajyamānaṃ svamātmajam | na vārayāmāsa munirvasiṣṭhaḥ kāraṇena ha

हिन्दी अर्थ

परंतु मुनि वसिष्टने तो उसके पिताको, उनके द्वारा अपने पुत्रके राज्यसे निकाले जाते समय विशेष कारणवश ही नहीं रोका था

अध्याय 13

श्लोक 7

पाणिग्रहणमन्त्राणां निष्ठा स्यात् सप्तमे पदे ।न च सत्यव्रतस्तस्य तमुपांशुमबुध्यत

pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ niṣṭhā syāt saptame pade | na ca satyavratastasya tamupāṃśumabudhyata

हिन्दी अर्थ

पाणिग्रहण अर्थात्‌ विवाहके मन्त्र ससपदीके पूर्ण होनेपर पूर्ण हुए माने जाते हैं। (इसके पहले स्त्रीमें कन्यात्व ही रहता है; अतः वसिष्टजी सत्यव्रतसे बारह वर्षोतक कन्याहरणका प्रायश्ित्त कराना चाहते थे।) परंतु वसिष्ठजीके इस गूढ़ आशयको सत्यव्रत समझ न सका ॥ '

अध्याय 13

श्लोक 8

जानन् धर्मं वसिष्ठस्तु न मां त्रातीति भारत ।सत्यव्रतस्तदा रोषं वसिष्ठे मनसाकरोत्

jānan dharmaṃ vasiṣṭhastu na māṃ trātīti bhārata | satyavratastadā roṣaṃ vasiṣṭhe manasākarot

हिन्दी अर्थ

वसिष्टठजी धर्मको जानते हैं, तब भी मेरी रक्षा नहीं करते हैं ।' भारत ! यह विचारकर सत्यव्रत अपने मनमें उनपर कुपित रहने लगा

English

Bhishma said:—Ajamida's son was the learned king Yavinara. His son was Dhritimān whose son was Satyadhriti (37). His son was the powerful Dridanemi whose son was the king Sudharmā (38). His son was the king Sārvabhouma. He was the only Lord Paramount of the world and was (therefore) called Sārvabhouma (39). In his family was born Mahān, the descendant of Puru. Mahān's son was known as the king Rukmaratha (40). His son was the king Supārshwa, whose son was the pious Sumati (41). His son was the virtuous-souled and powerful Sannati. His son was the valiant king Krita (42). He was the disciple of the high-souled Hiranyanābha. By him the Sanhita of the Sāma Veda has been sung in twenty-four ways (43). For this reason the western Saman and the chanters thereof are known under the appellation of Kārti. Krita's son was the heroic Ugrayudha, born in the race of Puru (44). By displaying his prowess he slew the highly energetic king of Pānchala, Neepa by name, the grand-father of Prishata (45). Ugrāyudha's son was the highly illustrious king Kshemya, whose son was Suvira and whose son was Nripanjaya (46). From Nripanjaya was born Vahuratha—all these kings are called Pauravas. O my son, Ugrayudha grew highly vicious (47). Having burnt down all the Neepas he brought about their extinction. Slaying all the Neepas and other kings he was filled with pride (48). After the death of my father he told me (many) sinful words. O king, while I was lying down on earth encircled by my courtiers Ugrāyudha's messenger came to me and said:—"O foremost of Kurus, do thou give me thy illustrious mother Gandhakāli, the jewel of a female, as my wife (49–50). Forsooth shall I confer upon thee a prosperous kingdom and riches. I have acquired jewels, according to my desire, on earth (51). O descendant of Bharata, by merely hearing of this my effulgent and irrepressible discus or at the very sight of it the enemies fly away from the field of battle (52). If dost thou seek thy kingdom, life and the well-being of thy family, obey my command or else thou shalt have no peace" (53).

अध्याय 13

श्लोक 9

गुणबुद्ध्या तु भगवान् वसिष्ठः कृतवांस्तथा ।न च सत्यव्रतस्तस्य तमुपांशुमबुध्यत

guṇabuddhyā tu bhagavān vasiṣṭhaḥ kṛtavāṃstathā | na ca satyavratastasya tamupāṃśumabudhyata

हिन्दी अर्थ

भगवान्‌ वसिष्टजीने तो गुणबुद्धिसे ऐसा किया था, परंतु सत्यव्रत उनके इस गुप्त अभिप्रायको समझ न सका

अध्याय 13

श्लोक 10

तस्मिन्नपरितोषो यः पितुरासीन्महात्मनः ।तेन द्वादश वर्षाणि नावर्षत् पाकशासनः

tasminnaparitoṣo yaḥ piturāsīnmahātmanaḥ | tena dvādaśa varṣāṇi nāvarṣat pākaśāsanaḥ

हिन्दी अर्थ

उसके महात्मा पिताको सत्यव्रतके ऊपर जो असंतोष उत्पन्न हो गया, इस कारण इन्द्रने उसके राज्यमें बारह वर्षोतक वर्षा नहीं की

अध्याय 13

श्लोक 11

तेन त्विदानीं वहता दीक्षां तां दुर्वहां भुवि ।कुलस्य निष्कृतिस्तात कृता सा वै भवेदिति

tena tvidānīṃ vahatā dīkṣāṃ tāṃ durvahāṃ bhuvi | kulasya niṣkṛtistāta kṛtā sā vai bhavediti

श्लोक 11–12 का हिन्दी अर्थ

तात ! यदि (सत्यब्रत ) भूतलपर कठिनतासे पूर्ण होनेवाली इस दीक्षाको पूर्ण कर लेगा तो इसके कुलका उद्धार हो जायगा'। यह विचारकर भगवान्‌ वसिट्टने उसके पिताद्वारा त्यागे गये पत्यब्रतको नहीं रोका था, उनका विचार था कि (प्रायश्चित्के अनन्तर) इसके पुत्रको ही मैं राज्यपर अभिषिक्त कर दूँगा'

अध्याय 13

श्लोक 12

न तं वसिष्ठो भगवान् पित्रा त्यक्तं न्यवारयत् अभिषेक्ष्याम्यहं पुत्रमस्येत्येवं मतिर्मुनेः

na taṃ vasiṣṭho bhagavān pitrā tyaktaṃ nyavārayat abhiṣekṣyāmyahaṃ putramasyetyevaṃ matirmuneḥ

अर्थ श्लोक 11 के साथ

अध्याय 13

श्लोक 13

स तु द्वादशवर्षाणि दीक्षां तामुद्वहद् बली ।उपांशुव्रतमास्थाय महत् सत्यव्रतो नृप

sa tu dvādaśavarṣāṇi dīkṣāṃ tāmudvahad balī | upāṃśuvratamāsthāya mahat satyavrato nṛpa

हिन्दी अर्थ

राजन्‌ ! बलवान्‌ सत्यन्रतने भी चुपचाप दीक्षा लेकर बारह वर्षतक इस महाब्रतको धारण किया

अध्याय 13

श्लोक 14

अविद्यमाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः ।सर्वकामदुघां दोग्ध्रीं ददर्श स नृपात्मजः

avidyamāne māṃse tu vasiṣṭhasya mahātmanaḥ | sarvakāmadughāṃ dogdhrīṃ dadarśa sa nṛpātmajaḥ

श्लोक 14–15 का हिन्दी अर्थ

जनमेजय ! राजकुमार सत्यब्रतने उस गौको क्रोध, मोह और कामके कारण तथा भूखसे पीड़ा पानेके कारण दस अनिष्ट धर्मों (अवस्थाओं ) * -को प्राप्त होनेकी दशामें पार डाला

English

Bhishma said:—O Emperor! O Yudhishthira! hear in due order what took place formerly in the house of Brahmadatta (80), O king, a certain female bird was the companion of Brahmadatta. Her two wings were white, head red and back and abdomen were black (81). Brahmadatta was greatly attached to that female companion. O best of men, she made a nest in his house and lived there (82). She every day used to go out of the palace and roam at large on the bank of ocean, in lakes and ponds (83). Having ranged over the rivers, mountains, woods, pleasure gardens, ponds perfumed with fragrant white water-lilies and places the air whereof is impregnated with the perfume of lilies and lotuses and abounding in swans, Sārasas and Kārandavas, she used to come back in the night to the city of Kāmpilya and live in the house of the intelligent king Brahmadatta (84–86). O king, whatever strange things she saw in her peregenations in various parts of the country, she used to describe them to the king in her conversation in the night. O descendant of Kuru, once on a time a son, the foremost of kings, was born to Brahmadatta, celebrated by the name of Sarvasena. Pujanyā also gave birth to an egg there (87–89). In time that egg opened and thence came out a lump of flesh with legs, arms and face (90). O king, its face was tawny coloured and had no eyes. Gradually that young one got its eyes and its wings grew a little (91). Pujanyā used to love equally her young one and the Prince, and gradually became fond of them (92). And she every evening used to pick up with her beaks two ambrosial fruits for (the prince) Sarvasena and her young one (93). Brahmadatta's son and the young one delightedly lived upon those two fruits (94). By daily partaking of those fruits they began to grow up. When during the day Pujanyā used to go away the nurse gave play to Brahmadatta's son in the company of that young one of the bird (95–96). When Pujanyā went out of the nest the Prince used to take away that young sparrow for play (97). Once on a time the Prince held fast the young bird by the neck for which, O king, it immediately died (98). Beholding the young bird set free a little with its mouth wide open, that had been killed by the boy, the king was greatly sorry and remonstrated with the nurse. He was filled with great grief for that young sparrow (97-100). Pujanyā too, who used to range in the forest, came at that time to the palace of Brahmadatta with two fruits (101). Coming there she saw the child, that came out of her body, dead (102). Beholding her dead young one she at first lost consciousness but afterwards gradually regained it. Regaining her consciousness the poor bird began to bewail (103).

अध्याय 13

श्लोक 15

तां वै क्रोधाच्च मोहाच्च श्रमाच्चैव क्षुधार्दितः ।दशधर्मान् गतो राजा जघान जनमेजय

tāṃ vai krodhācca mohācca śramāccaiva kṣudhārditaḥ | daśadharmān gato rājā jaghāna janamejaya

अर्थ श्लोक 14 के साथ

अध्याय 13

श्लोक 16

तच्च मांसं स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजान् ।भोजयामास तच्छ्रुत्वा वसिष्ठोऽप्यस्य चुक्रुधे ।क्रुद्धस्तु भगवान् वाक्यमिदमाह नृपात्मजम्

tacca māṃsaṃ svayaṃ caiva viśvāmitrasya cātmajān | bhojayāmāsa tacchrutvā vasiṣṭho'pyasya cukrudhe | kruddhastu bhagavān vākyamidamāha nṛpātmajam

हिन्दी अर्थ

उस मांसको उसने विश्वामित्रके पुत्रोंको खिलाया और अपने-आप भी खाया। यह सुनकर वसिष्ठजी भी क्रोधमें भर गये और क्रोधमें भरे हुए वसिष्टजीने राजाके पुत्रसे यह बात कही

अध्याय 13

श्लोक 17

पातयेयमहं क्रूर तव शङ्कुमसंशयम् ।यदि ते द्वाविमौ शङकू न स्यातां वै कृतौ पुनः

pātayeyamahaṃ krūra tava śaṅkumasaṃśayam | yadi te dvāvimau śaṅakū na syātāṃ vai kṛtau punaḥ

हिन्दी अर्थ

वसिष्ठजीने कहा—क्रूर! यदि तुझमें फिर किये हुए ये दो शडू (पाप) न होते तो मैं तेरे प्रथम शड्ु (पाप)-को अवश्य नष्ट कर देता

अध्याय 13

श्लोक 18

पितुश्चापरितोषेण गुरोर्दोग्ध्रीवधेन च ।अप्रोक्षितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः

pituścāparitoṣeṇa gurordogdhrīvadhena ca | aprokṣitopayogācca trividhaste vyatikramaḥ

हिन्दी अर्थ

पिताको संतुष्ट न रखने, गुरुकी दूध देनेवाली गौकी हत्या कर डालने और अआप्रोक्षित मांस खानेसे तुम्हारे द्वारा तीन प्रकारके पाप बन गये

English

O king, the remnant of enemies, debt and fire, becomes again united and assumes proportion. Therefore the remnant of these three should never be kept (131). An enemy laughs, talks, takes food from the same plate, sits on the same seat, but he always keeps in mind that sin (132). Even contracting a relationship with an enemy one should not trust him. The king of gods, though himself a son-in-law, killed Puloma (133). As a deer does not approach a hunter so a wise man should not near him who speaks sweet words keeping enmity at heart (134). It is not proper to live near an enemy who has prospered. He brings about our destruction as a river destroys a tree (135). Even obtaining advancement from an enemy one should not trust him. Securing prosperity from him one meets with destruction like an earth-worm (136). Learned persons, who are to protect themselves, should always keep in mind these verses chanted by the preceptor Sukra, O king, (137). By making your son blind I have committed a great iniquity so I place no confidence in you (138).

अध्याय 13

श्लोक 19

एवं त्रीण्यस्य शङ्कूनि तानि दृष्ट्वा महातपाः ।त्रिशङ्कुरिति होवाच त्रिशङ्कुरिति स स्मृतः

evaṃ trīṇyasya śaṅkūni tāni dṛṣṭvā mahātapāḥ | triśaṅkuriti hovāca triśaṅkuriti sa smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी बोले—इस प्रकार उसके तीन शडुओंको देखकर महातपस्वी वसिष्ठजीने जो उसे त्रिड्डू कहा, इसके कारण वह त्रिशकू ही कहलाने लगा

अध्याय 13

श्लोक 20

विश्वामित्रस्तु दाराणामागतो भरणे कृते ।स तु तस्मै वरं प्रादान्मुनिः प्रीतस्त्रिशङ्कवे

viśvāmitrastu dārāṇāmāgato bharaṇe kṛte | sa tu tasmai varaṃ prādānmuniḥ prītastriśaṅkave

हिन्दी अर्थ

जब विश्वामित्रजी लौटे, तब अपनी स्त्री आदिका भरण-पोषण करनेके कारण प्रसन्न होकर त्रिशडूको वर देने लगे

अध्याय 13

श्लोक 21

छन्द्यमानो वरेणाथ वरं वव्रे नृपात्मजः ।सशरीरो व्रजे स्वर्गमित्येवं याचितो मुनिः

chandyamāno vareṇātha varaṃ vavre nṛpātmajaḥ | saśarīro vraje svargamityevaṃ yācito muniḥ

हिन्दी अर्थ

जब विश्वामित्रजीने राजकुमारसे डच्छानुसार वर माँगनेके लिये कहा, तब उसने मुनिसे वर माँगा कि 'मैं सदेह स्वर्गमें जाऊँ'

अध्याय 13

श्लोक 22

अनावृष्टिभये तस्मिन् गते द्वादशवार्षिके ।राज्येऽभिषिच्य पित्र्ये तु याजयामास तं मुनिः

anāvṛṣṭibhaye tasmin gate dvādaśavārṣike | rājye'bhiṣicya pitrye tu yājayāmāsa taṃ muniḥ

हिन्दी अर्थ

त्ररमाणश्र भीरुश्र लुब्ध: कामी च ते दश॥ , लोभ और काम—इन दस दशाओंमें पड़े हुए मनुष्य पाप कर (विश्वामित्रके प्रसादमात्रसे) बारह वर्षोकी अनावृष्टिका भय दूर हो जानेपर विश्वामित्र (मुनि अपने तपसे उसके पापोंको भस्म करके) उसका पिताके राज्यपर अभिषेक कर उसका यज्ञ कराने लगे

अध्याय 13

श्लोक 22b

मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः ।सशरीरं तदा तं तु दिवमारोपयत् प्रभुः

miṣatāṃ devatānāṃ ca vasiṣṭhasya ca kauśikaḥ | saśarīraṃ tadā taṃ tu divamāropayat prabhuḥ

अध्याय 13

श्लोक 24

तस्य सत्यरथा नाम भार्या कैकयवंशजा ।कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम्

tasya satyarathā nāma bhāryā kaikayavaṃśajā | kumāraṃ janayāmāsa hariścandramakalmaṣam

हिन्दी अर्थ

त्रिशड्ठके कैकयवंशमें उत्पन्न हुई एक सत्यरथा नामकी भार्या थी। उसमें उसने हरिश्चन्द्र नामवाले निष्पाप पुत्रको उत्पन्न किया

अध्याय 13

श्लोक 25

स वै राजा हरिश्चन्द्रस्त्रैशङ्कव इति स्मृतः ।आहर्ता राजसूयस्य स संराडिति विश्रुतः

sa vai rājā hariścandrastraiśaṅkava iti smṛtaḥ | āhartā rājasūyasya sa saṃrāḍiti viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

वे राजा हरिश्वन्द् त्रैशड्उब नामसे प्रसिद्ध थे, उन्होंने राजसूय यज्ञ किया था, अतएव वे सम्राट कहलाते थे

English

⁴⁴ The word in the text is _Murdhābhisikta_. Literally it means _on whose head water is sprinkled_. The Kshatriyas go through this ceremony at the time of installation.

अध्याय 13

श्लोक 26

हरिश्चन्द्रस्य पुत्रोऽभूद्रोहितो नाम वीर्यवान् ।येनेदं रोहितपुरं कारितं राज्यसिद्धये

hariścandrasya putro'bhūdrohito nāma vīryavān | yenedaṃ rohitapuraṃ kāritaṃ rājyasiddhaye

हिन्दी अर्थ

हरिश्चन्द्रके रोहित नामवाला वीर्यवान्‌ पुत्र उत्पन्न हुआ, जिसने अपने राज्य- कार्यकी सिद्धिके लिये रोहितपुर बसाया था

अध्याय 13

श्लोक 27

कृत्वा राज्यं स राजर्षिः पालयित्वा त्वथ प्रजाः ।संसारासारतां ज्ञात्वा द्विजेभ्यस्तत्पुरं ददौ

kṛtvā rājyaṃ sa rājarṣiḥ pālayitvā tvatha prajāḥ | saṃsārāsāratāṃ jñātvā dvijebhyastatpuraṃ dadau

हिन्दी अर्थ

उस राजर्षिने राज्य तथा प्रजाका पालन करनेके अनन्तर संसारकी असारताको जानकर अपना नगर ब्राह्मणोंको दे दिया था

English

⁴⁴ The word in the text is _Murdhābhisikta_. Literally it means _on whose head water is sprinkled_. The Kshatriyas go through this ceremony at the time of installation.

अध्याय 13

श्लोक 28

हरितो रोहितस्याथ चञ्चुर्हारीत उच्यते ।विजयश्च सुदेवश्च चञ्चुपुत्रौ बभूवतुः

harito rohitasyātha cañcurhārīta ucyate | vijayaśca sudevaśca cañcuputrau babhūvatuḥ

हिन्दी अर्थ

रोहितका पुत्र हरित और हरितका पुत्र चल्चु हुआ—यह प्रसिद्ध है। चल्लुेके विजय और सुदेव नामवाले दो पुत्र हुए

अध्याय 13

श्लोक 29

जेता क्षत्त्रस्य सर्वस्य विजयस्तेन संस्मृतः ।रुरुकस्तनयस्तस्य राजधर्मार्थकोविदः

jetā kṣattrasya sarvasya vijayastena saṃsmṛtaḥ | rurukastanayastasya rājadharmārthakovidaḥ

हिन्दी अर्थ

उस (विजय) -ने सम्पूर्ण क्षत्रियोंको जीत लिया था, इसलिये वह विजय कहलाता था। उसके राजकार्य, धर्मकार्य और आर्थिक विषयोंमें चतुर रुरुक नामवाला पुत्र हुआ

अध्याय 13

श्लोक 30

रुरुकस्य वृकः पुत्रो वृकाद् बाहुस्तु जज्ञिवान् ।शकैर्यवनकाम्बोजैः पारदैः पह्लवैः सह

rurukasya vṛkaḥ putro vṛkād bāhustu jajñivān | śakairyavanakāmbojaiḥ pāradaiḥ pahlavaiḥ saha

श्लोक 30–31 का हिन्दी अर्थ

रुरुकका पुत्र वृक हुआ और वृकके बाहु नामवाला पुत्र उत्पन्न हुआ। वह राजा उस (राज) धर्मके युगमें अति धार्मिक नहीं था, इसलिये हैहय और तालजद्ग वंशके राजाओंने शक, यवन, काम्बोज, पारद और पह्नव (आदि) राजाओंका साथ देकर बाहुकको उसके राज्यसे भ्रष्ट कर दिया

अध्याय 13

श्लोक 31

हैहयास्तालजङ्घाश्च निरस्यन्ति स्म तं नृपम् ।नात्यर्थं धार्मिकस्तात स हि धर्मयुगेऽभवत्

haihayāstālajaṅghāśca nirasyanti sma taṃ nṛpam | nātyarthaṃ dhārmikastāta sa hi dharmayuge'bhavat

अर्थ श्लोक 30 के साथ

अध्याय 13

श्लोक 32

सगरस्तु सुतो बाहोर्जज्ञे सह गरेण च ।और्वस्याश्रममागम्य भार्गवेणाभिरक्षितः

sagarastu suto bāhorjajñe saha gareṇa ca | aurvasyāśramamāgamya bhārgaveṇābhirakṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

बाहुकका जो पुत्र उत्पन्न हुआ वह गर अर्थात्‌ विषके साथ ही उत्पन्न हुआ था। इससे वह सगर कहलाने लगा। (उसकी माताके) और्वके आश्रममें आनेपर भृगुवंशी और्वने उसकी रक्षा की थी

अध्याय 13

श्लोक 34

आग्नेयमस्त्रं लब्ध्वा च भार्गवात् सगरो नृपः ।जिगाय पृथिवीं हत्वा तालजङ्घान् सहैहयान् ॥ शकानां पह्लवानां च धर्मं निरसदच्युतः ।क्षत्रियाणां कुरुश्रेष्ठ पारदानां स धर्मवित्

āgneyamastraṃ labdhvā ca bhārgavāt sagaro nṛpaḥ | jigāya pṛthivīṃ hatvā tālajaṅghān sahaihayān || śakānāṃ pahlavānāṃ ca dharmaṃ nirasadacyutaḥ | kṣatriyāṇāṃ kuruśreṣṭha pāradānāṃ sa dharmavit

हिन्दी अर्थ

कुर्श्रेष्ठ ! धर्मको जाननेवाले पूर्णशक्ति- सम्पन्न सगरने शक, पहव और पारद क्षत्रियोंको धर्मशभ्रष्ट कर दिया था

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.