Parva 2, Adhyāya 81

उमया व्रतकथनस्योपसंहारं, नारदेन देवीभ्यः चीर्णानां व्रतानां वर्णनम्, श्रीकृष्णपत्नीभिः व्रतस्य अनुष्ठानं दानं च उमोवाच ।बान्धवान् सगुणानिच्छेदेकभक्तेन नित्यदा ।सप्तमीं सप्तमीं नित्यं क्षपेत् स्त्री पतिदेवता॥ 1 ॥

umayā vratakathanasyopasaṃhāraṃ, nāradena devībhyaḥ cīrṇānāṃ vratānāṃ varṇanam, śrīkṛṣṇapatnībhiḥ vratasya anuṣṭhānaṃ dānaṃ ca umovāca | bāndhavān saguṇānicchedekabhaktena nityadā | saptamīṃ saptamīṃ nityaṃ kṣapet strī patidevatā

ततः संवत्सरे पूर्णे वृक्षं दद्याद्धिरण्मयम् ।सदक्षिणं ब्राह्मणाय शुभबन्धुमती भवेत्॥ 2 ॥

tataḥ saṃvatsare pūrṇe vṛkṣaṃ dadyāddhiraṇmayam | sadakṣiṇaṃ brāhmaṇāya śubhabandhumatī bhavet

करञ्जे दीपकं दद्यात् सदा या प्रमदा वरे ।पूर्णे संवत्सरे दद्यात् सौवर्णं दीपकं ततः॥ 3 ॥

karañje dīpakaṃ dadyāt sadā yā pramadā vare | pūrṇe saṃvatsare dadyāt sauvarṇaṃ dīpakaṃ tataḥ

रुच्या सा स्त्री भवेद् भर्तुरिष्टा पुत्रवती तथा ।सपत्नीनामधि तथा दीपवज्ज्वलते शुभे॥ 4 ॥

rucyā sā strī bhaved bharturiṣṭā putravatī tathā | sapatnīnāmadhi tathā dīpavajjvalate śubhe

या शेषभोजिनी नित्यं नैव च स्यादरुन्तुदा ।न च स्याद्व्यशना सौम्ये नित्यं च पतिदेवता॥ 5 ॥

yā śeṣabhojinī nityaṃ naiva ca syādaruntudā | na ca syādvyaśanā saumye nityaṃ ca patidevatā

शौचान्विता च सततं न च रूक्षाभिभाषिणी ।श्वश्रूश्वशुरयोर्निन्त्यं शुश्रूषाभिरता सती॥ 6 ॥

śaucānvitā ca satataṃ na ca rūkṣābhibhāṣiṇī | śvaśrūśvaśurayornintyaṃ śuśrūṣābhiratā satī

किं तस्या व्रतकैः कार्यं किं वा स्यादुपवासकैः ।या भर्तृदेवता नित्यं सत्यधर्मगुणान्विता॥ 7 ॥

kiṃ tasyā vratakaiḥ kāryaṃ kiṃ vā syādupavāsakaiḥ | yā bhartṛdevatā nityaṃ satyadharmaguṇānvitā

विधवा स्त्री तु या हि स्याद्दैवयोगात्सती सति ।तस्या वक्ष्यामि यो धर्मः पुराणोक्तः सुमध्यमे॥ 8 ॥

vidhavā strī tu yā hi syāddaivayogātsatī sati | tasyā vakṣyāmi yo dharmaḥ purāṇoktaḥ sumadhyame

पतिं सङ्कल्पयित्वा सा चित्रस्थं वाथ मृन्मयम् ।तस्य पूजां सदा कुर्यात् सतां धर्ममनुस्मरेत्॥ 9 ॥

patiṃ saṅkalpayitvā sā citrasthaṃ vātha mṛnmayam | tasya pūjāṃ sadā kuryāt satāṃ dharmamanusmaret

तत एवाभ्यनुज्ञां सा नित्यं याचेत सुव्रता ।व्रतके चोपवासे च भोजने च विशेषतः॥ 10 ॥

tata evābhyanujñāṃ sā nityaṃ yāceta suvratā | vratake copavāse ca bhojane ca viśeṣataḥ

भर्तृलोकान् व्रजत्येव न चेद् व्युच्चरते पतिम् ।शाण्डिली सूर्यवद् भाति सततं पतिदेवता॥ 11 ॥

bhartṛlokān vrajatyeva na ced vyuccarate patim | śāṇḍilī sūryavad bhāti satataṃ patidevatā

अद्यप्रभृति सर्वेषां देवानां चैव योषितः ।द्रक्ष्यन्ति पुण्यकविधिं पौराणो यः सनातनः॥ 12 ॥

adyaprabhṛti sarveṣāṃ devānāṃ caiva yoṣitaḥ | drakṣyanti puṇyakavidhiṃ paurāṇo yaḥ sanātanaḥ

मुनिश्च नारदः कृत्स्नं पौराणं ज्ञास्यते विधिम् ।उपवासस्य धर्मात्मा व्रतकानां तथैव च॥ 13 ॥

muniśca nāradaḥ kṛtsnaṃ paurāṇaṃ jñāsyate vidhim | upavāsasya dharmātmā vratakānāṃ tathaiva ca

अदितिस्तपसेन्द्राणी त्वं च सोमसुते वरे ।प्रवर्तने पुण्यकानां व्रतकानां च सर्वदा॥ 14 ॥

aditistapasendrāṇī tvaṃ ca somasute vare | pravartane puṇyakānāṃ vratakānāṃ ca sarvadā

कीर्तनीयाः सतीनां हि भविष्यथ गुणान्विताः ।उपवासव्रतविधिं यथावदिह कृत्स्नशः॥ 15 ॥

kīrtanīyāḥ satīnāṃ hi bhaviṣyatha guṇānvitāḥ | upavāsavratavidhiṃ yathāvadiha kṛtsnaśaḥ

प्रादुर्भावेषु सर्वेषु भार्या विष्णोर्महात्मनः ।ज्ञास्यन्ति पुण्यकविधिं नित्यमेव सनातनम्॥ 16 ॥

prādurbhāveṣu sarveṣu bhāryā viṣṇormahātmanaḥ | jñāsyanti puṇyakavidhiṃ nityameva sanātanam

सविशेषं च धर्माणां स्त्रीधर्मेषु प्रशस्यते ।पतिभक्तिरदुष्टत्वमवाग्दुष्टत्वमेव च॥ 17 ॥

saviśeṣaṃ ca dharmāṇāṃ strīdharmeṣu praśasyate | patibhaktiraduṣṭatvamavāgduṣṭatvameva ca

एवमुक्तास्तु ताः साध्व्यो महादेव्या तपोधनाः ।जग्मुर्हृष्टा महादेवीं प्रणिपत्य हरप्रियाम्॥ 18 ॥

evamuktāstu tāḥ sādhvyo mahādevyā tapodhanāḥ | jagmurhṛṣṭā mahādevīṃ praṇipatya harapriyām

अदितिर्व्रतकं चक्रे शृणु यद् धर्मचारिणी ।उमाव्रतविधिः सर्वः पूर्वोद्दिष्टस्तया कृतः॥ 19 ॥

aditirvratakaṃ cakre śṛṇu yad dharmacāriṇī | umāvratavidhiḥ sarvaḥ pūrvoddiṣṭastayā kṛtaḥ

पारिजाते निबध्याथ मम दत्तस्तु कश्यपः ।अदितिव्रतकं नाम तद् दत्तं सत्यभामया॥ 20 ॥

pārijāte nibadhyātha mama dattastu kaśyapaḥ | aditivratakaṃ nāma tad dattaṃ satyabhāmayā

तदेव व्रतकं दत्तं सावित्र्या धर्मनित्यया ।तैरेव युक्तैः संयुक्तमिदं त्वभ्यधिकं कृतम्॥ 21 ॥

tadeva vratakaṃ dattaṃ sāvitryā dharmanityayā | taireva yuktaiḥ saṃyuktamidaṃ tvabhyadhikaṃ kṛtam

सन्ध्याकाले तु सम्प्राप्ते स्थाने स्थाने तथैव च ।पूजनं वा नमस्कारो जपश्च द्विगुणः स्मृतः॥ 22 ॥

sandhyākāle tu samprāpte sthāne sthāne tathaiva ca | pūjanaṃ vā namaskāro japaśca dviguṇaḥ smṛtaḥ

सावित्रीव्रतकं कृत्वा तथादित्या व्रतं सती ।भर्तुः कुलं पितृकुलमात्मानं चैव तारयेत्॥ 23 ॥

sāvitrīvratakaṃ kṛtvā tathādityā vrataṃ satī | bhartuḥ kulaṃ pitṛkulamātmānaṃ caiva tārayet

इन्द्राणी व्रतकं चक्रे तदेवौमं यथाविधि ।रक्तमभ्यधिकं वासो भोजनं चैव सामिषम्॥ 24 ॥

indrāṇī vratakaṃ cakre tadevaumaṃ yathāvidhi | raktamabhyadhikaṃ vāso bhojanaṃ caiva sāmiṣam

चतुर्थे दिवसे वापि पुण्यकार्थं विधिः पुनः ।अहोरात्रोपवासश्च देयं कुम्भशतं तथा॥ 25 ॥

caturthe divase vāpi puṇyakārthaṃ vidhiḥ punaḥ | ahorātropavāsaśca deyaṃ kumbhaśataṃ tathā

गङ्गया व्रतकं दत्तं तदेवौमं यशस्करि ।स्नानमभ्यधिकं त्वत्र प्रत्यूषस्यात्मनो जले॥ 26 ॥

gaṅgayā vratakaṃ dattaṃ tadevaumaṃ yaśaskari | snānamabhyadhikaṃ tvatra pratyūṣasyātmano jale

अन्यस्मिन् वा जले माघशुक्लपक्षे हरिप्रिये ।एतद् गङ्गाव्रतं नाम सर्वकामप्रदं स्मृतम्॥ 27 ॥

anyasmin vā jale māghaśuklapakṣe haripriye | etad gaṅgāvrataṃ nāma sarvakāmapradaṃ smṛtam

सप्त सप्त च सप्ताथ कुलानि हरिवल्लभे ।स्त्री तारयति धर्मज्ञा गङ्गाव्रतकचारिणी॥ 28 ॥

sapta sapta ca saptātha kulāni harivallabhe | strī tārayati dharmajñā gaṅgāvratakacāriṇī

देयं कुम्भसहस्रं तु गङ्गाया व्रतके शुभे ।तारणं पारणं चैव तद् व्रतं सार्वकामिकम्॥ 29 ॥

deyaṃ kumbhasahasraṃ tu gaṅgāyā vratake śubhe | tāraṇaṃ pāraṇaṃ caiva tad vrataṃ sārvakāmikam

यमभार्या चकाराथ व्रतं यामरथं शुभम् ।हेमन्ते तत् तु कर्तव्यमाकाशे हरिवल्लभे॥ 30 ॥

yamabhāryā cakārātha vrataṃ yāmarathaṃ śubham | hemante tat tu kartavyamākāśe harivallabhe

इमानि चैव वाक्यानि ब्रूयादाकाशमास्थिता ।स्नात्वा शुचिसमाचारा नमस्कृत्य पतिं शुभे॥ 31 ॥

imāni caiva vākyāni brūyādākāśamāsthitā | snātvā śucisamācārā namaskṛtya patiṃ śubhe

चराम्यहं यामरथं हिमं पृष्ठेन धारये ।पतिव्रता जीवपुत्रा भवेयं च पुरोऽधिका॥ 32 ॥

carāmyahaṃ yāmarathaṃ himaṃ pṛṣṭhena dhāraye | pativratā jīvaputrā bhaveyaṃ ca puro'dhikā

सपत्नीरधितिष्ठेयं पश्येयं चैव मा यमम् ।सभर्तृपुत्रा जीवेयं चिरं च सुखमेव च॥ 33 ॥

sapatnīradhitiṣṭheyaṃ paśyeyaṃ caiva mā yamam | sabhartṛputrā jīveyaṃ ciraṃ ca sukhameva ca

पतिलोकं च गच्छेयं भवेयं नन्दिनी तथा ।सुचैला मृष्टहस्ता च स्वजनेष्टा गुणान्विता॥ 34 ॥

patilokaṃ ca gaccheyaṃ bhaveyaṃ nandinī tathā | sucailā mṛṣṭahastā ca svajaneṣṭā guṇānvitā

एवं कृत्वा ततो विप्रं मधुना स्वस्ति वाचयेत् ।तिलैरपि तथा कृष्णैः पायसेन तु भोजयेत्॥ 35 ॥

evaṃ kṛtvā tato vipraṃ madhunā svasti vācayet | tilairapi tathā kṛṣṇaiḥ pāyasena tu bhojayet

एवं व्रतानि देवीभिः कृतान्यमरवर्णिनि ।महादेव्या पुरोक्तानि रुद्रपत्न्या हरिप्रिये॥ 36 ॥

evaṃ vratāni devībhiḥ kṛtānyamaravarṇini | mahādevyā puroktāni rudrapatnyā haripriye

अहं ब्रवीमि तपसा मदीयेन समन्विताः ।सर्वा द्रक्ष्यथ गुण्यानि व्रतकानि तथैव च॥ 37 ॥

ahaṃ bravīmi tapasā madīyena samanvitāḥ | sarvā drakṣyatha guṇyāni vratakāni tathaiva ca

पौराणान्युमया देव्या यानि दृष्टानि वै पुरा ।कल्याणगुणयुक्तानि पावनानि शुभानि च॥ 38 ॥

paurāṇānyumayā devyā yāni dṛṣṭāni vai purā | kalyāṇaguṇayuktāni pāvanāni śubhāni ca

रुक्मिणी व्रतकं चक्रे दृष्ट्वा व्रतकविस्तरम् ।उमाया वरदानेन दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा॥ 39 ॥

rukmiṇī vratakaṃ cakre dṛṣṭvā vratakavistaram | umāyā varadānena dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā

उमाव्रतकवत् सर्वं वृषदानं तथाधिकम् ।रत्नमालाप्रदानं च तथान्नं सार्वकामिकम्॥ 40 ॥

umāvratakavat sarvaṃ vṛṣadānaṃ tathādhikam | ratnamālāpradānaṃ ca tathānnaṃ sārvakāmikam

तथा जाम्बवती चक्रे पुरोमाव्रतकं तथा ।ददावभ्यधिकं सा तु रत्नवृक्षं मनोहरम्॥ 41 ॥

tathā jāmbavatī cakre puromāvratakaṃ tathā | dadāvabhyadhikaṃ sā tu ratnavṛkṣaṃ manoharam

सत्या ददौ तथैवाथ पुरोमाव्रतकं तथा ।पीतमभ्यधिकं वासस्तया दत्तमुमाव्रते॥ 42 ॥

satyā dadau tathaivātha puromāvratakaṃ tathā | pītamabhyadhikaṃ vāsastayā dattamumāvrate

रोहिण्याथ च फाल्गुन्या मघया च पुरातने ।व्रतानि खलु दत्तानि बहूनि कुलवर्धन॥ 43 ॥

rohiṇyātha ca phālgunyā maghayā ca purātane | vratāni khalu dattāni bahūni kulavardhana

ददौ शतभिषा चैव व्रतकं पुण्यलक्षणम् ।येन नक्षत्रमुख्यत्वं जगाम कुरुनन्दन॥ 44 ॥

dadau śatabhiṣā caiva vratakaṃ puṇyalakṣaṇam | yena nakṣatramukhyatvaṃ jagāma kurunandana