Parva 2, Adhyāya 80

नानाप्रकाराणां व्रतानां विधानं निर्वेष्टव्यं शरीरं यैर्व्रतकैः पुण्यकैरपि ।अरुन्धति प्रवक्ष्यामि सहैताभिर्वरेण तु॥ 1 ॥

nānāprakārāṇāṃ vratānāṃ vidhānaṃ nirveṣṭavyaṃ śarīraṃ yairvratakaiḥ puṇyakairapi | arundhati pravakṣyāmi sahaitābhirvareṇa tu

कृष्णाष्टमीं या क्षिपति स्याद्वा मूलफलाशिनी ।ब्राह्मणायैकमशनं स्वं दत्त्वा भर्तृदेवता॥ 2 ॥

kṛṣṇāṣṭamīṃ yā kṣipati syādvā mūlaphalāśinī | brāhmaṇāyaikamaśanaṃ svaṃ dattvā bhartṛdevatā

शुक्लवस्त्रा शुभाचारा गुरुदैवतपूजका ।एवं संवत्सरं कृत्वा ततो दद्याद् द्विजातये॥ 3 ॥

śuklavastrā śubhācārā gurudaivatapūjakā | evaṃ saṃvatsaraṃ kṛtvā tato dadyād dvijātaye

गोवालरज्जुसुकृतं चामरं च ध्वजं तथा ।दक्षिणापूर्णमिष्टान्नं शक्त्या वापि शुचिव्रते॥ 4 ॥

govālarajjusukṛtaṃ cāmaraṃ ca dhvajaṃ tathā | dakṣiṇāpūrṇamiṣṭānnaṃ śaktyā vāpi śucivrate

ऊर्मिमन्तः स्वरालाग्राः श्रोणिदेशावलम्बिनः ।तस्या भवन्ति केशास्तु भक्तिमत्या हि भर्तरि॥ 5 ॥

ūrmimantaḥ svarālāgrāḥ śroṇideśāvalambinaḥ | tasyā bhavanti keśāstu bhaktimatyā hi bhartari

शिरो निर्वेष्टुकामा तु गोमयेन शिरः शती ।प्रक्षालयेन्मलं धात्र्या बिल्वेन श्रीफलेन च॥ 6 ॥

śiro nirveṣṭukāmā tu gomayena śiraḥ śatī | prakṣālayenmalaṃ dhātryā bilvena śrīphalena ca

गोमूत्रं च सदा प्राश्येच्छिरःस्नानं च मिश्रयेत् ।कृष्णां चतुर्दशीं त्वेतत् कर्तव्यं वरवर्णिनि॥ 7 ॥

gomūtraṃ ca sadā prāśyecchiraḥsnānaṃ ca miśrayet | kṛṣṇāṃ caturdaśīṃ tvetat kartavyaṃ varavarṇini

भवत्यविधवा चैव सुभगा विज्वरा तथा ।शिरोरोगैर्नैव चास्याः शरीरमभितप्यते॥ 8 ॥

bhavatyavidhavā caiva subhagā vijvarā tathā | śirorogairnaiva cāsyāḥ śarīramabhitapyate

दर्शनीयं ललाटं या काङ्क्षति स्त्री शुचिस्मिते ।तिथिं प्रतिपदं नित्यं सा क्षिपेदेकभोजना॥ 9 ॥

darśanīyaṃ lalāṭaṃ yā kāṅkṣati strī śucismite | tithiṃ pratipadaṃ nityaṃ sā kṣipedekabhojanā

पयसा च तथाश्नीयाद् यावत्संवत्सरो गतः ।ब्राह्मणाय ततो दद्यात् पटं रूप्यमयं शुभम्॥ 10 ॥

payasā ca tathāśnīyād yāvatsaṃvatsaro gataḥ | brāhmaṇāya tato dadyāt paṭaṃ rūpyamayaṃ śubham

ललाटं रूपसम्पन्नमाप्नोति स्त्री सुमध्यमा ।सततं स्त्री द्वितीयायां भ्रुवोरिच्छेत्सुरूपताम्॥ 11 ॥

lalāṭaṃ rūpasampannamāpnoti strī sumadhyamā | satataṃ strī dvitīyāyāṃ bhruvoricchetsurūpatām

अनन्तरोपवासेन शाकभक्ताशना सती ।ततः संवत्सरे पूर्णे ब्राह्मणं स्वस्ति वाचयेत्॥ 12 ॥

anantaropavāsena śākabhaktāśanā satī | tataḥ saṃvatsare pūrṇe brāhmaṇaṃ svasti vācayet

फलैः परिणतैः सौम्यैर्माषाणां दक्षिणान्वितैः ।लवणेन च भद्रं ते घृतपात्रेण चानघे॥ 13 ॥

phalaiḥ pariṇataiḥ saumyairmāṣāṇāṃ dakṣiṇānvitaiḥ | lavaṇena ca bhadraṃ te ghṛtapātreṇa cānaghe

आत्मनः शोभनौ कर्णाविच्छती स्त्री सुमध्यमा ।नक्षत्रे श्रवणे प्राप्ते ध्रुवं भुञ्जीत यावकम्॥ 14 ॥

ātmanaḥ śobhanau karṇāvicchatī strī sumadhyamā | nakṣatre śravaṇe prāpte dhruvaṃ bhuñjīta yāvakam

ततः संवत्सरे पूर्णे कर्णौ दद्याद्धिरण्मयौ ।घृते प्रक्षिप्य विप्राय पयसा सहिते शुभे॥ 15 ॥

tataḥ saṃvatsare pūrṇe karṇau dadyāddhiraṇmayau | ghṛte prakṣipya viprāya payasā sahite śubhe

नासामिच्छेल्लाटान्तामव्यङ्गां व्याधिवर्जिताम् ।तिलगुल्मं सदा सिञ्चेद् यावत् पुष्प्येद्धि रक्षित॥ 16 ॥

nāsāmicchellāṭāntāmavyaṅgāṃ vyādhivarjitām | tilagulmaṃ sadā siñced yāvat puṣpyeddhi rakṣita

अनन्तरोपवासेन सेक्तव्यः सलिलैः सदा तस्मादवाप्य पुष्पाणि घृते प्रक्षिप्य दापयेत्॥ 17 ॥

anantaropavāsena sektavyaḥ salilaiḥ sadā tasmādavāpya puṣpāṇi ghṛte prakṣipya dāpayet

स्वक्षी भवेयमिति या स्त्री काङ्क्षत्यमृतोद्भवे ।अनन्तरं वै भुञ्जाना पयसाथ घृतेन वा॥ 18 ॥

svakṣī bhaveyamiti yā strī kāṅkṣatyamṛtodbhave | anantaraṃ vai bhuñjānā payasātha ghṛtena vā

ततः संवत्सरे पूर्णे पद्मपत्राणि मण्डिता ।तथैवोत्पलपत्राणि न्यसेत् क्षीरे शुचिस्मिते॥ 19 ॥

tataḥ saṃvatsare pūrṇe padmapatrāṇi maṇḍitā | tathaivotpalapatrāṇi nyaset kṣīre śucismite

प्लवमानानि विप्राय ततो दद्यात्सती सति ।कृष्णसारसमानाक्षी तद् दत्त्वा भवति स्म वै॥ 20 ॥

plavamānāni viprāya tato dadyātsatī sati | kṛṣṇasārasamānākṣī tad dattvā bhavati sma vai

इच्छेदोष्ठौ चारुरूपौ या स्त्री धर्मगुणान्विता ।सा मृन्मयेन तु पिबेदुदकं वत्सरं सती॥ 21 ॥

icchedoṣṭhau cārurūpau yā strī dharmaguṇānvitā | sā mṛnmayena tu pibedudakaṃ vatsaraṃ satī

अयाचितेन भुञ्जीत नवम्यां धर्मभागिनी ।ततः संवत्सरे पूर्णे विद्रुमं दातुमर्हति॥ 22 ॥

ayācitena bhuñjīta navamyāṃ dharmabhāginī | tataḥ saṃvatsare pūrṇe vidrumaṃ dātumarhati

तेन बिम्बफलाभौष्ठी स्त्री भवत्येव शोभने ।सुभगाथ वपुःपुत्रधनाढ्या गोमती तथा॥ 23 ॥

tena bimbaphalābhauṣṭhī strī bhavatyeva śobhane | subhagātha vapuḥputradhanāḍhyā gomatī tathā

या चारुरूपानिच्छेत दन्तानमरवर्णिनि ।शुक्लाष्टमीं न साश्नीयाद् भक्तद्वयमनिन्दिता॥ 24 ॥

yā cārurūpāniccheta dantānamaravarṇini | śuklāṣṭamīṃ na sāśnīyād bhaktadvayamaninditā

ततः संवत्सरे पूर्णे दद्याद् रौप्यमयान् सती ।दन्तान् प्राक्षिप्य धर्मज्ञे पयस्यतिगुणोदिते॥ 25 ॥

tataḥ saṃvatsare pūrṇe dadyād raupyamayān satī | dantān prākṣipya dharmajñe payasyatiguṇodite

तेन सा जातिपुष्पाभान्दन्तान्प्राप्नोति सा सती ।सौभाग्यमपि चाप्नोति सपुत्रत्वं तथानघे॥ 26 ॥

tena sā jātipuṣpābhāndantānprāpnoti sā satī | saubhāgyamapi cāpnoti saputratvaṃ tathānaghe

सर्वमेव मुखं कान्तमिच्छेद् या रुचिरानने ।सा पूर्णमास्यां स्नात्वा तु प्राप्य चन्द्रोदये शुभे॥ 27 ॥

sarvameva mukhaṃ kāntamicched yā rucirānane | sā pūrṇamāsyāṃ snātvā tu prāpya candrodaye śubhe

यावकं पयसा सिद्धं दत्त्वा विप्राय भामिनी ।ततः संवत्सरे पूर्णे चन्द्रं रूप्यमयं शुभम्॥ 28 ॥

yāvakaṃ payasā siddhaṃ dattvā viprāya bhāminī | tataḥ saṃvatsare pūrṇe candraṃ rūpyamayaṃ śubham

पद्मे फुल्ले तु विन्यस्य ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयेत् ।पूर्णचन्द्रमुखी तेन दानेन स्त्री शुभा भवेत्॥ 29 ॥

padme phulle tu vinyasya brāhmaṇān svasti vācayet | pūrṇacandramukhī tena dānena strī śubhā bhavet

स्तनाविच्छति या नारी तृणराजफलोपमौ ।अयाचितं दशम्यां सा नित्यमश्नीत वाग्यता॥ 30 ॥

stanāvicchati yā nārī tṛṇarājaphalopamau | ayācitaṃ daśamyāṃ sā nityamaśnīta vāgyatā

संवत्सरे ततः पूर्णे द्वे बिल्वे काञ्चने शुभे ।सदक्षिणे ब्राह्मणाय प्रयच्छति धृतात्मने॥ 31 ॥

saṃvatsare tataḥ pūrṇe dve bilve kāñcane śubhe | sadakṣiṇe brāhmaṇāya prayacchati dhṛtātmane

सौभाग्यं परमाप्नोति बहुपुत्रांस्तथैव च ।सदोन्नतौ स्तनौ सा स्त्री बिभर्त्यमरवर्णिनि॥ 32 ॥

saubhāgyaṃ paramāpnoti bahuputrāṃstathaiva ca | sadonnatau stanau sā strī bibhartyamaravarṇini

शातोदरत्वमिच्छन्ती क्षिपेदेकान्तभोजिनी ।पञ्चम्यां तत्र भोक्तव्यमन्नं तोयेन नित्यदा॥ 33 ॥

śātodaratvamicchantī kṣipedekāntabhojinī | pañcamyāṃ tatra bhoktavyamannaṃ toyena nityadā

ततः संवत्सरे पूर्णे दद्याज्जातिलतां शुभे ।फुल्लां सदक्षिणां धन्ये ब्राह्मणाय धृतात्मने॥ 34 ॥

tataḥ saṃvatsare pūrṇe dadyājjātilatāṃ śubhe | phullāṃ sadakṣiṇāṃ dhanye brāhmaṇāya dhṛtātmane

हस्ताविच्छति या नारी रूपयुक्तौ सुमध्यमे ।द्वादशीं सा क्षिपत्वेवं शाकैः सर्वैरनिन्दितैः॥ 35 ॥

hastāvicchati yā nārī rūpayuktau sumadhyame | dvādaśīṃ sā kṣipatvevaṃ śākaiḥ sarvairaninditaiḥ

संवत्सरे ततः प्राप्ते रौक्मे पद्मे ददातु सा ।ब्राह्मणायाभिरूपाय तथा पद्मद्वयं शुभम्॥ 36 ॥

saṃvatsare tataḥ prāpte raukme padme dadātu sā | brāhmaṇāyābhirūpāya tathā padmadvayaṃ śubham

श्रोणीं विशालामन्विच्छेत् स्त्री क्षिपत्वेव सुव्रते ।त्रयोदशीमेकभक्तमश्नात्वेवमयाचितम्॥ 37 ॥

śroṇīṃ viśālāmanvicchet strī kṣipatveva suvrate | trayodaśīmekabhaktamaśnātvevamayācitam

ततः संवत्सरे पूर्णे लवणं सम्प्रयच्छतु ।प्रजापतिमुखाकारं कृत्वा तत्र वरानने॥ 38 ॥

tataḥ saṃvatsare pūrṇe lavaṇaṃ samprayacchatu | prajāpatimukhākāraṃ kṛtvā tatra varānane

काञ्चनं चैव दातव्यं तदाकारस्य सर्वदा ।अञ्जनेन च धर्मज्ञा शनकैरवचूर्णयेत्॥ 39 ॥

kāñcanaṃ caiva dātavyaṃ tadākārasya sarvadā | añjanena ca dharmajñā śanakairavacūrṇayet

रत्नानि चैव पूर्णानि वासो रक्तं च दापयेत् ।तेन श्रोणीमभिमतां स्त्री सौम्ये प्रतिपद्यते॥ 40 ॥

ratnāni caiva pūrṇāni vāso raktaṃ ca dāpayet | tena śroṇīmabhimatāṃ strī saumye pratipadyate

मधुरां वाचमिच्छन्ती वर्जयेल्लवणं सती ।संवत्सरं वा मासं वा प्रयच्छेल्लवणं ततः॥ 41 ॥

madhurāṃ vācamicchantī varjayellavaṇaṃ satī | saṃvatsaraṃ vā māsaṃ vā prayacchellavaṇaṃ tataḥ

सदक्षिणं ब्राह्मणाय परं माधुर्यमिच्छती ।शुकवाक्याच्छतगुणं भवत्यमरवर्णिनि॥ 42 ॥

sadakṣiṇaṃ brāhmaṇāya paraṃ mādhuryamicchatī | śukavākyācchataguṇaṃ bhavatyamaravarṇini

गूढगुल्फशिरौ पादाविच्छन्त्या सोमनन्दिनि ।षष्ठ्यां षष्ठयां वरारोहे भोक्तव्यं सलिलौदनम्॥ 43 ॥

gūḍhagulphaśirau pādāvicchantyā somanandini | ṣaṣṭhyāṃ ṣaṣṭhayāṃ varārohe bhoktavyaṃ salilaudanam

अग्निर्वा ब्राह्मणो वापि न स्प्रष्टव्यः पदा सदा ।यदा पदा स्पृशेत् तं च वन्देत तपसान्विते॥ 44 ॥

agnirvā brāhmaṇo vāpi na spraṣṭavyaḥ padā sadā | yadā padā spṛśet taṃ ca vandeta tapasānvite

पादेन न च वै पादं प्रक्षालयितुमर्हति ।एतैर्नित्यव्रतैर्युक्ता धर्मज्ञा पतिदेवता॥ 45 ॥

pādena na ca vai pādaṃ prakṣālayitumarhati | etairnityavratairyuktā dharmajñā patidevatā

कूर्मौ रूप्यमयौ दद्याद् ब्राह्मणाय पतिव्रते ।तौ वराय ब्राह्मणाय स्थापयित्वा घृतेऽनघे॥ 46 ॥

kūrmau rūpyamayau dadyād brāhmaṇāya pativrate | tau varāya brāhmaṇāya sthāpayitvā ghṛte'naghe

पद्मे चाधोमुखे कृत्वा दद्याद् विप्राय नन्दिनि ।रक्तैर्द्रव्यैर्मिश्रयित्वा काञ्चनेनाभ्यलङ्कृते॥ 47 ॥

padme cādhomukhe kṛtvā dadyād viprāya nandini | raktairdravyairmiśrayitvā kāñcanenābhyalaṅkṛte

सर्वमेव तु या गात्रमिच्छत्यतिमनोहरम् ।त्रिरात्रं पुष्पकाले सा करोतु पतिदेवता॥ 48 ॥

sarvameva tu yā gātramicchatyatimanoharam | trirātraṃ puṣpakāle sā karotu patidevatā

कौमुद्यामथवाषाढ्यां माघ्यां चाश्वयुजे तथा ।मातरं पितरं चैव मन्यतेऽतिथिदैवतम्॥ 49 ॥

kaumudyāmathavāṣāḍhyāṃ māghyāṃ cāśvayuje tathā | mātaraṃ pitaraṃ caiva manyate'tithidaivatam

घृतं च नित्यं विप्रेभ्यो ददातु लवणं तथा ।सम्मार्जनं गृहे चैव करोतु पतिदेवता॥ 50 ॥

ghṛtaṃ ca nityaṃ viprebhyo dadātu lavaṇaṃ tathā | sammārjanaṃ gṛhe caiva karotu patidevatā

उपलेपनं च धर्मज्ञे बलिकर्म च मानिनि ।वाग्दुष्टा चैव मा शुभ्रे भक्त्वात्मार्थपण्डिता॥ 51 ॥

upalepanaṃ ca dharmajñe balikarma ca mānini | vāgduṣṭā caiva mā śubhre bhaktvātmārthapaṇḍitā

पर्यश्नातु च सा कञ्चिदपि शाकं यशस्विनि ।बलिं सृजत्वतथ्यं च परित्यजतु भामिनि॥ 52 ॥

paryaśnātu ca sā kañcidapi śākaṃ yaśasvini | baliṃ sṛjatvatathyaṃ ca parityajatu bhāmini