Parva 2, Adhyāya 91

वज्रनाभस्य तपःकरणं एवं वरप्राप्तिः, तस्य त्रिभुवनविजयाय उद्योगं, इन्द्रस्य श्रीकृष्णेन सह वार्ता, भद्रनामानं नटं मुनिभिः वरदानं, इन्द्रेण हंसानां आवश्यकं कर्तव्यं कथयित्वा वज्रनाभपुरे प्रेषणं भानुमत्यापहरणं विजयं केशवस्य च ।छालिक्यनयनं चैव देवलोकान्महामुने॥ 1 ॥

vajranābhasya tapaḥkaraṇaṃ evaṃ varaprāptiḥ, tasya tribhuvanavijayāya udyogaṃ, indrasya śrīkṛṣṇena saha vārtā, bhadranāmānaṃ naṭaṃ munibhiḥ varadānaṃ, indreṇa haṃsānāṃ āvaśyakaṃ kartavyaṃ kathayitvā vajranābhapure preṣaṇaṃ bhānumatyāpaharaṇaṃ vijayaṃ keśavasya ca | chālikyanayanaṃ caiva devalokānmahāmune

क्रीडां च सागरे दिव्यां वृष्णीनामतितेजसाम् ।अश्रौषं परमाश्चर्यं मुने धर्मभृतां वर॥ 2 ॥

krīḍāṃ ca sāgare divyāṃ vṛṣṇīnāmatitejasām | aśrauṣaṃ paramāścaryaṃ mune dharmabhṛtāṃ vara

वज्रनाभवधो ह्युक्तो निकुम्भवधकीर्तने ।तन्मे कौतूहलं श्रोतुं प्रसादाद् भवतो मुने॥ 3 ॥

vajranābhavadho hyukto nikumbhavadhakīrtane | tanme kautūhalaṃ śrotuṃ prasādād bhavato mune

हन्त ते वर्तयिष्यामि वज्रनाभवधं नृप ।विजयं चैव कामस्य साम्बस्यैव च भारत॥ 4 ॥

hanta te vartayiṣyāmi vajranābhavadhaṃ nṛpa | vijayaṃ caiva kāmasya sāmbasyaiva ca bhārata

मेरोः सानौ नरपते तपश्चक्रे महासुरः ।वज्रनाभ इति ख्यातो निश्चितः समितिञ्जयः॥ 5 ॥

meroḥ sānau narapate tapaścakre mahāsuraḥ | vajranābha iti khyāto niścitaḥ samitiñjayaḥ

तस्य तुष्टो महातेजा ब्रह्मा लोकपितामहः ।वरेण च्छन्दयामास तपसा परितोषितः॥ 6 ॥

tasya tuṣṭo mahātejā brahmā lokapitāmahaḥ | vareṇa cchandayāmāsa tapasā paritoṣitaḥ

अवध्यत्वं स देवेभ्यो वव्रे दानवसत्तमः ।पुरं वज्रपुरं चापि सर्वरत्नमयं शुभम्॥ 7 ॥

avadhyatvaṃ sa devebhyo vavre dānavasattamaḥ | puraṃ vajrapuraṃ cāpi sarvaratnamayaṃ śubham

स्वच्छन्देन प्रवेशश्च न वायोरपि भारत ।अचिन्तितेन कामानामुपपत्तिर्नराधिप॥ 8 ॥

svacchandena praveśaśca na vāyorapi bhārata | acintitena kāmānāmupapattirnarādhipa

शाखानगरमुख्यानां संवाहानां शतानि च ।नगरस्याप्रमेयस्य समन्ताज्जनमेजय॥ 9 ॥

śākhānagaramukhyānāṃ saṃvāhānāṃ śatāni ca | nagarasyāprameyasya samantājjanamejaya

तथा तदभवत् तस्य वरदानेन भारत ।उवास वज्रनगरे वज्रनाभो महासुरः॥ 10 ॥

tathā tadabhavat tasya varadānena bhārata | uvāsa vajranagare vajranābho mahāsuraḥ

कोटिशो वरलब्धं तमसुराः परिवार्य ते ।ऊषुर्वज्रपुरे राजन् संवाहेषु तथैव च॥ 11 ॥

koṭiśo varalabdhaṃ tamasurāḥ parivārya te | ūṣurvajrapure rājan saṃvāheṣu tathaiva ca

शाखानगरमुख्येषु रम्येषु च नराधिप ।हृष्टपुष्टप्रमुदिता नृप देवस्य शत्रवः॥ 12 ॥

śākhānagaramukhyeṣu ramyeṣu ca narādhipa | hṛṣṭapuṣṭapramuditā nṛpa devasya śatravaḥ

वज्रनाभोऽथ दुष्टात्मा वरदानेन दर्पितः ।पुरस्य चात्मनश्चैव जगद् बाधितुमुद्यतः॥ 13 ॥

vajranābho'tha duṣṭātmā varadānena darpitaḥ | purasya cātmanaścaiva jagad bādhitumudyataḥ

महेन्द्रमब्रवीद् गत्वा देवलोकं विशाम्पते ।अहमीशितुमिच्छामि त्रैलोक्यं पाकशासन॥ 14 ॥

mahendramabravīd gatvā devalokaṃ viśāmpate | ahamīśitumicchāmi trailokyaṃ pākaśāsana

अथवा मे प्रयच्छस्व युद्धं देवगणेश्वर ।सामान्यं हि जगत्कृत्स्नं काश्यपानां महात्मनाम्॥ 15 ॥

athavā me prayacchasva yuddhaṃ devagaṇeśvara | sāmānyaṃ hi jagatkṛtsnaṃ kāśyapānāṃ mahātmanām

स बृहस्पतिना सार्द्धं मन्त्रयित्वा महेश्वरः ।वज्रनाभं सुरश्रेष्ठः प्रोवाच कुरुवंशज॥ 16 ॥

sa bṛhaspatinā sārddhaṃ mantrayitvā maheśvaraḥ | vajranābhaṃ suraśreṣṭhaḥ provāca kuruvaṃśaja

सत्रेषु दीक्षितः सौम्य कश्यपो नः पिता मुनिः ।तस्मिन् वृत्ते यथान्याय्यं तथा स हि करिष्यति॥ 17 ॥

satreṣu dīkṣitaḥ saumya kaśyapo naḥ pitā muniḥ | tasmin vṛtte yathānyāyyaṃ tathā sa hi kariṣyati

ततः स पितरं गत्वा कश्यपं दानवोऽब्रवीत् ।यथोक्तं देवराजेन तमुवाचाथ कश्यपः॥ 18 ॥

tataḥ sa pitaraṃ gatvā kaśyapaṃ dānavo'bravīt | yathoktaṃ devarājena tamuvācātha kaśyapaḥ

सत्रे वृत्ते करिष्यामि यथा न्याय्यं भविष्यति ।त्वं तु वज्रपुरे पुत्र वस गच्छ समाहितः॥ 19 ॥

satre vṛtte kariṣyāmi yathā nyāyyaṃ bhaviṣyati | tvaṃ tu vajrapure putra vasa gaccha samāhitaḥ

एवमुक्ते वज्रनाभः स्वमेव नगरं गतः ।महेन्द्रोऽपि ययौ देवो द्वारकां द्वारशालिनीम्॥ 20 ॥

evamukte vajranābhaḥ svameva nagaraṃ gataḥ | mahendro'pi yayau devo dvārakāṃ dvāraśālinīm

गत्वा चान्तर्हितो देवो वासुदेवमथाब्रवीत् ।वज्रनाभस्य वृत्तान्तं तमुवाच जनार्दनः॥ 21 ॥

gatvā cāntarhito devo vāsudevamathābravīt | vajranābhasya vṛttāntaṃ tamuvāca janārdanaḥ

शौरेरुपस्थितो देव वाजिमेधो महाक्रतुः ।तस्मिन् वृत्ते वज्रनाभं पातयिष्यामि वासव॥ 22 ॥

śaurerupasthito deva vājimedho mahākratuḥ | tasmin vṛtte vajranābhaṃ pātayiṣyāmi vāsava

तत्रोपायं प्रवेशे तु चिन्तयावः सतां गते ।नानिच्छया प्रवेशोऽस्ति तत्र वायोरपि प्रभो॥ 23 ॥

tatropāyaṃ praveśe tu cintayāvaḥ satāṃ gate | nānicchayā praveśo'sti tatra vāyorapi prabho

ततो गतो देवराजो वासुदेवेन सत्कृतः ।वाजिमेधे च सम्प्राप्ते वसुदेवस्य भारत॥ 24 ॥

tato gato devarājo vāsudevena satkṛtaḥ | vājimedhe ca samprāpte vasudevasya bhārata

तस्मिन् यज्ञे वर्तमाने प्रवेशार्थं सुरोत्तमौ ।चिन्तयामासतुर्वीरौ देवराजाच्युतावुभौ॥ 25 ॥

tasmin yajñe vartamāne praveśārthaṃ surottamau | cintayāmāsaturvīrau devarājācyutāvubhau

तत्र यज्ञे वर्तमाने सुनाट्येन नटस्तदा ।महर्षीस्तोषयामास भद्रनामेति नामतः॥ 26 ॥

tatra yajñe vartamāne sunāṭyena naṭastadā | maharṣīstoṣayāmāsa bhadranāmeti nāmataḥ

तं वरेण मुनिश्रेष्ठाश्छन्दयामासुरात्मवत् ।स वव्रे तु नटो भद्रो वरं देवेश्वरोपमः॥ 27 ॥

taṃ vareṇa muniśreṣṭhāśchandayāmāsurātmavat | sa vavre tu naṭo bhadro varaṃ deveśvaropamaḥ

देवेन्द्रकृष्णच्छन्देन सरस्वत्या प्रचोदितः ।प्रणिपत्य मुनिश्रेष्ठानश्वमेधे समागतान्॥ 28 ॥

devendrakṛṣṇacchandena sarasvatyā pracoditaḥ | praṇipatya muniśreṣṭhānaśvamedhe samāgatān

भोज्यो द्विजानां सर्वेषां भवेयं मुनिसत्तमाः ।सप्तद्वीपां च पृथिवीं विचरेयमिमामहम्॥ 29 ॥

bhojyo dvijānāṃ sarveṣāṃ bhaveyaṃ munisattamāḥ | saptadvīpāṃ ca pṛthivīṃ vicareyamimāmaham

प्रसिद्धाकाशगमनः शक्नुवंश्च विशेषतः ।अवध्यः सर्वभूतानां स्थावरा ये च जङ्गमाः॥ 30 ॥

prasiddhākāśagamanaḥ śaknuvaṃśca viśeṣataḥ | avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ sthāvarā ye ca jaṅgamāḥ

यस्य यस्य च वेषेण प्रविशेयमहं खलु ।मृतस्य जीवतो वापि भाव्येनोत्पादितस्य वा॥ 31 ॥

yasya yasya ca veṣeṇa praviśeyamahaṃ khalu | mṛtasya jīvato vāpi bhāvyenotpāditasya vā

सतूर्यस्तादृशः स्यां वै जरारोगविवर्जितः ।तुष्येयुर्मुनयो नित्यमन्ये च मम सर्वदा॥ 32 ॥

satūryastādṛśaḥ syāṃ vai jarārogavivarjitaḥ | tuṣyeyurmunayo nityamanye ca mama sarvadā

एवमस्त्विति सम्प्रोक्तो ब्राह्मणैर्नृपते नटः ।सप्तद्वीपां वसुमतीं पर्यटत्यमरोपमः॥ 33 ॥

evamastviti samprokto brāhmaṇairnṛpate naṭaḥ | saptadvīpāṃ vasumatīṃ paryaṭatyamaropamaḥ

पुराणि दानवेन्द्राणामुत्तरांश्च कुरूंस्तथा ।भद्राश्वान् केतुमालांश्च कालाम्रद्वीपमेव च॥ 34 ॥

purāṇi dānavendrāṇāmuttarāṃśca kurūṃstathā | bhadrāśvān ketumālāṃśca kālāmradvīpameva ca

पर्वणीषु तु सर्वासु द्वारकां यदुमण्डिताम् ।आयाति वरदत्तः स लोकवीरो महानटः॥ 35 ॥

parvaṇīṣu tu sarvāsu dvārakāṃ yadumaṇḍitām | āyāti varadattaḥ sa lokavīro mahānaṭaḥ

ततो हंसान् धार्तराष्ट्रान् देवलोकनिवासिनः ।उवाच भगवाञ्छक्रः सान्त्वयित्वा सुरेश्वरः॥ 36 ॥

tato haṃsān dhārtarāṣṭrān devalokanivāsinaḥ | uvāca bhagavāñchakraḥ sāntvayitvā sureśvaraḥ

भवन्तो भ्रातरोऽस्माकं काश्यपा देवपक्षिणः ।विमानवाहा देवानां सुकृतीनां तथैव च॥ 37 ॥

bhavanto bhrātaro'smākaṃ kāśyapā devapakṣiṇaḥ | vimānavāhā devānāṃ sukṛtīnāṃ tathaiva ca

देवानामस्ति कर्तव्यं कार्यं शत्रुवधान्वितम् ।तत्कर्तव्यं न मन्त्रश्च भेत्तव्यो वः कथञ्चन॥ 38 ॥

devānāmasti kartavyaṃ kāryaṃ śatruvadhānvitam | tatkartavyaṃ na mantraśca bhettavyo vaḥ kathañcana

न कुर्वतां देवताज्ञामुग्रो दण्डः पतेदपि ।सर्वत्राप्रतिषिद्धं वो गमनं हंससत्तमाः॥ 39 ॥

na kurvatāṃ devatājñāmugro daṇḍaḥ patedapi | sarvatrāpratiṣiddhaṃ vo gamanaṃ haṃsasattamāḥ

गत्वा प्रवेश्यमन्येषां वज्रनाभपुरोत्तमम् ।इतोऽन्तःपुरवापीषु चरध्वमुचितं हि वः॥ 40 ॥

gatvā praveśyamanyeṣāṃ vajranābhapurottamam | ito'ntaḥpuravāpīṣu caradhvamucitaṃ hi vaḥ

तस्यास्ति कन्यारत्नं हि त्रैलोक्यातिशयं शुभम् ।नाम्ना प्रभावती नाम चन्द्राभेव प्रभावती॥ 41 ॥

tasyāsti kanyāratnaṃ hi trailokyātiśayaṃ śubham | nāmnā prabhāvatī nāma candrābheva prabhāvatī

वरदानेन सा लब्धा मात्रा किल वरानना ।हैमवत्या महादेव्याः सकाशादिति नः श्रुतम्॥ 42 ॥

varadānena sā labdhā mātrā kila varānanā | haimavatyā mahādevyāḥ sakāśāditi naḥ śrutam

स्वयंवरा च सा कन्या बन्धुभिः स्थापिता सती ।आत्मेच्छया पतिं हंसा वरयिष्यति शोभना॥ 43 ॥

svayaṃvarā ca sā kanyā bandhubhiḥ sthāpitā satī | ātmecchayā patiṃ haṃsā varayiṣyati śobhanā

तद्भवद्भिर्गुणा वाच्याः प्रद्युम्नस्य महात्मनः ।सद्भूताः कुलरूपस्य शीलस्य वयसस्तथा॥ 44 ॥

tadbhavadbhirguṇā vācyāḥ pradyumnasya mahātmanaḥ | sadbhūtāḥ kularūpasya śīlasya vayasastathā

यदा सा रक्तभावा च वज्रनाभसुता सती ।तस्याः सकाशात् सन्देशो नयितव्यः समाधिना॥ 45 ॥

yadā sā raktabhāvā ca vajranābhasutā satī | tasyāḥ sakāśāt sandeśo nayitavyaḥ samādhinā

प्रद्युम्नस्य पुनस्तस्मादानयध्वं तथैव च ।स्वबुद्ध्या प्राप्तकालं च संविधेयं हितं मम॥ 46 ॥

pradyumnasya punastasmādānayadhvaṃ tathaiva ca | svabuddhyā prāptakālaṃ ca saṃvidheyaṃ hitaṃ mama

नेत्रवक्त्रप्रसादश्च कर्तव्यस्तत्र सर्वथा॥ 47 ॥

netravaktraprasādaśca kartavyastatra sarvathā

तथा तथा गुणा वाच्याः प्रद्युम्नस्य महात्मनः ।यथा यथा प्रभावत्या मनस्तत्र भवेत् स्थितम्॥ 48 ॥

tathā tathā guṇā vācyāḥ pradyumnasya mahātmanaḥ | yathā yathā prabhāvatyā manastatra bhavet sthitam

वृत्तान्तश्चानुदिवसं प्रदेयो मम सर्वथा ।द्वारवत्यां च कृष्णस्य भ्रातुर्मम यवीयसः॥ 49 ॥

vṛttāntaścānudivasaṃ pradeyo mama sarvathā | dvāravatyāṃ ca kṛṣṇasya bhrāturmama yavīyasaḥ

तावद्यत्नश्च कर्तव्यः प्रद्युम्नो यावदात्मवित् ।पर्यावर्तेद् वरारोहां वज्रनाभसुतां विभुः॥ 50 ॥

tāvadyatnaśca kartavyaḥ pradyumno yāvadātmavit | paryāvarted varārohāṃ vajranābhasutāṃ vibhuḥ

अवध्यास्ते तु देवानां ब्रह्मणो वरदर्पिताः ।देवपुत्रैर्हि हन्तव्याः प्रद्युम्नप्रमुखैर्युधि॥ 51 ॥

avadhyāste tu devānāṃ brahmaṇo varadarpitāḥ | devaputrairhi hantavyāḥ pradyumnapramukhairyudhi

नटो दत्तवरस्तस्य वेषमास्थाय यादवाः ।प्रद्युम्नाद्या गमिष्यन्ति वज्रनाभविनाशनाः॥ 52 ॥

naṭo dattavarastasya veṣamāsthāya yādavāḥ | pradyumnādyā gamiṣyanti vajranābhavināśanāḥ

एतच्च सर्वं कर्तव्यमन्यच्च सर्वमेव हि ।प्राप्तकालं विधातव्यमस्माकं प्रियकाम्यया॥ 53 ॥

etacca sarvaṃ kartavyamanyacca sarvameva hi | prāptakālaṃ vidhātavyamasmākaṃ priyakāmyayā

प्रवेशस्तत्र देवानां नास्ति हंसाः कथञ्चन ।वज्रनाभेप्सिते तत्र प्रदेशे खलु सर्वथा॥ 54 ॥

praveśastatra devānāṃ nāsti haṃsāḥ kathañcana | vajranābhepsite tatra pradeśe khalu sarvathā