Parva 2, Adhyāya 93

नटवेशधारिणां यादवानां सुपुरे एवं वज्रपुरे सफलं अभिनयं, दानवानां तोषयित्वा तेभ्यः उपायनानां प्राप्तिः, प्रद्युम्नस्य प्रभावत्याः गृहे प्रवेशः ततः सुपुरवासीनामसुराणां नराधिप ।ददावाज्ञां वज्रनाभो दीयतां गृहमुत्तमम्॥ 1 ॥

naṭaveśadhāriṇāṃ yādavānāṃ supure evaṃ vajrapure saphalaṃ abhinayaṃ, dānavānāṃ toṣayitvā tebhyaḥ upāyanānāṃ prāptiḥ, pradyumnasya prabhāvatyāḥ gṛhe praveśaḥ tataḥ supuravāsīnāmasurāṇāṃ narādhipa | dadāvājñāṃ vajranābho dīyatāṃ gṛhamuttamam

आतिथ्यं क्रियतामेषां बहुरत्नमुपायनम् ।वासांसि सुविचित्राणि सुखाय जनरञ्जनम्॥ 2 ॥

ātithyaṃ kriyatāmeṣāṃ bahuratnamupāyanam | vāsāṃsi suvicitrāṇi sukhāya janarañjanam

भर्तुराज्ञां समालभ्य तथा चक्रुश्च सर्वशः ।पूर्वश्रुतो नटः प्राप्तः कौतूहलमजीजनत्॥ 3 ॥

bharturājñāṃ samālabhya tathā cakruśca sarvaśaḥ | pūrvaśruto naṭaḥ prāptaḥ kautūhalamajījanat

नटस्याथ ददुर्दैत्याः सत्कारं परया मुदा ।पर्यायार्थे ददुश्चापि रत्नानि सुबहून्यथ॥ 4 ॥

naṭasyātha dadurdaityāḥ satkāraṃ parayā mudā | paryāyārthe daduścāpi ratnāni subahūnyatha

ततः स ननृते तत्र वरदत्तो नटस्तथा ।सुपुरे पुरवासीनां परं हर्षं समादधत्॥ 5 ॥

tataḥ sa nanṛte tatra varadatto naṭastathā | supure puravāsīnāṃ paraṃ harṣaṃ samādadhat

रामायणं महाकाव्यमुद्दिश्य नाटकं कृतम् ।जन्म विष्णोरमेयस्य राक्षसेन्द्रवधेप्सया॥ 6 ॥

rāmāyaṇaṃ mahākāvyamuddiśya nāṭakaṃ kṛtam | janma viṣṇorameyasya rākṣasendravadhepsayā

लोमपादो दशरथ ऋष्यशृङ्गं महामुनिम् ।शान्तामप्यानयामास गणिकाभिः सहानघ॥ 7 ॥

lomapādo daśaratha ṛṣyaśṛṅgaṃ mahāmunim | śāntāmapyānayāmāsa gaṇikābhiḥ sahānagha

रामलक्ष्यणशत्रुघ्ना भरतश्चैव भारत ।ऋष्यशृङ्गश्च शान्ता च तथारूपैर्नटैः कृताः॥ 8 ॥

rāmalakṣyaṇaśatrughnā bharataścaiva bhārata | ṛṣyaśṛṅgaśca śāntā ca tathārūpairnaṭaiḥ kṛtāḥ

तत्कालजीविनो वृद्धा दानवा विस्मये गताः ।आचचक्षुश्च तेषां वै रूपतुल्यत्वमच्युत॥ 9 ॥

tatkālajīvino vṛddhā dānavā vismaye gatāḥ | ācacakṣuśca teṣāṃ vai rūpatulyatvamacyuta

संस्फाराभिनयौ तेषां प्रस्तावानां च धारणम् ।दृष्ट्वा सर्वे प्रवेशं च दानवा विस्मयं गताः॥ 10 ॥

saṃsphārābhinayau teṣāṃ prastāvānāṃ ca dhāraṇam | dṛṣṭvā sarve praveśaṃ ca dānavā vismayaṃ gatāḥ

ते रक्ता विस्मयं नेदुरसुराः परया मुदा ।उत्थायोत्थाय नाट्यस्य विषयेषु पुनः पुनः॥ 11 ॥

te raktā vismayaṃ nedurasurāḥ parayā mudā | utthāyotthāya nāṭyasya viṣayeṣu punaḥ punaḥ

ददुर्वस्त्राणि तुष्टाश्च ग्रैवेयवलयानि च ।हारान् मनोहरांश्चैव हेमवैडूर्यभूषितान्॥ 12 ॥

dadurvastrāṇi tuṣṭāśca graiveyavalayāni ca | hārān manoharāṃścaiva hemavaiḍūryabhūṣitān

पृथगर्थेषु दत्तेषु लोकैस्ते तुष्टुवुर्नटाः ।असुरांश्च मुनींश्चैव गोत्रैरभिजनैरपि॥ 13 ॥

pṛthagartheṣu datteṣu lokaiste tuṣṭuvurnaṭāḥ | asurāṃśca munīṃścaiva gotrairabhijanairapi

प्रेषितं वज्रनाभस्य शाखानगरवासिभिः ।नटस्य दिव्यरूपस्य नरेन्द्रागमनं तदा ॥ १४॥।पुरा श्रुतार्थो दैत्येन्द्रः प्रेषयामास भारत ।आनीयतां वज्रपुरं नटोऽसाविति हर्षितः॥ 15 ॥

preṣitaṃ vajranābhasya śākhānagaravāsibhiḥ | naṭasya divyarūpasya narendrāgamanaṃ tadā || 14||| purā śrutārtho daityendraḥ preṣayāmāsa bhārata | ānīyatāṃ vajrapuraṃ naṭo'sāviti harṣitaḥ

दानवेन्द्रवचः श्रुत्वा शाखानगरवासिभिः ।नीता वज्रपुरं रम्यं नटवेषेण यादवाः॥ 16 ॥

dānavendravacaḥ śrutvā śākhānagaravāsibhiḥ | nītā vajrapuraṃ ramyaṃ naṭaveṣeṇa yādavāḥ

आवासश्च ततो दत्तः सुकृतो विश्वकर्मणा ।एष्टव्यं यश्च तत् सर्वं दत्तं शतगुणोत्तरम्॥ 17 ॥

āvāsaśca tato dattaḥ sukṛto viśvakarmaṇā | eṣṭavyaṃ yaśca tat sarvaṃ dattaṃ śataguṇottaram

अथ कालोत्सवं चक्रे वज्रनाभो महासुरः ।कारयामास रम्यं च चमूवाटं प्रहृष्टवान्॥ 18 ॥

atha kālotsavaṃ cakre vajranābho mahāsuraḥ | kārayāmāsa ramyaṃ ca camūvāṭaṃ prahṛṣṭavān

ततस्तान् परिविश्रान्तान् प्रेक्षार्थाय प्रचोदयत् ।दत्त्वा रत्नानि भूरीणि वज्रनाभो महाबलः॥ 19 ॥

tatastān pariviśrāntān prekṣārthāya pracodayat | dattvā ratnāni bhūrīṇi vajranābho mahābalaḥ

उपविष्टश्च तान् द्रष्टुं सह ज्ञातिभिरात्मवान् ।छन्ने चान्तःपुरं स्थाप्य चक्षुर्दृश्ये नराधिप॥ 20 ॥

upaviṣṭaśca tān draṣṭuṃ saha jñātibhirātmavān | channe cāntaḥpuraṃ sthāpya cakṣurdṛśye narādhipa

भैमापि बद्धनेपथ्या नटवेषधरास्तथा ।कार्यार्थे भीमकर्माणो नृत्यार्थमुपचक्रमुः॥ 21 ॥

bhaimāpi baddhanepathyā naṭaveṣadharāstathā | kāryārthe bhīmakarmāṇo nṛtyārthamupacakramuḥ

ततो घनं ससुषिरं मुरजानकभूषितम् ।तन्त्रीस्वरगणैर्विद्धानातोद्यानन्ववादयन्॥ 22 ॥

tato ghanaṃ sasuṣiraṃ murajānakabhūṣitam | tantrīsvaragaṇairviddhānātodyānanvavādayan

ततस्तु देवगान्धारं छालिक्यं श्रवणामृतम् ।भैमस्त्रियः प्रजगिरे मनःश्रोत्रसुखावहम्॥ 23 ॥

tatastu devagāndhāraṃ chālikyaṃ śravaṇāmṛtam | bhaimastriyaḥ prajagire manaḥśrotrasukhāvaham

आगान्धारग्रामरागं गङ्गावतरणं तथा ।विद्धमासारितं रम्यं जगिरे स्वरसम्पदा॥ 24 ॥

āgāndhāragrāmarāgaṃ gaṅgāvataraṇaṃ tathā | viddhamāsāritaṃ ramyaṃ jagire svarasampadā

लयतालसमं श्रुत्वा गङ्गावतरणं शुभम् ।असुरांस्तोषयामासुरुत्थायोत्थाय भारत॥ 25 ॥

layatālasamaṃ śrutvā gaṅgāvataraṇaṃ śubham | asurāṃstoṣayāmāsurutthāyotthāya bhārata

नान्दिं च वादयामासुः प्रद्युम्नो गद एव च ।साम्बश्च वीर्यसम्पन्नः कार्यार्थं नटतां गतः॥ 26 ॥

nāndiṃ ca vādayāmāsuḥ pradyumno gada eva ca | sāmbaśca vīryasampannaḥ kāryārthaṃ naṭatāṃ gataḥ

नान्द्यन्ते च तदा श्लोकं गङ्गावतरणाश्रितम् ।रौक्मिणेयस्तदोवाच सम्यक् स्वभिनयान्वितम्॥ 27 ॥

nāndyante ca tadā ślokaṃ gaṅgāvataraṇāśritam | raukmiṇeyastadovāca samyak svabhinayānvitam

रम्भाभिसारं कौबेरं नाटकं ननृतुस्ततः ।शूरो रावणरूपेण रम्भावेषा मनोवती॥ 28 ॥

rambhābhisāraṃ kauberaṃ nāṭakaṃ nanṛtustataḥ | śūro rāvaṇarūpeṇa rambhāveṣā manovatī

नलकूबरस्तु प्रद्युम्नः साम्बस्तस्य विदूषकः ।कैलासो रूपितश्चापि मायया यदुनन्दनैः॥ 29 ॥

nalakūbarastu pradyumnaḥ sāmbastasya vidūṣakaḥ | kailāso rūpitaścāpi māyayā yadunandanaiḥ

शापश्च दत्तः क्रुद्धेन रावणस्य दुरात्मनः ।नलकूबरेण च यथा रम्भा चाप्यथ सान्त्विता॥ 30 ॥

śāpaśca dattaḥ kruddhena rāvaṇasya durātmanaḥ | nalakūbareṇa ca yathā rambhā cāpyatha sāntvitā

एतत् प्रकरणं वीरा ननृतुर्यदुनन्दनाः ।नारदस्य मुनेः कीर्तिं सर्वज्ञस्य महात्मनः॥ 31 ॥

etat prakaraṇaṃ vīrā nanṛturyadunandanāḥ | nāradasya muneḥ kīrtiṃ sarvajñasya mahātmanaḥ

पादोद्धारेण नृत्येन तथैवाभिनयेन च ।तुष्ढुवुर्दानवा वीरा भैमानामतितेजसाम्॥ 32 ॥

pādoddhāreṇa nṛtyena tathaivābhinayena ca | tuṣḍhuvurdānavā vīrā bhaimānāmatitejasām

ते ददुर्वस्त्रमुख्यानि रत्नान्याभरणानि च ।हारांस्तरलविद्धांश्च वैडूर्यमणिभूषितान्॥ 33 ॥

te dadurvastramukhyāni ratnānyābharaṇāni ca | hārāṃstaralaviddhāṃśca vaiḍūryamaṇibhūṣitān

विमानानि विचित्राणि रथांश्चाकाशगामिनः ।गजानाकाशगांश्चैव दिव्यनागकुलोद्भवान्॥ 34 ॥

vimānāni vicitrāṇi rathāṃścākāśagāminaḥ | gajānākāśagāṃścaiva divyanāgakulodbhavān

चन्दनानि च दिव्यानि शीतानि रसवन्ति च ।गुरूण्यगुरुमुख्यानि गन्धाढ्यानि च भारत॥ 35 ॥

candanāni ca divyāni śītāni rasavanti ca | gurūṇyagurumukhyāni gandhāḍhyāni ca bhārata

चिन्तामणीनुदारांश्च चिन्तिते सर्वकामदान् ।प्रेक्षासु तासु बह्वीषु ददन्तो दानवास्तथा॥ 36 ॥

cintāmaṇīnudārāṃśca cintite sarvakāmadān | prekṣāsu tāsu bahvīṣu dadanto dānavāstathā

धनरत्नैर्विरहिताः कृताः पुरुषसत्तम ।स्त्रियो दानवमुख्यानां तथैव च जनेश्वर॥ 37 ॥

dhanaratnairvirahitāḥ kṛtāḥ puruṣasattama | striyo dānavamukhyānāṃ tathaiva ca janeśvara

ततो हंसी प्रभावत्याः सखी प्राह प्रभावतीम् ।गतास्मि द्वारकां रम्यां भैमगुप्तामनिन्दिते॥ 38 ॥

tato haṃsī prabhāvatyāḥ sakhī prāha prabhāvatīm | gatāsmi dvārakāṃ ramyāṃ bhaimaguptāmanindite

प्रद्युम्नश्च मया दृष्टो विविक्ते चारुलोचने ।भक्तिश्च कथिता तस्य मया तव शुचिस्मिते॥ 39 ॥

pradyumnaśca mayā dṛṣṭo vivikte cārulocane | bhaktiśca kathitā tasya mayā tava śucismite

तेन हृष्टेन कालश्च कृतः कमललोचने ।अद्य प्रदोषसमये त्वया सह समागमे॥ 40 ॥

tena hṛṣṭena kālaśca kṛtaḥ kamalalocane | adya pradoṣasamaye tvayā saha samāgame

तदद्य रुचिरश्रोणि तव प्रियसमागमः ।न ह्यात्मवति भाषन्ति मिथ्या भैमकुलोद्भवाः॥ 41 ॥

tadadya ruciraśroṇi tava priyasamāgamaḥ | na hyātmavati bhāṣanti mithyā bhaimakulodbhavāḥ

ततः प्रभावती हृष्टा हंसीं तामिदमब्रवीत् ।उषितासि ममावासे स्वप्तुमर्हसि सुन्दरि॥ 42 ॥

tataḥ prabhāvatī hṛṣṭā haṃsīṃ tāmidamabravīt | uṣitāsi mamāvāse svaptumarhasi sundari

त्वयाहं सहिताऽऽवासे द्रष्टुमिच्छामि कैशविम् ।निःसाध्वसा भविष्यामि त्वया सह विहङ्गमे॥ 43 ॥

tvayāhaṃ sahitā''vāse draṣṭumicchāmi kaiśavim | niḥsādhvasā bhaviṣyāmi tvayā saha vihaṅgame

हंसी तथेति चोवाच सखीं कमललोचनाम् ।आरुरोह च तद्धर्म्यं प्रभावत्या विहङ्गमा॥ 44 ॥

haṃsī tatheti covāca sakhīṃ kamalalocanām | āruroha ca taddharmyaṃ prabhāvatyā vihaṅgamā

विश्वकर्मकृते तत्र हर्म्यपृष्ठे प्रभावती ।संविधानं चकाराशु प्रद्युम्नागमनक्षमम्॥ 45 ॥

viśvakarmakṛte tatra harmyapṛṣṭhe prabhāvatī | saṃvidhānaṃ cakārāśu pradyumnāgamanakṣamam

तस्मिन् कृते संविधाने काममानयितुं ययौ ।प्रभावतीमनुज्ञाप्य हंसी वायुसमा गतौ॥ 46 ॥

tasmin kṛte saṃvidhāne kāmamānayituṃ yayau | prabhāvatīmanujñāpya haṃsī vāyusamā gatau

नटवेषधरं कामं गत्वोवाच शुचिस्मिता ।अद्य भूतः स भगवन् समयो वर्तते निशि॥ 47 ॥

naṭaveṣadharaṃ kāmaṃ gatvovāca śucismitā | adya bhūtaḥ sa bhagavan samayo vartate niśi

तथेति प्राह तां कामः सा निवृत्ताथ पक्षिणी ।अभ्यागता च सा हंसी प्रभावतिमथाब्रवीत् ।अभ्येति रौक्मिणेयोऽसावाश्वसायतलोचने॥ 48 ॥

tatheti prāha tāṃ kāmaḥ sā nivṛttātha pakṣiṇī | abhyāgatā ca sā haṃsī prabhāvatimathābravīt | abhyeti raukmiṇeyo'sāvāśvasāyatalocane

प्रद्युम्नो नीयमानं तु ददृशे माल्यमात्मवान् ।भ्रमरैरावृतं वीरः सुगन्धमरिमर्दनः॥ 49 ॥

pradyumno nīyamānaṃ tu dadṛśe mālyamātmavān | bhramarairāvṛtaṃ vīraḥ sugandhamarimardanaḥ

निलिल्ये तत्र माल्ये तु भूत्वा मधुकरस्तदा ।प्रभावत्या नीयमाने विदितार्थः प्रतापवान्॥ 50 ॥

nililye tatra mālye tu bhūtvā madhukarastadā | prabhāvatyā nīyamāne viditārthaḥ pratāpavān

प्रवेशितं च तन्माल्यं स्त्रीभिर्मधुकरायुतम् ।उपनीतं प्रभावत्यै स्त्रीभिस्तद् भ्रमरावृतम्॥ 51 ॥

praveśitaṃ ca tanmālyaṃ strībhirmadhukarāyutam | upanītaṃ prabhāvatyai strībhistad bhramarāvṛtam

अविदूरे च विन्यस्तं प्रभावत्या जनाधिप ।भ्रमरास्ते ययुः सौम्य सन्ध्याकाले ह्युपस्थिते॥ 52 ॥

avidūre ca vinyastaṃ prabhāvatyā janādhipa | bhramarāste yayuḥ saumya sandhyākāle hyupasthite

स भैमप्रवरो वीरस्तैः सहायैर्विहीनतः ।कर्णोत्पले प्रभावत्या निलिल्ये शनकैरिव॥ 53 ॥

sa bhaimapravaro vīrastaiḥ sahāyairvihīnataḥ | karṇotpale prabhāvatyā nililye śanakairiva

ततः प्रभावती हंसीमुवाच वदतां वरा ।उद्यतं पूर्णचन्द्रं सा समीक्ष्यातिमनोहरम्॥ 54 ॥

tataḥ prabhāvatī haṃsīmuvāca vadatāṃ varā | udyataṃ pūrṇacandraṃ sā samīkṣyātimanoharam

सखि दह्यन्ति मेऽङ्गानि मुखं च परिशुष्यति ।औत्सुक्यं हृदि चातीव कोऽयं व्याधिरनौषधः॥ 55 ॥

sakhi dahyanti me'ṅgāni mukhaṃ ca pariśuṣyati | autsukyaṃ hṛdi cātīva ko'yaṃ vyādhiranauṣadhaḥ

दधद् द्विगुणमौत्सुक्यमसौ पूर्णनिशाकरः ।नवोदितः शीतरश्मिः सख्यं हरति च प्रियः॥ 56 ॥

dadhad dviguṇamautsukyamasau pūrṇaniśākaraḥ | navoditaḥ śītaraśmiḥ sakhyaṃ harati ca priyaḥ

न दृष्टपूर्वो हि मया श्रुतमात्रेण काङ्क्षितः ।अहो धूमयतेऽङ्गानि स्त्रीस्वभावस्य धिक् खलु॥ 57 ॥

na dṛṣṭapūrvo hi mayā śrutamātreṇa kāṅkṣitaḥ | aho dhūmayate'ṅgāni strīsvabhāvasya dhik khalu

कल्पयामि यथाबुद्ध्या यदि नाभ्येति मे प्रियः ।कुमुद्वतीगतं मार्गं हा गमिष्याम्यकिञ्चना॥ 58 ॥

kalpayāmi yathābuddhyā yadi nābhyeti me priyaḥ | kumudvatīgataṃ mārgaṃ hā gamiṣyāmyakiñcanā

मदनाशीविषेणास्मि हा हा दष्टा मनस्विनी ।शीतवीर्याः प्रकृत्यैव जगतो ह्रादनाः सुखाः ।दहन्ति मम गात्राणि किं नु चन्द्रगभस्तयः॥ 59 ॥

madanāśīviṣeṇāsmi hā hā daṣṭā manasvinī | śītavīryāḥ prakṛtyaiva jagato hrādanāḥ sukhāḥ | dahanti mama gātrāṇi kiṃ nu candragabhastayaḥ

प्रकृत्या शीतलो वायुर्नानापुष्परजोवहः ।दावाग्निसदृशो मेऽद्य दन्दहीति शुभां तनुम्॥ 60 ॥

prakṛtyā śītalo vāyurnānāpuṣparajovahaḥ | dāvāgnisadṛśo me'dya dandahīti śubhāṃ tanum

ततः सङ्कल्पये एव स्थैर्यं कार्यमिवात्मनः ।नावतिष्ठति निर्वीर्यं मनः सकल्पधर्षितम्॥ 61 ॥

tataḥ saṅkalpaye eva sthairyaṃ kāryamivātmanaḥ | nāvatiṣṭhati nirvīryaṃ manaḥ sakalpadharṣitam

विमनस्कास्मि मुह्यामि वेपथुर्मे महान् हृदि ।बम्भ्रमीति च मे दृष्टिर्हा हा यामि ध्रुवं क्षयम्॥ 62 ॥

vimanaskāsmi muhyāmi vepathurme mahān hṛdi | bambhramīti ca me dṛṣṭirhā hā yāmi dhruvaṃ kṣayam