Harivamsha Purana
171
अध्याय 171 / 318

Parva 2, Adhyāya 116

88 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ88 श्लोक

अध्याय 171

श्लोक 1

भगवतः शङ्करेण बाणासुरस्य स्वस्य एवं देव्याः पार्वत्याः पुत्ररूपेण स्वीकरणं, बाणासुरेण तेन सह युद्धस्य वरप्राप्तिः, वरकारणेन बाणस्य मन्त्रिणः कुम्भाण्डस्य चिन्ता भूय एव महाबाहोर्यदुसिंहस्य धीमतः ।कर्माण्यपरिमेयाणि श्रुतानि द्विजसत्तम

bhagavataḥ śaṅkareṇa bāṇāsurasya svasya evaṃ devyāḥ pārvatyāḥ putrarūpeṇa svīkaraṇaṃ, bāṇāsureṇa tena saha yuddhasya varaprāptiḥ, varakāraṇena bāṇasya mantriṇaḥ kumbhāṇḍasya cintā bhūya eva mahābāhoryadusiṃhasya dhīmataḥ | karmāṇyaparimeyāṇi śrutāni dvijasattama

श्लोक 1–4 का हिन्दी अर्थ

ततमोऊध्याय: स्‍्स्ससा ीके पुत्रके रूपमें स्वीकार करना, बाणासुरका उनसे पसे बाणमन्री कुम्भाण्डका चिन्तित होना जनमेजयने कहा—विद्वानोंमें उत्तम द्विजश्रेष्ठ ! मैंने आपके मुखसे बुद्धिमान्‌ महाबाहु यदुकुलसिंह वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णके अपरिमेय कर्मोको फिरसे सुना। तपोधन! आपने पहले महान्‌ असुर बाणके विषयमें जो चर्चा की है, उसको मैं विस्तारसे सुनना चाहता हूँ। ब्रह्ननू! वह असुर देवाधिदेव महादेवजीके पुत्रभावको कैसे प्राप्त हुआ? जिससे महात्मा भगवान्‌ शड्रने स्वयं उसकी रक्षा की तथा उसके सहवासमें रहनेवाले गणोंसहित भगवान्‌ स्कन्दने भी उसका संरक्षण किया

अध्याय 171

श्लोक 2

त्वत्तः श्रुतवतां श्रेष्ठ वासुदेवस्य धीमतः ।यत् त्वया कथितं पूर्वं बाणं प्रति महासुरम्

tvattaḥ śrutavatāṃ śreṣṭha vāsudevasya dhīmataḥ | yat tvayā kathitaṃ pūrvaṃ bāṇaṃ prati mahāsuram

अर्थ श्लोक 1 के साथ

अध्याय 171

श्लोक 3

कथं च देवदेवस्य पुत्रत्वमसुरो गतः

kathaṃ ca devadevasya putratvamasuro gataḥ

अर्थ श्लोक 1 के साथ

अध्याय 171

श्लोक 4

योऽभिगुप्तः स्वयं ब्रह्मञ्छङ्करेण महात्मना ।सहवासं गतेनैव सगणेन गुहेन तु

yo'bhiguptaḥ svayaṃ brahmañchaṅkareṇa mahātmanā | sahavāsaṃ gatenaiva sagaṇena guhena tu

अर्थ श्लोक 1 के साथ

अध्याय 171

श्लोक 5

बलेर्बलवतः पुत्रो ज्येष्ठो भ्रातृशतस्य यः ।वृतो बाहुसहस्रेण दिव्यास्त्रशतधारिणा

balerbalavataḥ putro jyeṣṭho bhrātṛśatasya yaḥ | vṛto bāhusahasreṇa divyāstraśatadhāriṇā

हिन्दी अर्थ

बलवान्‌ बलिका पुत्र जो अपने सौ भाइयोंमें ज्येष्ठ था, वह सैकड़ों दिव्यास्त्र धारण करनेवाली सहस्र भुजाओंसे युक्त था

English

Vaishampāyana said:—The Eternal Hari then placed Brahmā on that golden lotus endued with all effulgence, qualities and marks of the earth, and extending over many a Yojana. He was the foremost of Yogins, the mind of all creatures and their creator and had his face directed towards all. The great saints, well-read in the Puranas, describe this lotus, as originating from Nārayana's person and supporting the earth (1-3). The goddess who was the seat of that lotus is earth and the firm roots that grow inside it are the celestial mountains. Himavan, Meru, Neela, Nishadha, Kailāsha, Krouncha, Gandhamadana, the sacred Trishira, the charming Mandara, Udaya, Kandara, Vindhya, and Asta, these are the mountains granting all objects of desires, and containing the hermitages of the gods, Siddhas and pious anchorites. The country interspersed by these mountains is called the insular continent Jamvu and here sacrificers celebrate their sacrifices. The streams, containing nectarine water, that come out of the sacrifices, are the goddess _Sarit_ (river) having and hundreds of sacred shrines. The numberless filaments around the lotus are known on earth as the mountains of minerals (4-10).

अध्याय 171

श्लोक 6

असङ्ख्यैश्च महाकायैर्महाबलशतैर्वृतः ।वासुदेवेन स कथं बाणः सङ्ख्ये पराजितः

asaṅkhyaiśca mahākāyairmahābalaśatairvṛtaḥ | vāsudevena sa kathaṃ bāṇaḥ saṅkhye parājitaḥ

श्लोक 6–11 का हिन्दी अर्थ

वह असंख्य विशालकाय तथा सैकड़ों महाबली असुरोंसे घिरा रहता था तो भी जब वह युद्धकी इच्छासे रोष और आवेशमें भरकर आया, तब भगवान्‌ वासुदेवने युद्धमें उसे पराजित कैसे कर दिया? तथा किस प्रकार उन्होंने उसे जीवित छोड़ा था? ॥ दे ॥ वैशम्पायनजी बोले—राजन्‌! मानवलोकमें अमित तेजस्वी भगवान्‌ श्रीकृष्णका बाणासुरके साथ जिस तरह महान्‌ संग्राम हुआ था, उसे ध्यान देकर सुनो। जहाँ रुद्र और स्कन्दकी सहायतासे सम्पन्न हुए युद्धश्लाघी बलिपुत्र बाणासुरको भगवान्‌ श्रीकृष्णने जीतकर भी | जीवित छोड़ दिया। महात्मा शड्रने जिस प्रकार बाणासुरको सदा अपने समीप रहने और अक्षयभावसे गणपति-पदपर प्रतिष्ठित होनेका वरदान दिया था। जिस प्रकार बाणासुरका वह युद्ध हुआ, जिस प्रकार श्रीकृष्णने उसे जीवित छोड़ा, जिस तरह वह असुर देवाधिदेव महादेवजीके पुत्रभावको प्राप्त हुआ तथा जिस निमित्तसे उस महान्‌ युद्धकी घटना घटित हुई, वह सारा वृत्तान्त सम्पूर्णरूपसे सुनो

अध्याय 171

श्लोक 7

संरब्धश्चैव युद्धार्थी जीवन्मुक्तः कथं च सः ।शृणुष्वावहितो राजन् कृष्णस्यामिततेजसः

saṃrabdhaścaiva yuddhārthī jīvanmuktaḥ kathaṃ ca saḥ | śṛṇuṣvāvahito rājan kṛṣṇasyāmitatejasaḥ

अर्थ श्लोक 6 के साथ

अध्याय 171

श्लोक 8

मनुष्यलोके बाणेन यथाभूद् विग्रहो महान् ।वासुदेवेन यत्रासौ रुद्रस्कन्दसहायवान्

manuṣyaloke bāṇena yathābhūd vigraho mahān | vāsudevena yatrāsau rudraskandasahāyavān

अर्थ श्लोक 6 के साथ

अध्याय 171

श्लोक 9

बलिपुत्रो रणश्लाघी जित्वा जीवन्विसर्जितः ।यथा चास्य वरो दत्तः शङ्करेण महात्मना

baliputro raṇaślāghī jitvā jīvanvisarjitaḥ | yathā cāsya varo dattaḥ śaṅkareṇa mahātmanā

अर्थ श्लोक 6 के साथ

अध्याय 171

श्लोक 10

नित्यं सान्निध्यतां चैव गाणपत्यं तथाक्षयम् ।यथा बाणस्य तद् युद्धं जीवन्मुक्तो यथा च सः

nityaṃ sānnidhyatāṃ caiva gāṇapatyaṃ tathākṣayam | yathā bāṇasya tad yuddhaṃ jīvanmukto yathā ca saḥ

अर्थ श्लोक 6 के साथ

अध्याय 171

श्लोक 11

यथा च देवदेवस्य पुत्रत्वं सोऽसुरो गतः ।यदर्थं च महद् युद्धं तत् सर्वमखिलं शृणु

yathā ca devadevasya putratvaṃ so'suro gataḥ | yadarthaṃ ca mahad yuddhaṃ tat sarvamakhilaṃ śṛṇu

अर्थ श्लोक 6 के साथ

English

Brahma said:—"I have sprung from Him who is unknowable in this world and am practicing Yoga. Do you not know this?" (13)

अध्याय 171

श्लोक 12

दृष्ट्वा वपुः कुमारस्य क्रीडतश्च महात्मनः ।बलिपुत्रो महावीर्यो विस्मयं परमं गतः

dṛṣṭvā vapuḥ kumārasya krīḍataśca mahātmanaḥ | baliputro mahāvīryo vismayaṃ paramaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

एक समय क्रीडामें लगे हुए महामनस्वी कुमार स्कन्दके सुन्दर शरीरको देखकर महापराक्रमी बलिपुत्र बाणासुरको बड़ा विस्मय हुआ

अध्याय 171

श्लोक 13

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना तपश्चर्तुं सुदुष्करम् ।रुद्रस्याराधनार्थाय देवस्य स्यां यथा सुतः

tasya buddhiḥ samutpannā tapaścartuṃ suduṣkaram | rudrasyārādhanārthāya devasya syāṃ yathā sutaḥ

हिन्दी अर्थ

उस समय उसके मनमें रुद्रदेवकी आराधनाके लिये अत्यन्त दुष्कर तपस्या करनेका विचार उत्पन्न हुआ। उस तपका उद्देश्य यही था कि मैं किसी प्रकार महादेवजीका पुत्र हो जाऊँ

अध्याय 171

श्लोक 14

ततोऽग्लपयदात्मानं तपसा श्लाघते च सः ।देवश्च परमं तोषं जगाम च सहोमया

tato'glapayadātmānaṃ tapasā ślāghate ca saḥ | devaśca paramaṃ toṣaṃ jagāma ca sahomayā

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर उसने तपस्याके द्वारा अपने शरीरको गलाना आरम्भ किया। उसे अपनी तपस्यापर गर्व भी होता था अर्थात्‌ वह यह समझता था कि मैं ही महान्‌ तपस्वी हूँ तथा पार्वतीसहित महादेवजी उसपर बहुत संतुष्ट हुए

अध्याय 171

श्लोक 15

नीलकण्ठः परां प्रीतिं गत्वा चासुरमब्रवीत् ।वरं वरय भद्रं ते यत् ते मनसि वर्तते

nīlakaṇṭhaḥ parāṃ prītiṃ gatvā cāsuramabravīt | varaṃ varaya bhadraṃ te yat te manasi vartate

हिन्दी अर्थ

परम प्रसन्नताको प्राप्त होकर भगवान्‌ नीलकण्ठने उस असुरसे कहा—' बाण! तुम्हारा कल्याण हो। तुम्हारे मनमें जो इच्छा हो, उसके अनुसार वर माँगो'

अध्याय 171

श्लोक 16

अथ बाणोऽब्रवीद् वाक्यं देवदेवं महेश्वरम् ।देव्याः पुत्रत्वमिच्छामि त्वया दत्तं त्रिलोचन

atha bāṇo'bravīd vākyaṃ devadevaṃ maheśvaram | devyāḥ putratvamicchāmi tvayā dattaṃ trilocana

हिन्दी अर्थ

तब बाणने देवाधिदेव महेश्वरसे कहा-त्रिलोचन! मैं आपका दिया हुआ देवी पार्वतीका पुत्रत्व चाहता हूँ'

अध्याय 171

श्लोक 17

शङ्करस्तु तथेत्युक्त्वा रुद्राणीमिदमब्रवीत् ।कनीयान् कार्तिकेयस्य पुत्रोऽयं प्रतिगृह्यताम्

śaṅkarastu tathetyuktvā rudrāṇīmidamabravīt | kanīyān kārtikeyasya putro'yaṃ pratigṛhyatām

हिन्दी अर्थ

तब भगवान्‌ शड्टरने *तथास्तु' कहकर देवी रुद्राणीसे इस प्रकार कहा-'देवि! तुम इसे पुत्रके रूपमें स्वीकार करो। यह कार्तिकेयका छोटा भाई होगा

अध्याय 171

श्लोक 18

यत्रोत्थितो महासेनः सोऽग्निजो रुधिरे पुरे ।तत्रोद्देशे पुरं चास्य भविष्यति न संशयः

yatrotthito mahāsenaḥ so'gnijo rudhire pure | tatroddeśe puraṃ cāsya bhaviṣyati na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

जहाँ रुधिरपुरमें अग्निकुमार महासेनका प्रादुर्भाव हुआ था, उस स्थानपर इसकी राजधानी होगी । इसमें संशय नहीं है

अध्याय 171

श्लोक 19

नाम्ना तच्छोणितपुरं भविष्यति पुरोत्तमम् ।मयाभिगुप्तं श्रीमन्तं न कश्चित् प्रसहिष्यति

nāmnā tacchoṇitapuraṃ bhaviṣyati purottamam | mayābhiguptaṃ śrīmantaṃ na kaścit prasahiṣyati

हिन्दी अर्थ

ततमो वह उत्तम नगर शोणितपुरके नामसे विख्यात होगा। मेरे द्वारा सुरक्षित हुए इस तेजस्वी बाणासुरका वेग कोई नहीं सह सकेगा

अध्याय 171

श्लोक 20

ततः स निवसन् बाणः पुरे शोणितसाह्वये ।राज्यं प्रशासते नित्यं क्षोभयन् सर्वदेवताः

tataḥ sa nivasan bāṇaḥ pure śoṇitasāhvaye | rājyaṃ praśāsate nityaṃ kṣobhayan sarvadevatāḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर शोणितपुरमें निवास करता हुआ बाण सदा अपने राज्यका शासन करने लगा। वह सम्पूर्ण देवताओंको क्षोभमें डाले रहता था

अध्याय 171

श्लोक 21

अथ वीर्यमदोत्सिक्तो बाणो बाहुसहस्रवान् ।अचिन्तयन् देवगणान् युद्धमाकाङ्क्षते सदा

atha vīryamadotsikto bāṇo bāhusahasravān | acintayan devagaṇān yuddhamākāṅkṣate sadā

हिन्दी अर्थ

इसके बाद सहख्रबाहु बाणासुर अपने बल-पराक्रमके मदसे उन्मत्त होकर देवताओंको कुछ भी न समझकर सदा सबके साथ युद्धकी आकाड्क्षा रखने लगा

अध्याय 171

श्लोक 22

ध्वजं चास्य ददौ प्रीतः कुमारो ह्यग्नितेजसम् ।वाहनं चैव बाणस्य मयूरं दीप्ततेजसम्

dhvajaṃ cāsya dadau prītaḥ kumāro hyagnitejasam | vāhanaṃ caiva bāṇasya mayūraṃ dīptatejasam

हिन्दी अर्थ

बाणासुरपर प्रसन्न हुए कुमार कार्तिकेयने उसे अग्निके तुल्य तेजस्वी ध्वज तथा तेजसे प्रकाशित मयूर वाहनरूपमें प्रदान किया

अध्याय 171

श्लोक 23

न देवा न च गन्धर्वा न यक्षा नापि पन्नगाः ।तस्य युद्धे व्यतिष्ठन्त देवदेवस्य तेजसा

na devā na ca gandharvā na yakṣā nāpi pannagāḥ | tasya yuddhe vyatiṣṭhanta devadevasya tejasā

हिन्दी अर्थ

देवाधिदेव महादेवजीके तेजसे सुरक्षित हुए बाणासुरके सामने युद्धमें न तो देवता ठहर पाते थे, न गन्धर्व, न यक्ष टिक पाते थे, न नाग

अध्याय 171

श्लोक 24

त्र्यम्बकेणाभिगुप्तश्च दर्पोत्सिक्तो महासुरः ।भूयो मृगयते युद्धं शूलिनं सोऽभ्यगच्छत

tryambakeṇābhiguptaśca darpotsikto mahāsuraḥ | bhūyo mṛgayate yuddhaṃ śūlinaṃ so'bhyagacchata

हिन्दी अर्थ

त्रिनेत्रधारी शिवके द्वारा सुरक्षित हुआ वह महान्‌ असुर बलके घमंडमें भर गया और बारम्बार युद्धका ही अवसर ढूँढ़ने लगा। एक दिन वह त्रिशूलधारी भगवान्‌ शड्टरके पास गया

अध्याय 171

श्लोक 25

स रुद्रमभिगम्याथ प्रणिपत्याभिवाद्य च ।बलिसूनुरिदं वाक्यं पप्रच्छ वृषभध्वजम्

sa rudramabhigamyātha praṇipatyābhivādya ca | balisūnuridaṃ vākyaṃ papraccha vṛṣabhadhvajam

हिन्दी अर्थ

वृषभध्वज रुद्रदेवके पास जाकर उन्हें प्रणाम और अभिवादन करनेके पश्चात्‌ बलिपुत्र बाणने उनसे यह बात पूछी—

अध्याय 171

श्लोक 26

असकृन्निर्जिता देवाः ससाध्याः समरुद्गणाः ।मया मदबलोत्सेकात् ससैन्येन तवाश्रयात्

asakṛnnirjitā devāḥ sasādhyāḥ samarudgaṇāḥ | mayā madabalotsekāt sasainyena tavāśrayāt

हिन्दी अर्थ

प्रभो ! आपका सहारा पाकर सेनासहित मैंने बलके मद और अभिमानपूर्वक साध्यों और मरुदू- गणोंसहित देवताओंको अनेक बार परास्त किया है

English

Madhu And Kaitabha said:—"O great Muni, there is no one else superior to us in this world. We have covered this universe with the qualities of Rajas and Tamas. We are also possessed by these two qualities and appear before the ascetics as if suffering from misery and before the pious deceiptful. Know us as above the reach of creatures. We are born in every Yuga and stupify the world. Wealth, objects of desire, sacrifices and all sorts of gifts are under our control. Whatever people desire for happiness, joy, prosperity, advancement and morality they obtain from us

अध्याय 171

श्लोक 27

इमं देशं समागम्य वसन्ति स्म पुरे सुखम् ।ते पराजयसन्त्रस्ता निराशा मत्पराजये

imaṃ deśaṃ samāgamya vasanti sma pure sukham | te parājayasantrastā nirāśā matparājaye

हिन्दी अर्थ

वे मुझे पराजित करनेकी ओरसे तो निराश हैं; परंतु मेरे द्वारा पुनः पराजित होनेके भयसे डरे हुए हैं, अत: इस देशमें आकर इसी नगरमें सुखपूर्वक निवास करते हैं

अध्याय 171

श्लोक 28

नाकपृष्ठमुपागम्य निवसन्ति यथासुखम् ।सोऽहं निराशो युद्धस्य जीवितं नाद्य कामये

nākapṛṣṭhamupāgamya nivasanti yathāsukham | so'haṃ nirāśo yuddhasya jīvitaṃ nādya kāmaye

हिन्दी अर्थ

साथ ही मेरी आज्ञा ले स्वर्गमें भी जाकर वहाँ सुखपूर्वक रहते हैं, अत: मैं युद्धसे निराश हो गया हूँ। अब युद्ध न मिलनेसे मुझे जीवित रहनेकी इच्छा नहीं होती

अध्याय 171

श्लोक 29

अयुध्यतो वृथा ह्येषां बाहूनां धारणं मम ।तद् ब्रूहि मम युद्धस्य कच्चिदागमनं भवेत् ।न मे युद्धं विना देव रतिरस्ति प्रसीद मे

ayudhyato vṛthā hyeṣāṃ bāhūnāṃ dhāraṇaṃ mama | tad brūhi mama yuddhasya kaccidāgamanaṃ bhavet | na me yuddhaṃ vinā deva ratirasti prasīda me

हिन्दी अर्थ

यदि युद्धका सुयोग न मिला तो मेरे लिये इन सहस््र भुजाओंका बोझ ढोना व्यर्थ है; अत: बताइये, कया मुझे युद्धका अवसर प्राप्त हो सकता है ? देव! युद्धके बिना मेरा मन कहीं नहीं लग रहा है। अत: इसके लिये मुझपर कृपा कीजिये '

अध्याय 171

श्लोक 30

ततः प्रहस्य भगवानब्रवीद् वृषभध्वजः ।भविता बाण युद्धं वै यथा तच्छृणु दानव

tataḥ prahasya bhagavānabravīd vṛṣabhadhvajaḥ | bhavitā bāṇa yuddhaṃ vai yathā tacchṛṇu dānava

हिन्दी अर्थ

यह सुनकर भगवान्‌ वृषभध्वज ठठाकर हँस पड़े और इस प्रकार बोले—बाणासुर ! जिस प्रकार तुम्हें युद्का अवसर प्राप्त होगा, वह सुनो

अध्याय 171

श्लोक 31

ध्वजस्यास्य यदा भङ्गस्तव तात भविष्यति ।स्वस्थाने स्थापितस्याथ तदा युद्धं भविष्यति

dhvajasyāsya yadā bhaṅgastava tāta bhaviṣyati | svasthāne sthāpitasyātha tadā yuddhaṃ bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

तात ! अपने स्थानपर स्थापित हुआ तुम्हारा यह ध्वज जब खण्डित होकर गिर जायगा, तब तुम्हें युद्ध प्राप्त होगा

English

The Lord said:—"In the future cycle you will be born as my sons. I speak you the truth and you need not doubt it" (28).

अध्याय 171

श्लोक 32

इत्येवमुक्तः प्रहसन् बाणस्तु बहुशो मुदा ।प्रसन्नवदनो भूत्वा पादयोः पतितोऽब्रवीत्

ityevamuktaḥ prahasan bāṇastu bahuśo mudā | prasannavadano bhūtvā pādayoḥ patito'bravīt

हिन्दी अर्थ

उनके ऐसा कहनेपर बाणासुरका मुख प्रसन्नतासे खिल उठा । वह आनन्दमें मग्न होकर बारम्बार जोर-जोरसे हँसने लगा और भगवान्‌ शिवके चरणों में गिरकर इस प्रकार बोला—

अध्याय 171

श्लोक 33

दिष्ट्या बाहुसहस्रस्य न वृथा धारणं मम ।दिष्ट्या सहस्राक्षमहं विजेता पुनराहवे

diṣṭyā bāhusahasrasya na vṛthā dhāraṇaṃ mama | diṣṭyā sahasrākṣamahaṃ vijetā punarāhave

हिन्दी अर्थ

प्रभो ! बड़े सौभाग्यकी बात है कि मेरे लिये इन हस्र भुजाओंको धारण करना व्यर्थ नहीं होगा । सौभाग्यसे पुनः: युद्धमें सहस्ललोचन इन्द्रको परास्त करूँगा

अध्याय 171

श्लोक 34

आनन्देनाश्रुपूर्णाभ्यां नेत्राभ्यामरिमर्दनः ।पञ्चाञ्जलिशतैर्देवं पूजयन् पतितो भुवि

ānandenāśrupūrṇābhyāṃ netrābhyāmarimardanaḥ | pañcāñjaliśatairdevaṃ pūjayan patito bhuvi

हिन्दी अर्थ

सा कहकर शत्रुमर्दन बाण आनन्दाश्रुओंसे परिपूर्ण नेत्रों था पाँच सौ अज्ञलियोंद्वारा महादेवजीकी पूजा करता आ पुन: पृथ्वीपर उनके चरणोंमें पड़ गया

अध्याय 171

श्लोक 35

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ बाहूनामात्मनः स्वकुलस्य तु ।सदृशं प्राप्स्यसे वीर युद्धमप्रतिमं महत्

uttiṣṭhottiṣṭha bāhūnāmātmanaḥ svakulasya tu | sadṛśaṃ prāpsyase vīra yuddhamapratimaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

तब महादेवजी बोले—वीर! उठो, उठो! तुम पनी इन भुजाओं तथा कुलके अनुरूप ऐसा महान्‌ द्ध प्रात्त करोगे, जिसकी कहीं तुलना नहीं है

अध्याय 171

श्लोक 36

एवमुक्तस्ततो बाणस्त्र्यम्बकेण महात्मना ।हर्षेणात्युच्छ्रितः शीघ्रं ननाम वृषभध्वजम्

evamuktastato bāṇastryambakeṇa mahātmanā | harṣeṇātyucchritaḥ śīghraṃ nanāma vṛṣabhadhvajam

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं—राजन्‌!! महात्मा त्रयम्बकके सा कहनेपर हर्षसे उत्फुल्ल हुए बाणासुरने भगवान्‌ षभध्वजको शीघ्र नमस्कार किया

अध्याय 171

श्लोक 37

शितिकण्ठविसृष्टस्तु बाणः परपुरञ्जयः ।ययौ स्वभवनं तत्र यत्र ध्वजगृहं महत्

śitikaṇṭhavisṛṣṭastu bāṇaḥ parapurañjayaḥ | yayau svabhavanaṃ tatra yatra dhvajagṛhaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर गवान्‌ नीलकण्ठसे विदा लेकर शन्नुनगरीपर विजय नेवाला बाणासुर अपने घरको गया, जहाँ विशाल त्रजगृह बना हुआ था

अध्याय 171

श्लोक 38

तत्रोपविष्टः प्रहसन् कुम्भाण्डमिदमब्रवीत् ।प्रियमावेदयिष्यामि भवतो यन्मनोगतम्

tatropaviṣṭaḥ prahasan kumbhāṇḍamidamabravīt | priyamāvedayiṣyāmi bhavato yanmanogatam

हिन्दी अर्थ

वहाँ बैठकर हँसते हुए एणने अपने मन्त्री कुम्भाण्डसे इस प्रकार कहा- पन्त्रिप्रवर ! मैं तुम्हें प्रिय समाचार निवेदन करूँगा, जो म्होरे मनको अभीष्ट है'

अध्याय 171

श्लोक 39

इत्येवमुक्तः प्रहसन् बाणमप्रतिमं रणे ।प्रोवाच राजन्किं त्वेतद्वक्तुकामोऽसि मत्प्रियम्

ityevamuktaḥ prahasan bāṇamapratimaṃ raṇe | provāca rājankiṃ tvetadvaktukāmo'si matpriyam

हिन्दी अर्थ

उसका ऐसा कथन नकर हँसते हुए कुम्भाण्डने युद्धमें अनुपम वीरता कट करनेवाले बाणासुरसे कहा-'राजन्‌! यह क्या तत है? आप मेरे किस प्रिय समाचारको बताना हते हैं ?

अध्याय 171

श्लोक 40

विस्मयोत्फुल्लनयनः प्रहर्षादिव भाषसे ।त्वत्तः श्रोतुमिहेच्छामि वरं किं लब्धवानसि

vismayotphullanayanaḥ praharṣādiva bhāṣase | tvattaḥ śrotumihecchāmi varaṃ kiṃ labdhavānasi

श्लोक 40–44 का हिन्दी अर्थ

आपके नेत्र आश्चर्यसे खिल उठे । आप अत्यन्त हर्षसे प्रेरित होकर बोल रहे हैं। मैं हाँ आपके मुखसे सुनना चाहता हूँ कि आपने वाधिदेव महादेवजीकी कृपा और महात्मा स्कन्दके सादसे कौन-सा वर प्राप्त किया है? महान्‌ असुर! आपने भगवान्‌ नीलकण्ठके कृपाप्रसाद और स्वामी कन्दके संरक्षणद्वारा कौन-सा अभीष्ट वर प्राप्त किया , यह मुझे बताइये। क्या भगवान्‌ शूलपाणिने आपको नों लोकोंका राज्य दे दिया? क्या देवराज इन्द्र आपके यसे पाताललोकको चले जायँगे ? कया दितिके पुत्र पब भगवान्‌ विष्णुका भय त्याग देंगे ? क्या आपके लका सहारा लेकर बड़े-बड़े असुर पातालका निवास गोड़कर स्वर्गलोकमें वास करेंगे

अध्याय 171

श्लोक 41

देवदेवप्रसादेन स्कन्दस्य च महात्मनः ।ईप्सितं किं त्वया प्राप्तं तन्मे ब्रूहि महासुर

devadevaprasādena skandasya ca mahātmanaḥ | īpsitaṃ kiṃ tvayā prāptaṃ tanme brūhi mahāsura

अर्थ श्लोक 40 के साथ

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय 171

श्लोक 42

शितिकण्ठप्रसादेन स्कन्दगोपायनेन च ।कच्चित्त्रैलोक्यराज्यं ते व्यादिष्टं शूलपाणिना

śitikaṇṭhaprasādena skandagopāyanena ca | kaccittrailokyarājyaṃ te vyādiṣṭaṃ śūlapāṇinā

अर्थ श्लोक 40 के साथ

अध्याय 171

श्लोक 43

कच्चिद् विष्णुपरित्रासं विमोक्ष्यन्ति दितेः सुताः

kaccid viṣṇuparitrāsaṃ vimokṣyanti diteḥ sutāḥ

अर्थ श्लोक 40 के साथ

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय 171

श्लोक 44

पातालवासमुत्सृज्य कच्चित्तव बलाश्रयात् ।विबुधावासनिरता भविष्यन्ति महासुराः

pātālavāsamutsṛjya kaccittava balāśrayāt | vibudhāvāsaniratā bhaviṣyanti mahāsurāḥ

अर्थ श्लोक 40 के साथ

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय 171

श्लोक 45

बलिर्विष्णुपराक्रान्तो बद्धस्तव पिता नृप ।सलिलौघाद् विनिष्क्रम्य कच्चिद्राज्यमवाप्स्यति

balirviṣṇuparākrānto baddhastava pitā nṛpa | salilaughād viniṣkramya kaccidrājyamavāpsyati

हिन्दी अर्थ

राजन्‌! या आपके पिता राजा बलि, जो विष्णुके पराक्रमसे मभिभूत हो पातालमें बँधे हुए हैं, समुद्रकी जलराशिसे हर निकलकर पुन: त्रिलोकीका राज्य प्राप्त करेंगे ?'

अध्याय 171

श्लोक 46

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यस्रग्गन्धलेपनम् ।कच्चिद् वैरोचनिं तात द्रक्ष्यामः पितरं तव

divyamālyāmbaradharaṃ divyasraggandhalepanam | kaccid vairocaniṃ tāta drakṣyāmaḥ pitaraṃ tava

हिन्दी अर्थ

तात! क्या हमलोग तुम्हारे पिता विरोचनकुमार बलिको पुन: दिव्य माला, दिव्य वस्त्र, दिव्य पुष्पोंके हार, दिव्य गन्ध तथा दिव्य अनुलेपन धारण किये देखेंगे ?

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय 171

श्लोक 47

कच्चित्त्रिभिः क्रमैः पूर्वं हृताँल्लोकानिमान्प्रभो ।पुनः प्रत्यानयिष्यामो जित्वा सर्वान्दिवौकसः

kaccittribhiḥ kramaiḥ pūrvaṃ hṛtā~llokānimānprabho | punaḥ pratyānayiṣyāmo jitvā sarvāndivaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभो ! पहले विष्णुके तीन पगोंद्वारा जो हर लिये गये थे, उन्हीं इन तीनों लोकोंको क्या हम पुन: समस्त देवताओंको पराजित करके लौट लायेँगे ?

अध्याय 171

श्लोक 48

स्निग्धगम्भीरनिर्घोषं शङ्खस्वनपुरोजवम् ।कच्चिन्नारायणं देवं जेष्यामः समितिञ्जयम्

snigdhagambhīranirghoṣaṃ śaṅkhasvanapurojavam | kaccinnārāyaṇaṃ devaṃ jeṣyāmaḥ samitiñjayam

हिन्दी अर्थ

जिनकी वाणीका घोष मेघगर्जनाके समान स्निग्ध एवं गम्भीर है तथा जिनके आगे उनका शडज्जनाद वेगपूर्वक चलता है, उन युद्धविजयी नारायणदेवको क्या हमलोग जीत सकेंगे ?

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय 171

श्लोक 49

कच्चिद् वृषध्वजस्तात प्रसादसुमुखस्तव ।यथा ते हृदयोत्कम्पः साश्रुबिन्दुः प्रवर्तते

kaccid vṛṣadhvajastāta prasādasumukhastava | yathā te hṛdayotkampaḥ sāśrubinduḥ pravartate

हिन्दी अर्थ

तात! क्या भगवान्‌ वृषभध्वज आपके प्रति कृपा करनेके लिये प्रसन्नमुख हुए हैं? आपके हृदयमें जैसा कम्प हो रहा है और नेत्रोंसे जिस प्रकार आनन्दके आँसू झर रहे हैं, उनको देखते हुए पूर्वोक्त बातोंका ही अनुमान होता है

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय 171

श्लोक 50

कश्चिदीश्वरतोषेण कार्तिङ्केयमतेन च ।प्राप्तवानसि सर्वेषामस्माकं राज्यसम्पदम्

kaścidīśvaratoṣeṇa kārtiṅkeyamatena ca | prāptavānasi sarveṣāmasmākaṃ rājyasampadam

हिन्दी अर्थ

क्या भगवान्‌ शिवके संतोष और कार्तिकेयकी सम्मतिसे आपने हम सब लोगोंके लिये राज्य-सम्पत्ति प्राप्त की है ?'

अध्याय 171

श्लोक 51

इति कुम्भाण्डवचनैश्चोदितः सोऽसुरोत्तमः ।बाणो वाणीमसंसक्तां प्रोवाच वदतां वरः

iti kumbhāṇḍavacanaiścoditaḥ so'surottamaḥ | bāṇo vāṇīmasaṃsaktāṃ provāca vadatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

तब कुम्भाण्डकी ऐसी बातोंसे प्रेरित होकर वक्ताओंमें श्रेष्ठ असुरप्रवर बाणने अस्खलित वाणीमें कहा

अध्याय 171

श्लोक 52

चिरात्प्रभृति कुम्भाण्ड न युद्धं प्राप्यते मया ।ततो मया मुदा पृष्टः शितिकण्ठः प्रतापवान्

cirātprabhṛti kumbhāṇḍa na yuddhaṃ prāpyate mayā | tato mayā mudā pṛṣṭaḥ śitikaṇṭhaḥ pratāpavān

हिन्दी अर्थ

बाणासुर बोला—कुम्भाण्ड! चिरकालसे मुझे युद्ध नहीं प्राप्त हो रहा था, इसलिये मैंने प्रतापी भगवान्‌ नीलकण्ठसे प्रसन्नतापूर्वक पूछा—

अध्याय 171

श्लोक 53

युद्धाभिलाषः सुमहान् देव सञ्जायते मम ।अभिप्राप्स्याम्यहं युद्धं मनसस्तुष्टिवर्धनम्

yuddhābhilāṣaḥ sumahān deva sañjāyate mama | abhiprāpsyāmyahaṃ yuddhaṃ manasastuṣṭivardhanam

हिन्दी अर्थ

देव! मेरे मनमें युद्धकी बड़ी अभिलाषा हो रही है। क्या मैं कभी ऐसा युद्ध प्राप्त करूँगा, जो मेरे मानसिक संतोषको बढ़ानेवाला हो'

अध्याय 171

श्लोक 54

ततोऽहं देवदेवेन हरेणामित्रघातिना ।प्रहस्य सुचिरं कालमुक्तोऽस्मि वचनं प्रियम् ।प्राप्स्यसे सुमहद् युद्धं त्वं बाणाप्रतिमं महत्

tato'haṃ devadevena hareṇāmitraghātinā | prahasya suciraṃ kālamukto'smi vacanaṃ priyam | prāpsyase sumahad yuddhaṃ tvaṃ bāṇāpratimaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

मेरी यह बात सुनकर शत्रुघाती देवाधिदेव महादेवने देरतक हँसकर मुझसे यह प्रिय वचन कहा—'बाणासुर! तुम्हें ऐसा महान्‌ युद्ध प्राप्त होगा, जिसकी कहीं तुलना नहीं है

अध्याय 171

श्लोक 55

मयूरध्वजभङ्गस्ते भविष्यति यदासुर ।तदा त्वं प्राप्स्यसे युद्धं सुमहद् दितिनन्दन

mayūradhvajabhaṅgaste bhaviṣyati yadāsura | tadā tvaṃ prāpsyase yuddhaṃ sumahad ditinandana

हिन्दी अर्थ

दितिनन्दन असुर! जब तुम्हारा मयूरध्वज टूटकर गिर जायगा, तब तुम्हें महान्‌ युद्धका अवसर प्रात होगा

अध्याय 171

श्लोक 56

ततोऽहं परमप्रीतो भगवन्तं वृषध्वजम् ।प्रणम्य शिरसा देवं तवान्तिकमुपागतः

tato'haṃ paramaprīto bhagavantaṃ vṛṣadhvajam | praṇamya śirasā devaṃ tavāntikamupāgataḥ

हिन्दी अर्थ

तब मैं अत्यन्त प्रसन्न हो भगवान्‌ वृषभध्वजदेवको सिर झुकाकर प्रणाम करके तुम्हारे पास आया हूँ

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय 171

श्लोक 57

इत्येवमुक्तः कुम्भाण्डः प्रोवाच नृपतिं तदा ।अहो न शोभनं राजन यदेवं भाषसे वचः

ityevamuktaḥ kumbhāṇḍaḥ provāca nṛpatiṃ tadā | aho na śobhanaṃ rājana yadevaṃ bhāṣase vacaḥ

हिन्दी अर्थ

बाणासुरके ऐसा कहनेपर कुम्भाण्डने उस असुरराजसे कहा—' अहो राजन्‌! आप जो ऐसी बात कह रहे हैं, इसका परिणाम अच्छा नहीं है '

अध्याय 171

श्लोक 58

एवं कथयतोस्तत्र तयोरन्योन्यमुच्छ्रितः ।ध्वजः पपात वेगेन शक्राशनिसमाहतः

evaṃ kathayatostatra tayoranyonyamucchritaḥ | dhvajaḥ papāta vegena śakrāśanisamāhataḥ

हिन्दी अर्थ

वे दोनों वहाँ आपसभें ऐसी बातें कर रहे थे कि इतनेमें ही बाणासुरका ऊँचा ध्वज इन्द्रके वज्रसे आहत हो बड़े वेगसे गिर पड़ा

अध्याय 171

श्लोक 59

तं तथा पतितं दृष्ट्वा सोऽसुरो ध्वजमुत्तमम् ।प्रहर्षमतुलं लेभे मेने चाहवमागतम्

taṃ tathā patitaṃ dṛṣṭvā so'suro dhvajamuttamam | praharṣamatulaṃ lebhe mene cāhavamāgatam

हिन्दी अर्थ

अपने उस उत्तम ध्वजको टूटकर गिरा हुआ देख बाणासुरको अनुपम हर्ष प्राप्त हुआ और उसे यह विश्वास हो गया कि अब युद्धका अवसर आना ही चाहता है

अध्याय 171

श्लोक 60

ततश्चकम्पे वसुधा शक्राशनिसमाहता ।ननादान्तर्हितो भूमौ वृषदंशो जगर्ज च

tataścakampe vasudhā śakrāśanisamāhatā | nanādāntarhito bhūmau vṛṣadaṃśo jagarja ca

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर इन्द्रके वज़रके आघातसे पीड़ित हो पृथ्वी फाँपने लगी । भूमिमें छिपा हुआ बिलाव आर्तनाद एवं र्जना करने लगा

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय 171

श्लोक 61

देवानामपि यो देवः सोऽप्यवर्षत वासवः ।शोणितं शोणितपुरे सर्वतः परमं ततः

devānāmapi yo devaḥ so'pyavarṣata vāsavaḥ | śoṇitaṃ śoṇitapure sarvataḥ paramaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

जो देवताओंके भी देवता हैं, बे इन्द्र शोणितपुरमें सब ओर बहुत रक्तकी वर्षा करने नगे

अध्याय 171

श्लोक 62

सूर्य भित्त्वा महोल्का च पपात धरणीतले ।स्वपक्षे चोदितः सूर्यो भरणीं समपीडयत्

sūrya bhittvā maholkā ca papāta dharaṇītale | svapakṣe coditaḥ sūryo bharaṇīṃ samapīḍayat

हिन्दी अर्थ

आकाशसे सूर्यमण्डलका मर्दन करके बहुत डड़ी उलका धरतीपर गिरी। अपने पक्षके देवताओंसे रित हुए सूर्यदेव भरणी नामक नक्षत्रको पीडा देने नगे

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय 171

श्लोक 63

चैत्यवृक्षेषु सहसा धाराः शतसहस्रशः ।शोणितस्य स्रवन् घोरा निपेतुस्तारका भृशम्

caityavṛkṣeṣu sahasā dhārāḥ śatasahasraśaḥ | śoṇitasya sravan ghorā nipetustārakā bhṛśam

हिन्दी अर्थ

चैत्यवृक्षोंपर सहसा शोणितकी सैकड़ों- जारों धाराएँ गिरने लगीं, जो बड़ी भयंकर प्रतीत होती पीं । आकाशसे बारम्बार तारे टूटकर गिरने लगे

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय 171

श्लोक 64

राहुरग्रसदादित्यमपर्वणि विशाम्पते ।लोकक्षयकरे काले निर्घातश्चापतन्महान्

rāhuragrasadādityamaparvaṇi viśāmpate | lokakṣayakare kāle nirghātaścāpatanmahān

हिन्दी अर्थ

[जानाथ ! राहुने बिना पर्वके ही सूर्यको ग्रस लिया। वह नोकविनाशक समय प्राप्त होनेपर भारी गड़गड़ाहटके पाथ वज़पात होने लगा

अध्याय 171

श्लोक 65

दक्षिणां दिशमास्थाय धूमकेतुः स्थितोऽभवत् ।अनिशं चाप्यविच्छिन्ना ववुर्वाताः सुदारुणाः

dakṣiṇāṃ diśamāsthāya dhūmaketuḥ sthito'bhavat | aniśaṃ cāpyavicchinnā vavurvātāḥ sudāruṇāḥ

हिन्दी अर्थ

धूमकेतु दक्षिण दिशामें भाकर स्थित हो गया । निरन्तर अविच्छिन्नभावसे अत्यन्त गरुण वायु चलने लगी

अध्याय 171

श्लोक 66

श्वेतलोहितपर्यन्तः कृष्णग्रीवस्तडिद्द्युतिः ।त्रिवर्णपरिघो भानुः सन्ध्यारागमथावृणोत्

śvetalohitaparyantaḥ kṛṣṇagrīvastaḍiddyutiḥ | trivarṇaparigho bhānuḥ sandhyārāgamathāvṛṇot

हिन्दी अर्थ

सूर्यपर तीन रंगके घेरे डड़ गये। किनारे-किनारे तो सफेद और लाल रंगके घेरे पे; किंतु कण्ठभागमें काले रंगका घेरा था। उसमें ूर्यकी कान्ति विद्युतके समान प्रतीत होती थी। उन्होंने प्रपनी उस दीसिसे संध्याकालकी लालीको ढक दया

अध्याय 171

श्लोक 67

वक्रमङ्गारकश्चक्रे कृत्तिकासु भयङ्करः ।बाणस्य जन्मनक्षत्रं भर्त्सयन्निव सर्वशः

vakramaṅgārakaścakre kṛttikāsu bhayaṅkaraḥ | bāṇasya janmanakṣatraṃ bhartsayanniva sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

मज़ल वक्रगतिसे कृत्तिकामें आकर स्थित हो गये, जो भयकी सूचना दे रहे थे। वे सब प्रकारसे शणासुरके जन्मनक्षत्र रोहिणीकी भर्त्सना-सी कर रहे पे

अध्याय 171

श्लोक 68

अनेकशाखश्चैत्यश्च निपपात महीतले ।अर्चितः सर्वकन्याभिर्दानवानां महात्मनाम्

anekaśākhaścaityaśca nipapāta mahītale | arcitaḥ sarvakanyābhirdānavānāṃ mahātmanām

हिन्दी अर्थ

बहुत-सी शाखाओंसे युक्त चैत्यवृक्ष, जो पहामनस्वी दानवोंकी समस्त कन्याओंद्वारा पूजित होता था, सहसा पृथ्वीपर गिर पड़ा

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय 171

श्लोक 69

एवं विविधरूपाणि निमित्तानि निशामयन् ।बाणो बलमदोन्मत्तो निश्चयं नाधिगच्छति

evaṃ vividharūpāṇi nimittāni niśāmayan | bāṇo balamadonmatto niścayaṃ nādhigacchati

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार भाँति- पाँतिके उत्पातोंको देखता हुआ बलके मदसे उन्मत्त भाणासुर किसी निश्चयपर नहीं पहुँच पाता था

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय 171

श्लोक 70

विचेतास्त्वभवत् प्राज्ञः कुम्भाण्डस्तत्त्वदर्शिवान् ।बाणस्य सचिवस्तत्र कीर्तयन् बहुकिल्बिषम्

vicetāstvabhavat prājñaḥ kumbhāṇḍastattvadarśivān | bāṇasya sacivastatra kīrtayan bahukilbiṣam

हिन्दी अर्थ

रंतु बाणासुरके विद्वान मन्त्री तत्त्वदर्शी कुम्भाण्ड नाना यकारके दुष्परिणामोंका वर्णन करते हुए अचेत-से हो ये

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय 171

श्लोक 71

उत्पाता ह्यत्र दृश्यन्ते कथयन्तो न शोभनम् ।तव राज्यविनाशाय भविष्यन्ति न संशयः

utpātā hyatra dṛśyante kathayanto na śobhanam | tava rājyavināśāya bhaviṣyanti na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

वे बोले—' असुरराज! यहाँ बहुत-से उत्पात देखायी देते हैं, जो शुभ परिणामके सूचक नहीं हैं। वे भापके राज्यका विनाश करनेमें सहायक होंगे, इसमें पंदेह नहीं है

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय 171

श्लोक 72

वयं चान्ये च सचिवा भृत्यास्ते च तवानुगाः ।क्षयं यास्यन्ति नचिरात् सर्वे पार्थिव दुर्नयात्

vayaṃ cānye ca sacivā bhṛtyāste ca tavānugāḥ | kṣayaṃ yāsyanti nacirāt sarve pārthiva durnayāt

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीनाथ ! आपकी दुर्नीतिसे हम था दूसरे मन्त्री और आपके अनुगामी सेवक—ये सब- के-सब शीघ्र ही नष्ट हो जायेँगे

अध्याय 171

श्लोक 73

यथा शक्रध्वजतरोः स्वदर्पात् पतनं भवेत् ।बलमाकाङ्क्षतो मोहात् तथा बाणस्य नर्दतः

yathā śakradhvajataroḥ svadarpāt patanaṃ bhavet | balamākāṅkṣato mohāt tathā bāṇasya nardataḥ

हिन्दी अर्थ

आपके अपने ही र्पसे जिस तरह पूर्वोक्त चैत्यवृक्षका जो अपनी ऊँचाईसे न्द्रध्वजको छू लेता था, पतन हो गया, उसी प्रकार बलकी भाकाड्क्षा रखकर गर्जना करनेवाले आप बाणासुरका मी अपने ही मोहवश अभिमानसे पतन हो जायगा'

अध्याय 171

श्लोक 74

देवदेवप्रसादात् तु त्रैलोक्यविजयं गतः ।उत्सेकाद् दृश्यते नाशो युद्धाकाङ्क्षी ननर्द ह

devadevaprasādāt tu trailokyavijayaṃ gataḥ | utsekād dṛśyate nāśo yuddhākāṅkṣī nanarda ha

हिन्दी अर्थ

देवाधिदेव महादेवजीके प्रसादसे जिन्होंने तीनों लोकोंपर विजय प्राप्त कर ली, उन्हीं असुरराजका अब अभिमानवश विनाश दिखायी देता है, तभी तो आप युद्धकी अभिलाषा लेकर गर्जना करने लगे हैं'

अध्याय 171

श्लोक 75

बाणः प्रीतमनास्त्वेवं पपौ पानमनुत्तमम् ।दैत्यदानवनारीभिः सार्धमुत्तमविक्रमः

bāṇaḥ prītamanāstvevaṃ papau pānamanuttamam | daityadānavanārībhiḥ sārdhamuttamavikramaḥ

हिन्दी अर्थ

परंतु बाणासुरको इसकी परवा नहीं थी, वह उत्तम पराक्रमी असुर प्रसन्नचित्त होकर दैत्यों और दानवोंकी स्त्रियोंके साथ उत्तम मधुपान करने लगा

अध्याय 171

श्लोक 76

कुम्भाण्डश्चिन्तयाविष्टो राजवेश्माभ्ययात्तदा ।अचिन्तयच्च तत्त्वार्थं तैस्तैरुत्पातदर्शनैः

kumbhāṇḍaścintayāviṣṭo rājaveśmābhyayāttadā | acintayacca tattvārthaṃ taistairutpātadarśanaiḥ

हिन्दी अर्थ

मन्त्री कुम्भाण्ड उस समय चिन्तित होकर राजभवनको चले गये तथा भिन्न-भिन्न उत्पातोंको देखकर तात्त्विक अर्थका चिन्तन करने लगे

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय 171

श्लोक 77

राजा प्रमादी दुर्बुद्धिर्जितकाशी महासुरः ।युद्धमेवाभिलषते न दोषान्मन्यते मदात्

rājā pramādī durbuddhirjitakāśī mahāsuraḥ | yuddhamevābhilaṣate na doṣānmanyate madāt

हिन्दी अर्थ

वे मन-ही-मन सोचने लगे, यह असुरोंका राजा महान्‌ असुर बाण प्रमादी हो गया है। इसकी बुद्धि बिगड़ गयी है। यह विजयश्रीसे उल्लसित हो बास्म्बार युद्धकी ही अभिलाषा रखने लगा है। बलके मदसे उन्मत्त होकर इसमें दोष नहीं मान रहा है

अध्याय 171

श्लोक 78

महोत्पातभयं चैव न तन्मिथ्या भविष्यति ।अपीदानीं भवेन्मिथ्या सर्वमुत्पातदर्शनम्

mahotpātabhayaṃ caiva na tanmithyā bhaviṣyati | apīdānīṃ bhavenmithyā sarvamutpātadarśanam

हिन्दी अर्थ

महान्‌ उत्पातोंसे जिस भयकी सूचना मिल रही है, वह मिध्या नहीं होगा। क्या कोई ऐसा उपाय है, जिससे इस समय यह सारा उत्पात-दर्शन मिथ्या हो जाय ?

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय 171

श्लोक 79

इह त्वास्ते त्रिनयनः कार्तिकेयश्च वीर्यवान् ।तेनोत्पन्नोऽपि दोषो नः कच्चिद्गच्छेत्पराभवम्

iha tvāste trinayanaḥ kārtikeyaśca vīryavān | tenotpanno'pi doṣo naḥ kaccidgacchetparābhavam

हिन्दी अर्थ

यहाँ साक्षात्‌ त्रिनेत्रधारी भगवान्‌ शिव रहते हैं। पराक्रमी कार्तिकेय भी यहीं विराजमान हैं, इससे हमारे लिये उत्पन्न हुआ यह दोष भी क्या शान्त हो जायगा ?

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय 171

श्लोक 80

उत्पन्नदोषप्रभवः क्षयोऽयं भविता महान् ।दोषाणां न भवेन्नाश इति मे धीयते मतिः

utpannadoṣaprabhavaḥ kṣayo'yaṃ bhavitā mahān | doṣāṇāṃ na bhavennāśa iti me dhīyate matiḥ

हिन्दी अर्थ

इन उत्पन्न हुए उत्पातरूपी दोषोंसे यह सूचित होता है कि यहाँ महान्‌ संहार होनेवाला है। मेरा तो यही निश्चय है कि अब इन दोषोंका नाश नहीं हो सकता

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय 171

श्लोक 81

नियतो दोष एवायं भविष्यति न संशयः ।दौरात्म्यान्नृपतेरस्य दोषभूता हि दानवाः

niyato doṣa evāyaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ | daurātmyānnṛpaterasya doṣabhūtā hi dānavāḥ

हिन्दी अर्थ

इस राजाका जो यह दुरात्मभाव है, यही हमारे लिये नियत दोष होगा, इसमें संशय नहीं है; क्योंकि समस्त दानव ही इस दोषसे युक्त हैं

अध्याय 171

श्लोक 82

देवदानवसङ्घानां यः कर्ता भुवनप्रभुः ।भगवान् कातिकेयश्च कृतवाँल्लोहिते पुरे

devadānavasaṅghānāṃ yaḥ kartā bhuvanaprabhuḥ | bhagavān kātikeyaśca kṛtavā~llohite pure

हिन्दी अर्थ

जो देवताओं और दानवोंके समुदायोंकी सृष्टि करनेवाले तथा समस्त भुवनोंके प्रभु हैं, उन भगवानू शिव तथा कार्तिकेयने बाणासुरको शोणितपुरमें बसा दिया था

अध्याय 171

श्लोक 83

प्राणैः प्रियतरो नित्यं भविष्यति गुहः सदा ।तद्विशिष्टश्च बाणोऽपि शिवस्य सततं प्रियः

prāṇaiḥ priyataro nityaṃ bhaviṣyati guhaḥ sadā | tadviśiṣṭaśca bāṇo'pi śivasya satataṃ priyaḥ

हिन्दी अर्थ

स्कन्द तो सदा भगवान्‌ शिवके लिये प्राणोंसे भी अधिक प्रिय होंगे और उनके साथ रहकर बाणासुर भी निरन्तर उनका प्रिय बना रहेगा

अध्याय 171

श्लोक 84

दर्पोत्सेकात्तु नाशाय वरं याचितवान्भवम् ।युद्धहेतोः स लुब्धस्तु सर्वथा न भविष्यति

darpotsekāttu nāśāya varaṃ yācitavānbhavam | yuddhahetoḥ sa lubdhastu sarvathā na bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

परंतु इसने बलके घमंडमें आकर अपने ही विनाशके लिये भगवान्‌ शड्रसे युद्धके लिये वर माँग लिया। युद्धलोलुप होनेके कारण यह सर्वथा अपना अस्तित्व खो देगा

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय 171

श्लोक 85

यदि विष्णुपुरोगानामिन्द्रादीनां दिवौकसाम् ।भवित्री घनवत्प्राप्तिर्भवहस्तात्कृता भवेत्

yadi viṣṇupurogānāmindrādīnāṃ divaukasām | bhavitrī ghanavatprāptirbhavahastātkṛtā bhavet

हिन्दी अर्थ

यदि भगवान्‌ विष्णुको आगे करके इन्द्र आदि देवता मेघोंकी घटाके समान यहाँ छा जायँँ तो भी भगवान्‌ शड्जरके हाथसे उनके उस आक्रमणका प्रतीकार हो सकता है

अध्याय 171

श्लोक 86

एतयोश्च हि को युद्धं कुमारभवयोरिह ।शक्तो दातुं समागम्य बाणसाहाय्यकाङ्क्षिणोः

etayośca hi ko yuddhaṃ kumārabhavayoriha | śakto dātuṃ samāgamya bāṇasāhāyyakāṅkṣiṇoḥ

हिन्दी अर्थ

बाणासुरकी सहायताकी इच्छा रखनेवाले इन भगवान्‌ शड्डर और कुमार कार्तिकेयके सामने आकर कौन इन्हें युद्धका अवसर दे सकता है ?

अध्याय 171

श्लोक 88

न च देववचो मिथ्या भविष्यति कदाचन ।भविष्यति महद् युद्धं सर्वदैत्यविनाशनम् ॥ स एवञ्चिन्तयाविष्टः कुम्भाण्डस्तत्त्वदर्शिवान् ।स्वस्तिप्रणिहितां बुद्धिं चकार स महासुरः

na ca devavaco mithyā bhaviṣyati kadācana | bhaviṣyati mahad yuddhaṃ sarvadaityavināśanam || sa evañcintayāviṣṭaḥ kumbhāṇḍastattvadarśivān | svastipraṇihitāṃ buddhiṃ cakāra sa mahāsuraḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार चिन्तामग्न होकर महान्‌ असुर तत्त्वदर्शी कुम्भाण्डने अपनी बुद्धिको कल्याणचिन्तनमें लगाया

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय 171

श्लोक 89

ये हि देवैर्विरुध्यन्ते पुण्यकर्मभिराहवे ।यथा बलिर्नियमितस्तथा ते यान्ति सङ्क्षयम्

ye hi devairvirudhyante puṇyakarmabhirāhave | yathā balirniyamitastathā te yānti saṅkṣayam

हिन्दी अर्थ

जो युद्धमें पुण्यकर्मा देवताओंके साथ विरोध करते हैं अथवा वे देवता ही जिनके विरोधमें खड़े हो जाते हैं, वे जिस प्रकार राजा बलि बाँधे गये थे, उसी प्रकार बन्धनमें पड़कर नष्ट हो जाते हैं

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.