Harivamsha Purana
178
अध्याय 178 / 318

Parva 2, Adhyāya 123

39 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ39 श्लोक

अध्याय 178

श्लोक 1

श्रीकृष्णात् पराजितस्य ज्वरस्य तस्य शरणे गमनम्, तस्मात् वरप्राप्तिः, तस्याज्ञां शिरोधार्यं कृत्वा रणभूमितः अपगमनं मृतमित्यभिविज्ञाय ज्वरं शत्रुनिषूदनः ।कृष्णो भुजबलाभ्यां तु चिक्षेपाथ महीतले

śrīkṛṣṇāt parājitasya jvarasya tasya śaraṇe gamanam, tasmāt varaprāptiḥ, tasyājñāṃ śirodhāryaṃ kṛtvā raṇabhūmitaḥ apagamanaṃ mṛtamityabhivijñāya jvaraṃ śatruniṣūdanaḥ | kṛṣṇo bhujabalābhyāṃ tu cikṣepātha mahītale

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय ! उस ज्वरको परा हुआ जानकर शकत्रुसूदन श्रीकृष्णने अपनी बलि्ठ भुजाओंसे उठाकर उसे पृथ्वीपर फेंक दिया

अध्याय 178

श्लोक 2

मुक्तमात्रः स बाहुभ्यां कृष्णदेहं विवेश ह ।अमुक्त्वा विग्रहं तस्य कृष्णस्याप्रतिमौजसः

muktamātraḥ sa bāhubhyāṃ kṛṣṇadehaṃ viveśa ha | amuktvā vigrahaṃ tasya kṛṣṇasyāpratimaujasaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णकी भुजाओंसे छूटते ही वह उनके शरीरके भीतर घुस गया; वह अमिततेजस्वी श्रीकृष्णके श्रीविग्रहको छोड़कर न जा सका

अध्याय 178

श्लोक 3

स ह्याविष्टस्तथा तेन ज्वरेणाप्रतिमौजसा ।कृष्णः स्खलन्निव मुहुः क्षितौ गाढं व्यवर्तत

sa hyāviṣṭastathā tena jvareṇāpratimaujasā | kṛṣṇaḥ skhalanniva muhuḥ kṣitau gāḍhaṃ vyavartata

हिन्दी अर्थ

उस अप्रतिम बलशाली चवरसे आविष्ट होकर श्रीकृष्ण बारम्बार लड़खड़ाते हुए-से पृथ्वीपर बैठ गये और जोर-जोरसे लोटने नगे

अध्याय 178

श्लोक 4

जृम्भते श्वसते चैव वल्गते च पुनः पुनः ।रोमाञ्चोत्थितगात्रश्च निद्रया चाभिभूयते

jṛmbhate śvasate caiva valgate ca punaḥ punaḥ | romāñcotthitagātraśca nidrayā cābhibhūyate

हिन्दी अर्थ

वे बारम्बार जँभाई लेते, लम्बी साँस खींचते और उछलते-कूदते थे; उनके सम्पूर्ण अज्जोंमें रोमाज्च ही आया और वे निद्रासे अभिभूत होने लगे

अध्याय 178

श्लोक 5

ततः स्थैर्यं समालम्ब्य कृष्णः परपुरञ्जयः ।विकुर्वति महायोगी जम्भमाणः पुनः पुनः

tataḥ sthairyaṃ samālambya kṛṣṇaḥ parapurañjayaḥ | vikurvati mahāyogī jambhamāṇaḥ punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

दनन्तर किसी तरह स्थिरता धारण करके शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले महायोगी श्रीकृष्ण बारम्बार जँभाई लेते डुए विकारको प्राप्त होने लगे

अध्याय 178

श्लोक 6

ज्वराभिभूतमात्मानं विज्ञाय पुरुषोत्तमः ।सोऽसृजज्ज्वरमन्यं तु पूर्वज्वरविनाशनम्

jvarābhibhūtamātmānaṃ vijñāya puruṣottamaḥ | so'sṛjajjvaramanyaṃ tu pūrvajvaravināśanam

हिन्दी अर्थ

अपने-आपको चरसे आक्रान्त हुआ जान पुरुषोत्तम श्रीहरिने दूसरे चरकी सृष्टि की, जो पूर्व ज्वरका विनाश करनेवाला था

अध्याय 178

श्लोक 7

घोरं वैष्णवमत्युग्रं सर्वप्राणिभयङ्करम् ।संसृष्टवान् स तेजस्वी तं ज्वरं भीमविक्रमम्

ghoraṃ vaiṣṇavamatyugraṃ sarvaprāṇibhayaṅkaram | saṃsṛṣṭavān sa tejasvī taṃ jvaraṃ bhīmavikramam

हिन्दी अर्थ

तेजस्वी श्रीकृष्णने जिस भयानक पराक्रमी वरकी सृष्टि की थी, वह घोर वैष्णव ज्वर अत्यन्त ग्र तथा समस्त प्राणियोंके लिये भयड्र था

अध्याय 178

श्लोक 8

ज्वरः कृष्णविसृष्टस्तु गृहीत्वा तं ज्वरं बलात् ।कृष्णाय हृष्टः प्रायच्छत्तं जग्राह ततो हरिः

jvaraḥ kṛṣṇavisṛṣṭastu gṛhītvā taṃ jvaraṃ balāt | kṛṣṇāya hṛṣṭaḥ prāyacchattaṃ jagrāha tato hariḥ

हिन्दी अर्थ

रीकृष्णद्वारा रचे गये उस ज्वरने पूर्वोक्त त्रिशिरा ज्वरको लपूर्वक पकड़कर बड़े हर्षके साथ उसे श्रीकृष्णको ममर्पित कर दिया। तब श्रीहरिने पुन: उस ज्वरको कड़ लिया

English

Vaishampāyana said:—Elated with the power of the boon he had obtained the Daitya-chief Hiranyakashipu began to oppress the creatures. That powerful Daitya assailed the ascetic Munis in the hermitages and the trutuful and self-controlled Brāhmanas. Having vanquished all the gods in the three worlds he brought them under subjection and lived in heaven. Urged on by Destiny and elated with the pride of boon he made the Daityas entitled to sacrifices and deprived the gods therefrom. Thereupon the Adityas, Sādhyas, Vishwās, Vasus, Rudras, all the saints and the Brāhmanas approached the highly powerful and eternal Vishnu adored of the world and sought his shelter. The gods said:—"O Nārāyana, the gods have sought refuge with thee: do thou save them and slay the Daitya-chief Hiranyakashipu. Thou art our protector, great preceptor and the great god. Thou dost please the party of thy friends and destroy the enemies. Do thou help us for slaying Diti's progeny." Vishnu said: "Cast off your fear, O ye immortals, I promise you safety. You will, in no time, attain to the celestial region as before. I will soon kill that Dānava king with his people who is elated with the pride of his boon and is unslayable even by the immortals".

अध्याय 178

श्लोक 9

ततस्तं परमक्रुद्धो वासुदेवो महाबलः ।स्वगात्रात् स्वज्वरेणैव निष्कासयत वीर्यवान्

tatastaṃ paramakruddho vāsudevo mahābalaḥ | svagātrāt svajvareṇaiva niṣkāsayata vīryavān

हिन्दी अर्थ

तब अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए हहाबली पराक्रमी भगवान्‌ वासुदेवने अपने ज्वरके द्वारा ी त्रिशिरा ज्वरको अपने शरीरसे निकलवा दिया

अध्याय 178

श्लोक 10

आविध्य भूतले चैनं शतधा कर्तुमुद्यतः ।व्याघोषत ज्वरस्तत्र भोः परित्रातुमर्हसि

āvidhya bhūtale cainaṃ śatadhā kartumudyataḥ | vyāghoṣata jvarastatra bhoḥ paritrātumarhasi

हिन्दी अर्थ

त्पश्चात्‌ वे उसे पृथ्वीपर घुमाकर उसके सौ टुकड़े र देनेको उद्यत हो गये, तब वहाँ उस ज्वरने यह कार की, 'प्रभो ! आप मेरी रक्षा करें'

अध्याय 178

श्लोक 11

आविध्यमाने तस्मिंस्तु कृष्णेनामिततेजसा ।अशरीरा ततो वाणी ह्यन्तरिक्षादभाषत

āvidhyamāne tasmiṃstu kṛṣṇenāmitatejasā | aśarīrā tato vāṇī hyantarikṣādabhāṣata

हिन्दी अर्थ

अमिततेजस्वी ीकृष्णके द्वारा उस ज्वरके घुमाये जाते समय आकाशसे रीररहित वाणीने इस प्रकार कहा—

अध्याय 178

श्लोक 12

कृष्ण कृष्ण महाबाहो यदूनां नन्दिवर्धन ।मा वधीर्ज्वरमेनं तु रक्षणीयस्त्वयानघ

kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho yadūnāṃ nandivardhana | mā vadhīrjvaramenaṃ tu rakṣaṇīyastvayānagha

हिन्दी अर्थ

कृष्ण! ष्ण !! महाबाहो ! !! यदुकुलका आनन्द बढ़ानेवाले ष्पाप श्रीकृष्ण! आप इस ज्वरका वध न कीजिये, ह आपके द्वारा रक्षणीय है'

अध्याय 178

श्लोक 13

इत्येवमुक्ते वचने तं मुमोच हरिः स्वयम् ।भूतभव्यभविष्यस्य जगतः परमो गुरुः

ityevamukte vacane taṃ mumoca hariḥ svayam | bhūtabhavyabhaviṣyasya jagataḥ paramo guruḥ

हिन्दी अर्थ

और वर्तमान जगत्‌के परम गुरु साक्षात्‌ श्रीहरिने उसे छोड़ दिया

अध्याय 178

श्लोक 14

कृष्णस्य पादयोर्मूर्ध्ना शरणं सोऽगमज्ज्वरः ।एवं मुक्तो हृषीकेशं ज्वरो वाक्यमथाब्रवीत्

kṛṣṇasya pādayormūrdhnā śaraṇaṃ so'gamajjvaraḥ | evaṃ mukto hṛṣīkeśaṃ jvaro vākyamathābravīt

हिन्दी अर्थ

उनके हाथसे इस प्रकार मुक्त होकर वह ज्वर श्रीकृष्णके दोनों चरणोंमें मस्तक रखकर ” | उन्हींकी शरणमें गया और उन भगवान्‌ हृषीकेशसे इस प्रकार बोला—

अध्याय 178

श्लोक 15

शृणुष्व मम गोविन्द विज्ञाप्यं यदुनन्दन ।यो मे मनोरथो देव तं त्वं कुरु महाभुज

śṛṇuṣva mama govinda vijñāpyaṃ yadunandana | yo me manoratho deva taṃ tvaṃ kuru mahābhuja

हिन्दी अर्थ

गोविन्द ! यदुनन्दन ! मेरा निवेदन , | सुनिये। देव! महाबाहो! मेरा जो मनोरथ है, उसे पूर्ण कीजिये

अध्याय 178

श्लोक 16

अहमेको ज्वरस्तात नान्यो लोके ज्वरो भवेत् ।त्वत्प्रसादाद्धि देवेश वरमेनं वृणोम्यहम्

ahameko jvarastāta nānyo loke jvaro bhavet | tvatprasādāddhi deveśa varamenaṃ vṛṇomyaham

हिन्दी अर्थ

तात! देवेश्वर! संसारमें मैं एक ज्वर _ | हूँ, अब मेरे सिवा दूसरा कोई ज्वर न हो। आपकी रे कृपासे मैं इस वरको माँगता हूँ'

अध्याय 178

श्लोक 17

एवं भवतु भद्रं ते यथा त्वं ज्वर काङ्क्षसे ।वरार्थिनां वरो देयो भवांश्च शरणं गतः

evaṃ bhavatu bhadraṃ te yathā tvaṃ jvara kāṅkṣase | varārthināṃ varo deyo bhavāṃśca śaraṇaṃ gataḥ

श्लोक 17–19 का हिन्दी अर्थ

श्रीभगवानूने कहा—ज्वर ! तुम्हारा भला हो, तुम जैसा चाहते हो, ऐसा ही हो । मेरे लिये सभी वरार्थियों को वर देना उचित है, तुम तो वरार्थी होकर मेरी शरणमें तुम पहलेकी ही भाँति संसारमें एक ही ज्वरके रूपमें , | रहो। मैंने जो इस ज्वरकी सृष्टि की है, यह फिर मुझमें वैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय ! उस ज्वरके प्रति ऐसी बात कहकर प्रहार करनेवालों में श्रेष्ठ महा- २ । यशस्वी श्रीकृष्ण पुन: इस प्रकार बोले

English

Vaishampāyana said:—Elated with the power of the boon he had obtained the Daitya-chief Hiranyakashipu began to oppress the creatures. That powerful Daitya assailed the ascetic Munis in the hermitages and the trutuful and self-controlled Brāhmanas. Having vanquished all the gods in the three worlds he brought them under subjection and lived in heaven. Urged on by Destiny and elated with the pride of boon he made the Daityas entitled to sacrifices and deprived the gods therefrom. Thereupon the Adityas, Sādhyas, Vishwās, Vasus, Rudras, all the saints and the Brāhmanas approached the highly powerful and eternal Vishnu adored of the world and sought his shelter. The gods said:—"O Nārāyana, the gods have sought refuge with thee: do thou save them and slay the Daitya-chief Hiranyakashipu. Thou art our protector, great preceptor and the great god. Thou dost please the party of thy friends and destroy the enemies. Do thou help us for slaying Diti's progeny." Vishnu said: "Cast off your fear, O ye immortals, I promise you safety. You will, in no time, attain to the celestial region as before. I will soon kill that Dānava king with his people who is elated with the pride of his boon and is unslayable even by the immortals".

अध्याय 178

श्लोक 18

एक एव ज्वरो लोके भवानस्तु यथा पुरा ।योऽयं मया ज्वरः सृष्टो मय्येवैष प्रलीयताम्

eka eva jvaro loke bhavānastu yathā purā | yo'yaṃ mayā jvaraḥ sṛṣṭo mayyevaiṣa pralīyatām

अर्थ श्लोक 17 के साथ

अध्याय 178

श्लोक 19

एवमुक्ते तु वचने ज्वरं प्रति महायशाः ।कृष्णः प्रहरतां श्रेष्ठः पुनर्वाक्यमुवाच ह

evamukte tu vacane jvaraṃ prati mahāyaśāḥ | kṛṣṇaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ punarvākyamuvāca ha

अर्थ श्लोक 17 के साथ

English

Vaishampāyana said:—Elated with the power of the boon he had obtained the Daitya-chief Hiranyakashipu began to oppress the creatures. That powerful Daitya assailed the ascetic Munis in the hermitages and the trutuful and self-controlled Brāhmanas. Having vanquished all the gods in the three worlds he brought them under subjection and lived in heaven. Urged on by Destiny and elated with the pride of boon he made the Daityas entitled to sacrifices and deprived the gods therefrom. Thereupon the Adityas, Sādhyas, Vishwās, Vasus, Rudras, all the saints and the Brāhmanas approached the highly powerful and eternal Vishnu adored of the world and sought his shelter. The gods said:—"O Nārāyana, the gods have sought refuge with thee: do thou save them and slay the Daitya-chief Hiranyakashipu. Thou art our protector, great preceptor and the great god. Thou dost please the party of thy friends and destroy the enemies. Do thou help us for slaying Diti's progeny." Vishnu said: "Cast off your fear, O ye immortals, I promise you safety. You will, in no time, attain to the celestial region as before. I will soon kill that Dānava king with his people who is elated with the pride of his boon and is unslayable even by the immortals".

अध्याय 178

श्लोक 20

शृणुष्व ज्वर सन्देशं यथा लोके चरिष्यसि ।सर्वजातिषु विश्रब्धं यथा स्थावरजङ्गमे

śṛṇuṣva jvara sandeśaṃ yathā loke cariṣyasi | sarvajātiṣu viśrabdhaṃ yathā sthāvarajaṅgame

हिन्दी अर्थ

बासुदेवने कहा—ज्वर ! मेरा संदेश सुनो, जिसके अनुसार तुम चराचर जगत्‌में सभी जातिके प्राणियोंके भीतर बेखटके विचरण करोगे

अध्याय 178

श्लोक 21

त्रिधा विभज्य चात्मानं मत्प्रियं यदि काङ्क्षसे ।चतुष्पादान् भजैकेन द्वितीयेन च स्थावरान्

tridhā vibhajya cātmānaṃ matpriyaṃ yadi kāṅkṣase | catuṣpādān bhajaikena dvitīyena ca sthāvarān

श्लोक 21–23 का हिन्दी अर्थ

यदि तुम मेरा प्रिय करना चाहते हो तो अपने-आपको तीन भागोंमें भागसे वृक्ष, पर्वत आदि स्थावर वस्तुओंका सेवन करो तथा तुम्हारा जो तीसरा भाग है, वह मनुष्योंमें रहने तीन भागोंमें बाँटकर उपर्युक्त स्थानोंमें रहो तथा तुम्हारे तीसरे भागका जो एक-चौथाई अंश है, वह पक्षियोंमें + | अटल भावसे स्थित होगा। यह तीसरी श्रेणीका जो ज्वर है, वह एक दिनका अन्तर देकर आनेपर एकान्तर या अँतरिया कहलायेगा, दो दिनका अन्तर देनेपर तिजरा और तीन दिनका अन्तर देकर आनेपर वही चातुर्थिक ज (चौथिया ज्वर) कहलायेगा

अध्याय 178

श्लोक 22

तृतीयो यश्च ते भागो मानुषेषूपपत्स्यते ।त्रिधाभूतं वपुः कृत्वा पक्षिषु त्वं भव ज्वर

tṛtīyo yaśca te bhāgo mānuṣeṣūpapatsyate | tridhābhūtaṃ vapuḥ kṛtvā pakṣiṣu tvaṃ bhava jvara

अर्थ श्लोक 21 के साथ

अध्याय 178

श्लोक 23

चतुर्थो यस्तृतीयस्य भविष्यति स ते धुवम् ।एकान्तरस्तृतीयस्तु स वै चातुर्थिको ज्वरः

caturtho yastṛtīyasya bhaviṣyati sa te dhuvam | ekāntarastṛtīyastu sa vai cāturthiko jvaraḥ

अर्थ श्लोक 21 के साथ

अध्याय 178

श्लोक 24

मानुषेष्वभिभेदेन वस त्वं प्रविभज्य वै ।जातिष्वथावशेषासु निवस त्वं शृणुष्व मे

mānuṣeṣvabhibhedena vasa tvaṃ pravibhajya vai | jātiṣvathāvaśeṣāsu nivasa tvaṃ śṛṇuṣva me

हिन्दी अर्थ

इन भेद-उपभेदोंके साथ अपने रूपका विभाजन करके तुम मनुष्योंमें निवास करो। साथ ही, जो शेष जातियाँ हैं, उनमें भी $ | तुम वास करो । किस तरह ? यह मुझसे सुनो—

अध्याय 178

श्लोक 25

वृक्षेषु कीटरूपेण तथा सङ्कोचपत्रकः ।पाण्डुपत्रश्च विख्यातः फलेष्वप्तुर्यमेव च

vṛkṣeṣu kīṭarūpeṇa tathā saṅkocapatrakaḥ | pāṇḍupatraśca vikhyātaḥ phaleṣvapturyameva ca

हिन्दी अर्थ

वृक्षोंमें तुम कीटरूपसे निवास करो, इसके सिवा तुम संकोचपत्रक और पाण्डुपन्रक नामसे विख्यात (वृक्षोंके जो पत्ते सिकुड़ने लगते हैं, यह उनमें गचपत्रक नामक ज्वर है और जो उनके पत्ते पीले मे लगते हैं, यह उनमें पाण्डुपत्रक नामक ज्वर है) _वृक्षोंके फलोंमें आतुर्यनामसे तुम्हारी ख्याति होगी लोंके एक देशमें जाली पड़ जानेसे जो वे फल डड़ने या सूखने लगते हैं, यह उनमें आतुर्य नामक का लक्षण है)

अध्याय 178

श्लोक 26

अपां तु नीलिकां विद्याच्छिखोद्भेदेन बर्हिणाम् ।पद्मिन्यादौ हिमो भूत्वा पृथिव्यामपि चोषरः

apāṃ tu nīlikāṃ vidyācchikhodbhedena barhiṇām | padminyādau himo bhūtvā pṛthivyāmapi coṣaraḥ

श्लोक 26–31 का हिन्दी अर्थ

ज्वर बोला—पुरुषप्रवर माधव! आपने सभी के प्राणियों पर मेरी प्रभुत्ता स्थापित करके मुझे धन्य दिया। महाबाहु गोविन्द! अब मैं पुन: आपकी [का पालन करना चाहता हूँ। अत: आज्ञा दीजिये, पकी क्या सेवा करूँ

अध्याय 178

श्लोक 27

गैरिकः पर्वतेष्वेव मत्प्रसादाद् भविष्यसि ।गोष्वपस्मारको भूत्वा खोरकश्च भविष्यसि

gairikaḥ parvateṣveva matprasādād bhaviṣyasi | goṣvapasmārako bhūtvā khorakaśca bhaviṣyasi

अर्थ श्लोक 26 के साथ

अध्याय 178

श्लोक 28

एवं त्वं बहुरूपेण भविष्यसि महीतले ।दर्शनात् स्पर्शनाच्चापि प्राणिनां वधमेष्यसि

evaṃ tvaṃ bahurūpeṇa bhaviṣyasi mahītale | darśanāt sparśanāccāpi prāṇināṃ vadhameṣyasi

अर्थ श्लोक 26 के साथ

अध्याय 178

श्लोक 29

ऋते देवमनुष्याणां नान्यस्त्वा विसहिष्यति ।कृष्णस्य वचनं श्रुत्वा ज्वरो हृष्टमना ह्यभूत्

ṛte devamanuṣyāṇāṃ nānyastvā visahiṣyati | kṛṣṇasya vacanaṃ śrutvā jvaro hṛṣṭamanā hyabhūt

अर्थ श्लोक 26 के साथ

अध्याय 178

श्लोक 30

प्रोवाच वचनं किञ्चित् प्रणमित्वा कृताञ्जलिः ।सर्वजातिप्रभुत्वेन कृतो धन्योऽस्मि माधव

provāca vacanaṃ kiñcit praṇamitvā kṛtāñjaliḥ | sarvajātiprabhutvena kṛto dhanyo'smi mādhava

अर्थ श्लोक 26 के साथ

अध्याय 178

श्लोक 31

भूयश्च ते बलः कर्तुमिच्छामि षुरुषर्षभ ।तदाज्ञापय गोविन्द किं करोमि महाभुज

bhūyaśca te balaḥ kartumicchāmi ṣuruṣarṣabha | tadājñāpaya govinda kiṃ karomi mahābhuja

अर्थ श्लोक 26 के साथ

अध्याय 178

श्लोक 32

अहमसुरकुलप्रमाथिना त्रिपुरहरेण हरेण निर्मितः ।रणशिरसि विनिर्जितस्त्वया प्रभुरसि देव तवास्मि किङ्करः

ahamasurakulapramāthinā tripurahareṇa hareṇa nirmitaḥ | raṇaśirasi vinirjitastvayā prabhurasi deva tavāsmi kiṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

देव! असुसकुलनाशक त्रिपुरसंहारक भगवान्‌ हरने मेरी सृष्टि की है, आज के मुहानेपर आपने मुझे पराजित कर दिया। अतः मेरे प्रभु हैं और मैं आपका किड्र हूँ

अध्याय 178

श्लोक 33

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यत् त्वया मत्प्रियं कृतम् ।आज्ञापय प्रियं किं ते चक्रायुध करोम्यहम्

dhanyo'smyanugṛhīto'smi yat tvayā matpriyaṃ kṛtam | ājñāpaya priyaṃ kiṃ te cakrāyudha karomyaham

हिन्दी अर्थ

भारी श्रीकृष्ण! आपने जो मेरा प्रिय किया, इससे न्य हो गया। आपके अनुग्रहका पात्र बन गया, आज्ञा दीजिये, मैं आपका कौन-सा प्रिय कार्य न करूँ ?

अध्याय 178

श्लोक 34

ज्वरस्य वचनं श्रुत्वा वासुदेवोऽब्रवीद् वचः ।अभिसन्धिं शृणुष्वाद्य यत् त्वां वक्ष्यामि निश्चयात्

jvarasya vacanaṃ śrutvā vāsudevo'bravīd vacaḥ | abhisandhiṃ śṛṇuṣvādya yat tvāṃ vakṣyāmi niścayāt

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं—राजन्‌! ज्वरका यह _ सुनकर वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णने कहा—' ज्वर! मैं चाहता हूँ; यह सुनो। मैं निश्चितरूपसे तुमसे जो कहता हूँ, उसपर ध्यान दो'

अध्याय 178

श्लोक 35

महाहवे तव मम च द्वयोरिमं पराक्रमं भुजबलकेवलास्त्रयोः ।प्रणम्य मामेकमनाः पठेत् तु यः स वै भवेज्ज्वर विगतज्ज्वरो नरः

mahāhave tava mama ca dvayorimaṃ parākramaṃ bhujabalakevalāstrayoḥ | praṇamya māmekamanāḥ paṭhet tu yaḥ sa vai bhavejjvara vigatajjvaro naraḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान्‌ू बोले—ज्वर! इस महासमरमें केवल बाहुबल ही हमारा-तुम्हारा अस्त्र रहा है; जो मुझे प्रणाम करके एकचित्त होकर हम दोनोंके इस पराक्रमका पाठ करे, वह मनुष्य अवश्य ज्वरहहित हो जाय

अध्याय 178

श्लोक 36

त्रिपाद् भस्मप्रहरणस्त्रिशिरा नवलोचनः ।स मे प्रीतः सुखं दद्यात् सर्वामयपतिर्ज्वरः

tripād bhasmapraharaṇastriśirā navalocanaḥ | sa me prītaḥ sukhaṃ dadyāt sarvāmayapatirjvaraḥ

हिन्दी अर्थ

जिसके तीन पैर हैं, भस्म ही आयुध है, तीन सिर हैं और नौ नेत्र हैं, वह समस्त रोगोंका अधिपति ज्वर प्रसन्न होकर मुझे सुख प्रदान करे

English

Vaishampāyana said:—Elated with the power of the boon he had obtained the Daitya-chief Hiranyakashipu began to oppress the creatures. That powerful Daitya assailed the ascetic Munis in the hermitages and the trutuful and self-controlled Brāhmanas. Having vanquished all the gods in the three worlds he brought them under subjection and lived in heaven. Urged on by Destiny and elated with the pride of boon he made the Daityas entitled to sacrifices and deprived the gods therefrom. Thereupon the Adityas, Sādhyas, Vishwās, Vasus, Rudras, all the saints and the Brāhmanas approached the highly powerful and eternal Vishnu adored of the world and sought his shelter. The gods said:—"O Nārāyana, the gods have sought refuge with thee: do thou save them and slay the Daitya-chief Hiranyakashipu. Thou art our protector, great preceptor and the great god. Thou dost please the party of thy friends and destroy the enemies. Do thou help us for slaying Diti's progeny." Vishnu said: "Cast off your fear, O ye immortals, I promise you safety. You will, in no time, attain to the celestial region as before. I will soon kill that Dānava king with his people who is elated with the pride of his boon and is unslayable even by the immortals".

अध्याय 178

श्लोक 37

आद्यन्तवन्तः कवयः पुराणाः सूक्ष्मा बृहन्तोऽप्यनुशासितारः ।सर्वाञ्ज्वरान् घ्नन्तु मयानिरुद्धप्रद्युम्नसङ्कर्षणवासुदेवाः

ādyantavantaḥ kavayaḥ purāṇāḥ sūkṣmā bṛhanto'pyanuśāsitāraḥ | sarvāñjvarān ghnantu mayāniruddhapradyumnasaṅkarṣaṇavāsudevāḥ

हिन्दी अर्थ

जगत्‌के आदि और अन्त जिनके हाथोंमें हैं, जो ज्ञानी, पुराणपुरुष, सूक्ष्सस्वरूप, परम महान्‌ और सबके अनुशासक हैं, वे अनिरुद्ध, प्र्युम्र, संकर्षण और भगवान्‌ वासुदेव सम्पूर्ण ज्वरोंका नाश करें (इस प्रकार प्रार्थना करनेवालोंका ज्वर दूर हो जाय)

अध्याय 178

श्लोक 38

एवमुक्तस्तु कृष्णेन ज्वरः साक्षान्महान्मना ।प्रोवाच यदुशार्दूलमेवमेतद् भविष्यति

evamuktastu kṛṣṇena jvaraḥ sākṣānmahānmanā | provāca yaduśārdūlamevametad bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

बैशम्पायनजी कहते हैं—राजन्‌ ! साक्षात्‌ महात्मा श्रीकृष्णके ऐसा कहनेपर ज्वरने उन यदुश्रेष्ठसे कहा—“यह ऐसा ही होगा'

अध्याय 178

श्लोक 39

वरं लब्ध्वा ज्वरो हृष्टः कृष्णाच्च समयं पुनः ।प्रणम्य शिरसा कृष्णमपक्रान्तस्ततो रणात्

varaṃ labdhvā jvaro hṛṣṭaḥ kṛṣṇācca samayaṃ punaḥ | praṇamya śirasā kṛṣṇamapakrāntastato raṇāt

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णसे वर पाकर और उनकी शर्तको स्वीकार करके ज्वरको बड़ा हर्ष हुआ। वह मस्तक झुकाकर श्रीकृष्णको प्रणाम करनेके अनन्तर उस रणक्षेत्रसे दूर चला गया

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.