Harivamsha Purana
179
अध्याय 179 / 318

Parva 2, Adhyāya 124

56 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ56 श्लोक

अध्याय 179

श्लोक 1

बाणासुरस्य सेनायाः पलायनं, भगवतः शङ्करस्य स्वगणैः सह युद्धायागमनम्, भगवतः कृष्णस्य रुद्रेण सह युदधं, बाणासुरस्य युद्धभूम्यां आगमनं ततस्ते त्वरिताः सर्वे त्रयस्त्रय इवाग्नयः ।वैनतेयमथारुह्य युध्यमाना रणे स्थिताः

bāṇāsurasya senāyāḥ palāyanaṃ, bhagavataḥ śaṅkarasya svagaṇaiḥ saha yuddhāyāgamanam, bhagavataḥ kṛṣṇasya rudreṇa saha yudadhaṃ, bāṇāsurasya yuddhabhūmyāṃ āgamanaṃ tataste tvaritāḥ sarve trayastraya ivāgnayaḥ | vainateyamathāruhya yudhyamānā raṇe sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय! तदनन्तर तीन अग्रियोंके समान वे सब तीनों वीर बड़ी उतावलीके साथ गरुड़ृपर आरूढ़ हो शत्रुओंके साथ युद्ध करते हुए रणभूमिमें डटे रहे

अध्याय 179

श्लोक 2

ततः सर्वाण्यनीकानि बाणवर्षैरवाकिरन् ।अर्दयन् वैनतेयस्था नदन्तोऽतिबलाद् रणे

tataḥ sarvāṇyanīkāni bāṇavarṣairavākiran | ardayan vainateyasthā nadanto'tibalād raṇe

हिन्दी अर्थ

गरुड़पर चढ़े हुए उन बीरोंने सिंहनाद करके बाणासुरकी समस्त सेनाओंको अपनी बाणवर्षासे ढक दिया और अत्यन्त बलपूर्वक उन्हें पीड़ा देना आरम्भ किया

अध्याय 179

श्लोक 3

चक्रलाङ्गलपातैश्च बाणवर्षैश्च पीडितम् ।सञ्चुकोप महानीकं दानवानां दुरासदम्

cakralāṅgalapātaiśca bāṇavarṣaiśca pīḍitam | sañcukopa mahānīkaṃ dānavānāṃ durāsadam

हिन्दी अर्थ

चक्र और हलकी मारसे तथा बाणोंकी वर्षासे पीड़ित होकर दानवोंकी वह दुर्जय विशाल सेना अत्यन्त कुपित हो उठी

अध्याय 179

श्लोक 4

कक्षेऽग्निरिव संवृद्धः शुष्केन्धनसमीरितः ।कृष्णबाणाग्निरुद्भूतो विवृद्धिं परमां गतः

kakṣe'gniriva saṃvṛddhaḥ śuṣkendhanasamīritaḥ | kṛṣṇabāṇāgnirudbhūto vivṛddhiṃ paramāṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

जैसे तिनकोंके बोझमें आग लग जाय और सूखे [नका सहारा पाकर वह और भी बढ़ जाय उसी कार श्रीकृष्णके बाणोंसे जो अग्रि प्रकट हुई, वह त्यन्त वृद्धिको प्राप्त होने लगी

अध्याय 179

श्लोक 5

दानवानां सहस्राणि तस्मिन् समरमूर्धनि ।युगान्ताग्निरिवार्चिष्मान् दहमानो व्यराजत

dānavānāṃ sahasrāṇi tasmin samaramūrdhani | yugāntāgnirivārciṣmān dahamāno vyarājata

हिन्दी अर्थ

वह उस युद्धके हानेपर सहस्रों दानवोंको दग्ध करती हुई ज्वाला- लाओंसे मण्डित प्रलयाग्रिके समान प्रकाशित हो रही

अध्याय 179

श्लोक 6

तां दीर्यमाणां महतीं नानाप्रहरणार्दिताम् ।सेनां बाणः समासाद्य वारयन् वाक्यमब्रवीत्

tāṃ dīryamāṇāṃ mahatīṃ nānāpraharaṇārditām | senāṃ bāṇaḥ samāsādya vārayan vākyamabravīt

हिन्दी अर्थ

नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंसे पीड़ित हो गती हुई उस विशाल सेनाके पास पहुँचकर बाणासुर पे रोकता हुआ इस प्रकार बोला—

अध्याय 179

श्लोक 7

लाघवं समुपागम्य किमर्थं भयविक्लवाः ।दैत्यवंशसमुन्पन्नाः पलायध्वं महाहवात्

lāghavaṃ samupāgamya kimarthaṃ bhayaviklavāḥ | daityavaṃśasamunpannāḥ palāyadhvaṃ mahāhavāt

हिन्दी अर्थ

वीरो! तुम यवंशमें उत्पन्न होकर भी किसलिये लघुता (कायरता)- | आश्रय ले भयसे व्याकुल हो इस महासमरसे नायन कर रहे हो

अध्याय 179

श्लोक 8

कवचासिगदाप्रासखड्गचर्मपरश्वधान् ।उत्सृज्योत्सृज्य गच्छन्ति किं भवन्तोऽन्तरिक्षगाः

kavacāsigadāprāsakhaḍgacarmaparaśvadhān | utsṛjyotsṛjya gacchanti kiṃ bhavanto'ntarikṣagāḥ

हिन्दी अर्थ

कवच, खड्ग, गदा, प्रास, ल, तलवार और फरसे फेंक-फेंककर तुम आकाश- गसि क्यों भागे जा रहे हो

English

Janamejaya said:—O foremost of the twice-born and Munis, vanquished by the Daityas what did the gods do? And how did they regain their heavenly kingdom (1)?

अध्याय 179

श्लोक 9

स्वजातिं चैव भावं च हरसंसर्गमेव च ।मानयद्भिर्न गन्तव्यमेषो ह्यहमवस्थितः

svajātiṃ caiva bhāvaṃ ca harasaṃsargameva ca | mānayadbhirna gantavyameṣo hyahamavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

अपनी जातिका, अपने रभावका तथा भगवान्‌ शड्डरके साथ हमारा जो पर्क है उसका सम्मान करते हुए तुमलोगोंको यहाँसे ना नहीं चाहिये; देखो ! यह मैं युद्धभूमिमें डटा हुआ

अध्याय 179

श्लोक 10

एवमुच्चरितं वाक्यं शृण्वन्तस्तदचिन्तयन् ।अपाक्रामन्त ते सर्वे दानवा भयमोहिताः

evamuccaritaṃ vākyaṃ śṛṇvantastadacintayan | apākrāmanta te sarve dānavā bhayamohitāḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार कहे गये उत्साहवर्धक वाक्यको ते हुए भी उसकी परवा न करके वे समस्त दानव पे मोहित होकर भाग चले

अध्याय 179

श्लोक 11

प्रमाथगणशेषं तु तदनीकमतिष्ठत ।भग्नावशेषं युद्धाय पुनश्चक्रे मनस्तदा

pramāthagaṇaśeṣaṃ tu tadanīkamatiṣṭhata | bhagnāvaśeṣaṃ yuddhāya punaścakre manastadā

हिन्दी अर्थ

अब उस सेनामें तल प्रमथगण शेष रह गये; उन्हींको लेकर वह सेना ाँ खड़ी थी। उस समय भागनेसे बचे-खुचे सैनिकों ने [: युद्धमें मन लगाया

अध्याय 179

श्लोक 12

कुम्भाण्डो नाम बाणस्य सस्वामात्यश्च वीर्यवान् ।भग्नं स्वबलमालोक्य इदं वचनमब्रवीत्

kumbhāṇḍo nāma bāṇasya sasvāmātyaśca vīryavān | bhagnaṃ svabalamālokya idaṃ vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

बाणासुरके मन्त्री और वा पराक्रमी कुम्भाण्डने अपनी सेनामें भगदड़ मची त्र यह बात कही—

अध्याय 179

श्लोक 13

एष बाणः स्थितो युद्धे शङ्करोऽयं गुहस्तथा ।किमर्थं बलमुत्सृज्य भवन्तो यान्ति मोहिताः

eṣa bāṇaḥ sthito yuddhe śaṅkaro'yaṃ guhastathā | kimarthaṃ balamutsṛjya bhavanto yānti mohitāḥ

हिन्दी अर्थ

वीरो! ये राजा बाणासुर ट्रमें स्थित हैं। ये भगवान्‌ शड्टर और कार्तिकेयजी यहाँ विराजमान हैं। फिर तुम लोग मोहग्रस्त हो पनी सेनाको छोड़कर किसलिये भाग रहे हो

अध्याय 179

श्लोक 14

प्राणांस्त्यक्त्वा पलायन्ते सर्वे दानवपुङ्गवाः ।एवं कुम्भाण्डवाक्यं ते शृण्वन्तो भयविह्वलाः ।चक्राग्निभयवित्रस्ताः सर्वे यान्ति दिशो दश

prāṇāṃstyaktvā palāyante sarve dānavapuṅgavāḥ | evaṃ kumbhāṇḍavākyaṃ te śṛṇvanto bhayavihvalāḥ | cakrāgnibhayavitrastāḥ sarve yānti diśo daśa

हिन्दी अर्थ

शभाण्डका ऐसा वचन सुनते हुए भी वे समस्त नवशिरोमणि भयसे व्याकुल हो प्राणोंका मोह छोड़कर नायन करने लगे। वे सब-के-सब श्रीकृष्णकी काय़िके भयसे थर्रा उठे थे; अत: दसों दिशाओंकी र भागे चले जा रहे थे

अध्याय 179

श्लोक 15

भग्नं बलं ततो दृष्ट्वा कृष्णेनामिततेजसा ।संरक्तनयनः स्थाणुर्युद्धाय पर्यवर्तत

bhagnaṃ balaṃ tato dṛṣṭvā kṛṣṇenāmitatejasā | saṃraktanayanaḥ sthāṇuryuddhāya paryavartata

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर अमित स्वी श्रीकृष्णके द्वारा दानवसेनामें भगदड़ पड़ी देख ववान्‌ शड्ूर क्रोधसे लाल आँखें किये स्वयं युद्धके ये उपस्थित हुए

English

Brahmā said:—O ye highly powerful gods, I have learnt the object of your arrival here. O leading Suras, your object will be accomplished. That lord of the universe, who will vanquish Bali the foremost of Dānavas, is not only the victor of the Daityas but is the conqueror of three worlds and is worshipful unto the gods. That eternal origin of the universe is the ordainer of the worlds. People call him omniscient and Hemagarbha. The great Lord, who will destroy the world and the Asura-chief Bali, is the origin of all and is our first born. That Yogin, that soul of the universe is above the reach of thought. Even the Devas do not know that great one: but that Purusottama knows the gods, ourselves and the whole universe. By His grace we fare well. And establishing communion with Him people practise hard austerities in this world.

अध्याय 179

श्लोक 16

बाणसंरक्षणं कर्तुं रथमास्थाय सुप्रभम् ।देवः कुमारश्च तथा रथेनाग्निसमेन वै

bāṇasaṃrakṣaṇaṃ kartuṃ rathamāsthāya suprabham | devaḥ kumāraśca tathā rathenāgnisamena vai

हिन्दी अर्थ

वे बाणासुरकी रक्षा करनेके ये उत्तम प्रभासे युक्त रथपर आरूढ़ होकर आये साथ ही कुमार स्कन्ददेव भी अग्रिके समान तेजस्वी के द्वारा वहाँ उपस्थित हुए थे

अध्याय 179

श्लोक 17

नन्दीश्वरसमायुक्तं रथमास्थाय वीर्यवान् ।सन्दष्टौष्ठपुटो रुद्रः प्राधावत यतो हरिः

nandīśvarasamāyuktaṃ rathamāsthāya vīryavān | sandaṣṭauṣṭhapuṭo rudraḥ prādhāvata yato hariḥ

हिन्दी अर्थ

नन्दीश्वरसे संयुक्त रथपर आरूढ़ हो पराक्रमी भगवान्‌ रुद्र अपने ओष्ठको दाँतोंसे दबाकर उसी ओर दौड़े; जहाँ श्रीहरि विद्यमान थे

अध्याय 179

श्लोक 18

पिबन्निव तदाकाशं सिंहयुक्तो महास्वनः ।रथो भाति घनोन्मुक्तः पौर्णमास्यां यथा शशी

pibanniva tadākāśaṃ siṃhayukto mahāsvanaḥ | ratho bhāti ghanonmuktaḥ paurṇamāsyāṃ yathā śaśī

हिन्दी अर्थ

सिंहोंसे जुता हुआ उनका रथ ऐसी तीव्रगतिसे दौड़ रहा था, मानो आकाशको पिये लेता हो। उससे बड़ी भारी घरघराहट हो रही थी। वह रथ ऐसा जान पड़ता था, मानो मेघोंके आवरणसे मुक्त हुआ पूर्णमासीका चन्द्रमा प्रकाशित हो [हा हो

English

O Devas, in the northern division and on the northern bank of the ocean of milk there is a most excellent place called _Amrita_ (nectar): so the wise say. Go there and being self-controlled practise hard austerities. There you will hear most sacred, purified words relating to Brahman grave like the muttering of clouds surcharged with water in the rainy season. That celestial speech is destructive of all sins and was spoken by the god of gods of pure soul. So long as your vow will not terminate you will hear that great universal speech. O gods, you have come to me and I am ready to grant you boons. Tell me what boon you do want.

अध्याय 179

श्लोक 19

ततो गणसहस्रैस्तु नानारूपैर्भयावहैः ।नदद्भिर्विविधान् नादान्रथो देवस्य शोभयन्

tato gaṇasahasraistu nānārūpairbhayāvahaiḥ | nadadbhirvividhān nādānratho devasya śobhayan

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चातू नाना प्रकारके सिंहनाद करते हुए नाना रूपधारी सहस्रों भयंकर गणोंकि साथ महादेवजीका [थ रणभूमिकी शोभा बढ़ाने लगा

English

Thereupon having bowed unto that one identical with Yoga Kashyapa and Aditi touched his feet and accepted the following boon. "May Lord forsooth be born as our son." When they with great reverence said so Brahmā said "So be it. Let the Devas pray to Him for becoming their brother and he will agree." Having obtained this boon from him and been successful in their mission the gods repaired to their respective habitations. Saying 'so be it' the Suras, Kashyapa and Aditi touched Brahmā's feet and repaired to the nothern quarter. Within a short time they reached the nothern bank of the ocean of milk as ordered by the Divine Brahmā. Crossing many oceans, mountains and rivers those leading celestials saw a highly dreadful quarter enshrouded with darkness and divested of the sun and creatures. Reaching that place called Amrita the Suras along with Kashyapa began to practise hard austerities for many years with a view to propitiate the thousand-eyed, intelligent Yogin Nārāyana endued with all lordly powers. Observing the vows of celibacy and silence and controlling their senses and movements the Suras practised hard austerities there. The divine Kashyapa recited for pleasing the Lord Narayana many Vedic verses of eulogy (1-26).

अध्याय 179

श्लोक 20

केचित् सिंहमुखास्तत्र तथा व्याघ्रमुखाः परे ।नागाश्वोष्ट्रमुखास्तत्र प्रवेपुरतिपीडिताः

kecit siṃhamukhāstatra tathā vyāghramukhāḥ pare | nāgāśvoṣṭramukhāstatra pravepuratipīḍitāḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान्‌ शिवके गणोंमें कोई सिंहके समान मुखवाले थे तो कोई याघ्रके समान; कितनोंके मुख हाथी, घोड़े और ऊँटके प्रमान थे; ये सब श्रीकृष्णके बाणोंसे अत्यन्त पीड़ित होकर थर-थर काँपने लगे

अध्याय 179

श्लोक 21

व्यालयज्ञोपवीताश्च केचित् तत्र महाबलाः ।खरोष्ट्रगजवक्त्राश्च अश्वग्रीवाश्च संस्थिताः

vyālayajñopavītāśca kecit tatra mahābalāḥ | kharoṣṭragajavaktrāśca aśvagrīvāśca saṃsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

उनमेंसे कितने ही पहाबली प्रमथगणोंने सर्पमय यज्ञोपबीत धारण कर रखे मे; कितनोंके मुख गधे, ऊँट और हाथियोंके समान पे, कितने ही घोड़ोंकी-सी गर्दन लिये खड़े थे

अध्याय 179

श्लोक 22

छागमार्जारवक्त्राश्च मेषवक्त्रास्तथा परे ।चीरिणः शिखिनश्चान्ये जटिलोर्ध्वशिरोरुहाः

chāgamārjāravaktrāśca meṣavaktrāstathā pare | cīriṇaḥ śikhinaścānye jaṭilordhvaśiroruhāḥ

श्लोक 22–32 का हिन्दी अर्थ

भन्य शिवगणोंके मुख भेड़, बकरे और बिलावोंके प्रमान थे; कितने ही चीर वस्त्र धारण किये हुए थे, केतनोंके मस्तकपर शिखा सुशोभित हो रही थी; हुतोंने जटाएँ बढ़ा रखी थीं और कितनोंके सिरके बाल ऊपरकी ओर उठे हुए थे। श्रीकृष्णके बाणोंसे पायल हो इन सबके पाँव उखड़ गये। ये श् एवं न्दुभियोंके शब्द सुनकर ही रणभूमिमें गिर पड़ते ग। कितने ही शिवगणोंके मुख सौम्य थे, वे वहाँ दिव्य मस्त्र-शस्त्रोंसे सुशोभित होते थे। उन्होंने भाँति-भाँतिके रलोंके मुकुट धारण किये थे और उनके आयुध भी मनेक प्रकारके थे। कितने ही गण बौने और विकट माकारवाले थे; उन्होंने सिंहों और व्याध्रोंकी खालोंसे पपने शरीरकों ढक रखा था। कितनोंकी दाढ़ें बहुत ड़ी थीं और वे खूनसे भीगे हुए विशाल मुखोंसे क्ते थे। उन्हें बलि अधिक प्रिय थी। ये सब-के- ब बड़े-बड़े शत्रुओंका मर्दन करनेवाले महादेवजीको गरों ओरसे घेरकर लीलापूर्वक संग्रामके लिये उत्सुक मुँह ऊपर किये खड़े थे। तदनन्तर अनायास ही हान्‌ कर्म करनेवाले रुद्रदेवके दिव्य रथको देखकर रुड्पर बैठे हुए श्रीकृष्ण भी भगवान्‌ रुद्रके साथ युद्ध रनेके लिये गये। गरुड़की पीठपर बैठकर आते हुए दवकुलके अग्रणी श्रीहरिको क्रोधमें भरे हुए भगवान्‌ गवने सौ नाराचोंसे घायल कर दिया। बिना क्लेशके | बड़े-बड़े कर्म करनेवाले महादेवजीके द्वारा बाणोंसे ड़ित किये जानेपर क्रोधमें भरे हुए श्रीहरिने उत्तम र्जन्यास्त्र हाथमें लिया । उस समय भगवान्‌ विष्णु और द्रके भारसे अत्यन्त पीड़ित हुई भूमि काँपने लगी। आाठों दिग्गज ऊपर मुँह किये पीड़ा पाकर विचलित उठे। बहुत-से पर्वत जलकी धाराओंसे आप्लावित वहाँ धराशायी हो गये। कितने ही सब ओरसे अपने शखरोंका परित्याग करने लगे। भगवान्‌ शिव और ष्णके संघर्षके समय दिशाएँ, विदिशाएँ, पृथ्वी और माकाश—ये सभी प्रज्वलित-से दिखायी देते थे। तलपर सब ओरसे व़पात होने लगा

अध्याय 179

श्लोक 23

भग्नाः परिपतन्ति स्म शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः ।केचित् सौम्यमुखास्तत्र दिव्यैः शस्त्रैरलङ्कृताः

bhagnāḥ paripatanti sma śaṅkhadundubhiniḥsvanaiḥ | kecit saumyamukhāstatra divyaiḥ śastrairalaṅkṛtāḥ

अर्थ श्लोक 22 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 24

नानापुष्पकृतापीडा नानाप्रहरणायुधाः ।वामना विकटाश्चैव सिंहव्याघ्रपरिच्छदाः

nānāpuṣpakṛtāpīḍā nānāpraharaṇāyudhāḥ | vāmanā vikaṭāścaiva siṃhavyāghraparicchadāḥ

अर्थ श्लोक 22 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 25

रुधिराद्रैर्महावक्त्रैर्महादंष्ट्रा बलिप्रियाः ।देवं सम्परिवार्याथ महाशत्रुप्रमर्दनम्

rudhirādrairmahāvaktrairmahādaṃṣṭrā balipriyāḥ | devaṃ samparivāryātha mahāśatrupramardanam

अर्थ श्लोक 22 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 26

लीलायमानास्तिष्ठन्ति सङ्ग्रामाभिमुखोन्मुखाः ।ततो दिव्यं रथं दृष्ट्वा रुद्रस्याक्लिष्टकर्मणः

līlāyamānāstiṣṭhanti saṅgrāmābhimukhonmukhāḥ | tato divyaṃ rathaṃ dṛṣṭvā rudrasyākliṣṭakarmaṇaḥ

अर्थ श्लोक 22 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 27

कृष्णो गरुडमास्थाय ययौ रुद्राय संयुगे ।वैनतेयस्थमास्यन्तमायान्तमग्रणी हरिम्

kṛṣṇo garuḍamāsthāya yayau rudrāya saṃyuge | vainateyasthamāsyantamāyāntamagraṇī harim

अर्थ श्लोक 22 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 28

विव्याध कुपितो बाणैर्नाराचानां शतेन सः ।स शरैरर्दितस्तेन हरेणाक्लिष्टकर्मणा

vivyādha kupito bāṇairnārācānāṃ śatena saḥ | sa śarairarditastena hareṇākliṣṭakarmaṇā

अर्थ श्लोक 22 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 29

हरिर्जग्राह कुपितो ह्यस्त्रं पार्जन्यमुत्तमम् ।प्रचचाल ततो भूमिर्विष्णुरुद्रप्रपीडिता

harirjagrāha kupito hyastraṃ pārjanyamuttamam | pracacāla tato bhūmirviṣṇurudraprapīḍitā

अर्थ श्लोक 22 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 30

नागाश्चोर्ध्वमुखास्तत्र विचेलुरभिपीडिताः ।पर्वताः पतितास्तत्र जलधाराभिराप्लुताः

nāgāścordhvamukhāstatra vicelurabhipīḍitāḥ | parvatāḥ patitāstatra jaladhārābhirāplutāḥ

अर्थ श्लोक 22 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 31

केचिन्मुमुचिरे तत्र शिखराणि समन्ततः ।दिशश्च प्रदिशश्चैव भूमिराकाशमेव च

kecinmumucire tatra śikharāṇi samantataḥ | diśaśca pradiśaścaiva bhūmirākāśameva ca

अर्थ श्लोक 22 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 32

प्रदीप्तानीव दृश्यन्ते स्थाणुकृष्णसमागमे ।समन्ततश्च निर्घाताः पतन्ति धरणीतले

pradīptānīva dṛśyante sthāṇukṛṣṇasamāgame | samantataśca nirghātāḥ patanti dharaṇītale

अर्थ श्लोक 22 के साथ

English

Vishnu said:—O leading celestials, I am pleased with you. May you fare well. Do you pray for boons and I am ready to grant them (4).

अध्याय 179

श्लोक 33

शिवाश्चैवाशिवान् नादान्नदन्ते भीमदर्शनाः ।वासवश्चानदन् घोरं रुधिरं चाप्यवर्षत

śivāścaivāśivān nādānnadante bhīmadarśanāḥ | vāsavaścānadan ghoraṃ rudhiraṃ cāpyavarṣata

हिन्दी अर्थ

[यानक दिखायी देनेवाली गीदड़ियाँ अमज्लसूचक ली बोलने लगीं। इन्द्र घोर गर्जना करते हुए रक्तकी र्षा करने लगे

अध्याय 179

श्लोक 34

उल्का च बाणसैन्यस्य पुच्छेनावृत्य तिष्ठति ।प्रववौ मारुतश्चापि ज्योतींष्याकुलतां ययुः

ulkā ca bāṇasainyasya pucchenāvṛtya tiṣṭhati | pravavau mārutaścāpi jyotīṃṣyākulatāṃ yayuḥ

श्लोक 34–41 का हिन्दी अर्थ

उल्का बाणासुरकी सेनाके च्छभागको आवृत करके स्थित हुई थी। वायु प्रचण्ड ततिसे बह रही थी और तारे व्याकुलताको प्राप्त हो हे थे। ओषधियाँ निस्तेज हो गयीं और आकाशचारी पाणी आकाशमें विचरण नहीं करते थे। इसी गीचमें समस्त देवताओंसे घिरे हुए ब्रह्माजी त्रिपुरनाशक द्रको युद्धके लिये उद्यत जानकर वहाँ आये। न्धर्व, अप्सरा, यक्ष, विद्याधर, सिद्ध और चारणोंके प्मुदाय भी वह युद्ध देखनेके लिये आकाशमें खड़े हो गये। इसी समय भगवान्‌ श्रीकृष्णने रुद्रदेवपर ार्जन्यास्त्रका प्रहार किया। वह अस्त्र प्रज्वलित होकर उसी ओर चला, जहाँ रुद्रदेव रथपर विराजमान थे। फर तो जहाँ भगवान्‌ शड्टरका रथ खड़ा था, वहाँ पभी दिशाओंसे झुकी हुई गाँठवाले लाखों बाण गिरने नगे। तब रोषमें भरे हुए अस्त्रवेत्ताओंमें श्रेष्ठ रुद्रदेवने त्रहाँ महारौद्र आग्रेयास्त्रका प्रयोग किया। वह अद्धुत- पा प्रतीत हुआ। उससे उन चारोंके शरीर सब ओरसे क्षत-विक्षत हो गये। वे बाणोंसे आच्छादित हो आगसे जलते हुए अदृश्य हो गये। यह देख सभी असुरप्रवर तीर वहाँ सिंहनाद करने लगे

अध्याय 179

श्लोक 35

प्रभाहीनास्तथौषध्यो न चरन्त्यन्तरिक्षगाः ।एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा सर्वदेवगणैर्वृतः

prabhāhīnāstathauṣadhyo na carantyantarikṣagāḥ | etasminnantare brahmā sarvadevagaṇairvṛtaḥ

अर्थ श्लोक 34 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 36

त्रिपुरान्तकमुद्यन्तं ज्ञात्वा रुद्रमुपागमत् ।गन्धर्वाप्सरसश्चैव यक्षा विद्याधरास्तथा

tripurāntakamudyantaṃ jñātvā rudramupāgamat | gandharvāpsarasaścaiva yakṣā vidyādharāstathā

अर्थ श्लोक 34 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 37

सिद्धचारणसङ्घाश्च पश्यन्तोऽथ दिवि स्थिताः ।ततः पार्जन्यमस्त्रं तत् क्षिप्तं रुद्राय विष्णुना

siddhacāraṇasaṅghāśca paśyanto'tha divi sthitāḥ | tataḥ pārjanyamastraṃ tat kṣiptaṃ rudrāya viṣṇunā

अर्थ श्लोक 34 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 38

ययौ ज्वलन्नथ तदा यतो रुद्रो रथस्थितः ।ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम्

yayau jvalannatha tadā yato rudro rathasthitaḥ | tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām

अर्थ श्लोक 34 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 39

निपेतुः सर्वतो दिग्भ्यो यतो हररथः स्थितः ।अथाग्नेयं महारौद्रमस्त्रमस्त्रविदां वरः

nipetuḥ sarvato digbhyo yato hararathaḥ sthitaḥ | athāgneyaṃ mahāraudramastramastravidāṃ varaḥ

अर्थ श्लोक 34 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 40

मुमोच रुषितो रुद्रस्तदद्भुतमिवाभवत् ।ततो विशीर्णदेहास्ते चत्वारोऽपि समन्ततः

mumoca ruṣito rudrastadadbhutamivābhavat | tato viśīrṇadehāste catvāro'pi samantataḥ

अर्थ श्लोक 34 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 41

नादृश्यन्त शरैश्छन्ना दह्यमानाश्च वह्निना ।सिंहनादं ततश्चक्रुः सर्व एवासुरोत्तमाः

nādṛśyanta śaraiśchannā dahyamānāśca vahninā | siṃhanādaṃ tataścakruḥ sarva evāsurottamāḥ

अर्थ श्लोक 34 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 42

हतोऽयमिति विज्ञाय आग्नेयास्त्रेण वै तदा ।ततस्तद् विसहित्वाऽऽजौ ह्यस्त्रमस्त्रविदां वरः

hato'yamiti vijñāya āgneyāstreṇa vai tadā | tatastad visahitvā''jau hyastramastravidāṃ varaḥ

श्लोक 42–45 का हिन्दी अर्थ

उन्होंने यह समझ लिया था कि श्रीकृष्ण आग्रेयास्त्रसे मारे गये। तदनन्तर युद्धस्थानमें उस अस्त्रकी चोट सहकर अस्त्रवेत्ताओंमें श्रेष्ठ प्रतापी वासुदेवने वारुणास्त्र उठाया। वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णद्वारा अत्यन्त तेजस्वी वारुणास्त्रका प्रयोग होनेपर उसके तेजसे भगवान्‌ शड्रका आग्नेयास्त्र शान्त हो गया। उस युद्धस्थलमें भगवान्‌ वासुदेवद्वारा उस आग्नेयास्त्रके प्रतिहत हो जानेपर भगवान्‌ शिवने पैशाच, राक्षस, रौद्र तथा आज़िरस नामक चार अस्त्र छोड़े, जो प्रलयाग्निके समान तेजस्वी थे॥ ४र—

अध्याय 179

श्लोक 43

जग्राह वारुणं सोऽस्त्रं वासुदेवः प्रतापवान् ।प्रयुक्ते वासुदेवेन वारुणास्त्रेऽतितेजसि

jagrāha vāruṇaṃ so'straṃ vāsudevaḥ pratāpavān | prayukte vāsudevena vāruṇāstre'titejasi

अर्थ श्लोक 42 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 44

आग्नेयं प्रशमं यातमस्त्रं वारुणतेजसा ।तस्मिन् प्रतिहते त्वस्त्रे वासुदेवेन संयुगे

āgneyaṃ praśamaṃ yātamastraṃ vāruṇatejasā | tasmin pratihate tvastre vāsudevena saṃyuge

अर्थ श्लोक 42 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 45

पैशाचं राक्षसं रौद्रं तथैवाङ्गिरसं भवः ।मुमोचास्त्राणि चत्वारि युगान्ताग्निनिभानि वै

paiśācaṃ rākṣasaṃ raudraṃ tathaivāṅgirasaṃ bhavaḥ | mumocāstrāṇi catvāri yugāntāgninibhāni vai

अर्थ श्लोक 42 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 46

वायव्यमथ सावित्रं वासवं मोहनं तथा ।अस्त्राणां धारणार्थाय वासुदेवो व्यमुञ्चत

vāyavyamatha sāvitraṃ vāsavaṃ mohanaṃ tathā | astrāṇāṃ dhāraṇārthāya vāsudevo vyamuñcata

हिन्दी अर्थ

तब भगवान्‌ वासुदेवने उक्त चारों अस्त्रोंका निवारण करनेके लिये क्रमश: वायव्यास्त्र, सावित्रास्त्र, ऐन्द्रास्त्र तथा मोहनास्त्रका प्रयोग किया

अध्याय 179

श्लोक 47

अस्त्रैश्चतुर्भिश्चत्वारि वारयित्वाशु माधवः ।मुमोच वैष्णवं सोऽस्त्रं व्यादितास्यान्तकोपमम्

astraiścaturbhiścatvāri vārayitvāśu mādhavaḥ | mumoca vaiṣṇavaṃ so'straṃ vyāditāsyāntakopamam

हिन्दी अर्थ

उन चारों अस्त्रोंसे उनके चारों अस्त्रोंका तत्काल निवारण करके लक्ष्मीपति श्रीकृष्णने वैष्णवास्त्रका प्रयोग किया जो मुँह बाये हुए कालके समान प्रतीत होता था

अध्याय 179

श्लोक 48

वैष्णवास्त्रं प्रयुक्ते तु सर्व एवासुरोत्तमाः ।भूतयक्षगणश्चैव बाणानीकं च सर्वशः

vaiṣṇavāstraṃ prayukte tu sarva evāsurottamāḥ | bhūtayakṣagaṇaścaiva bāṇānīkaṃ ca sarvaśaḥ

श्लोक 48–50 का हिन्दी अर्थ

वैष्णवास्त्रका प्रयोग होनेपर सभी असुरशिरोमणि वीर भूत, यक्षणण एवं बाणकी सारी सेना—ये सभी भय और मोहसे व्याकुल हो सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर भाग गये। जिसमें प्रमथगणोंकी अधिकता थी, उस सेनाके भी पलायन कर जानेपर महान्‌ असुर बाण युद्धके लिये उत्सुक हो बड़ी उतावलीके साथ निकला। जैसे वज़धारी इन्द्र श्रेष्ठ देतताओंसे घिरे होते हैं, उसी प्रकार वह भयंकर अस्त्र-शस्त्रवाले महाबली एवं वीर पहारथी घोर दैत्योंसे घिरा हुआ था

अध्याय 179

श्लोक 49

दिशः सर्वा प्राद्रवन्त भयमोहेन विक्लवाः ।प्रमाथगणभूयिष्ठे दीर्णे सैन्ये महासुरः

diśaḥ sarvā prādravanta bhayamohena viklavāḥ | pramāthagaṇabhūyiṣṭhe dīrṇe sainye mahāsuraḥ

अर्थ श्लोक 48 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 50

निर्जगाम ततो बाणो युद्धायाभिमुखस्त्वरन् ।भीमप्रहरणैर्घोरैर्दैत्यैश्च सुमहाबलैः ।वृतो महारथैर्वीरैर्वज्रीव सुरसत्तमैः

nirjagāma tato bāṇo yuddhāyābhimukhastvaran | bhīmapraharaṇairghorairdaityaiśca sumahābalaiḥ | vṛto mahārathairvīrairvajrīva surasattamaiḥ

अर्थ श्लोक 48 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 51

जपैश्च मन्त्रैश्च तथौषधीभिर्महात्मनः स्वस्त्ययनं प्रचक्रुः ।स तत्र वस्त्राणि शुभाश्च गावः फलानि पुष्पाणि तथैव निष्कान्

japaiśca mantraiśca tathauṣadhībhirmahātmanaḥ svastyayanaṃ pracakruḥ | sa tatra vastrāṇi śubhāśca gāvaḥ phalāni puṣpāṇi tathaiva niṣkān

श्लोक 51–53 का हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय! उस समय ब्राह्मणलोग जप, मन्त्र और ओषधियोंद्वारा महामनस्वी बाणासुरके लिये स्वस्तिवाचन कर रहे थे और बलिकुमार बाण उन ब्राह्मणोंके लिये बहुत-से वस्त्र, शुभलक्षणा गौएँ, फल, फूल तथा स्वर्णमुद्राएँ देता हुआ धनाध्यक्ष कुबेरके समान शोभा पाता था। उसके विशाल रथमें सहसत्रों सूर्योके चिह्न बने थे, बहुत- पी छोटी-छोटी घंटियाँ लगी थीं। वह बहुमूल्य पुवर्ण तथा रत्नोंसे सुसज्जित होकर विचित्र शोभा शरण करता था। उसमें सहसों चन्द्रमा तथा दस हजार रोंके चिह्न बने थे। वह महान्‌ रथ अग्रिके समान पकाशित हो रहा था। दानव कुम्भाण्डने उस रथकी ास अपने हाथमें ले रखी थी। उसपर विशाल ध्वजा फहरा रही थी और उसपर बैठे हुए बाणासुरने हाथमें पनुष ले रखा था

English

Thereupon the highly effulgent and intelligent Vrihaspati took the Omnipotent Dwarf to the sacrificial ground of the Daitya king Bali endued with high intellectual powers. That Dwarf assumed the form of a boy, had smoky eyes, wore sacrificial thread well-polished and deer-skin. He had an umbrella and staff in his hands. Though not aged he appeared like an old man. Meditated upon by Brahmā and other gods that foremost of Suras, the Lord of the Patriarchs, went to the sacrificial ground of the Daitya king Virochana's son Bali (56–60). Although the gate was well-protected by properly armed and accoutered Daityas he all on a sudden entered there (61). The powerful Dwarf appeared before Bali, the king of Daityas and Dānavas, completely encircled by priests well-versed in reciting _mantras_ (62). Having arrived at the sacrificial ground filled with Brāhmana saints the lord described himself as being identical with Yajna. Having described in detail the sacrifice that Eternal Purusha, identical with Yajna and a master of sacrificial rites, vanquished Sukra and other priests with various quotations and they could advance no reply. Before the Rishis and priests the Omnipotent Lord, of wonderful speech, with reasons and arguments laid down in the Vedas, but not visible to any, described himself unto Bali as being identical with sacrifice. Thereupon seeing the elderly Rishis and Upadhyayas (preceptors) silenced by that highly effulgent dwarfish boy Virochana's son Bali regarded it as a wonder. And filled with surprise and bending low his head, he, with folded hands, said:—"Whence have you come? Who are you? Whose son are you? what necessity have you here? I had never seen before such an intelligent, beautiful, good-looking, charming Brāhmana boy endued with such spiritual culture and so well read in the Vedas. The Devas, the Rishis, Nagas, Yakshas, Asuras, Rakshasas, Pitris, Siddhas, Gandharvas, none amongst them, has such a son. Whoever you may be, I bow, unto you. Tell me what I can do for you" (63—72).

अध्याय 179

श्लोक 52

बलेः सुतो ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छन् विराजते तेन यथा धनेशः ।सहस्रसूर्यो बहुकिङ्किणीकः परार्घ्यजाम्बूनदरत्नचित्रः

baleḥ suto brāhmaṇebhyaḥ prayacchan virājate tena yathā dhaneśaḥ | sahasrasūryo bahukiṅkiṇīkaḥ parārghyajāmbūnadaratnacitraḥ

अर्थ श्लोक 51 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 53

सहस्रचन्द्रायुततारकश्च रथो महानग्निरिवावभाति ।तमास्थितो दानवसङ्गृहीतं महाध्वजं कार्मुकधृक् स बाणः

sahasracandrāyutatārakaśca ratho mahānagnirivāvabhāti | tamāsthito dānavasaṅgṛhītaṃ mahādhvajaṃ kārmukadhṛk sa bāṇaḥ

अर्थ श्लोक 51 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 54

उद्वर्तयिष्यन् यदुपुङ्गवानामतीव रौद्रं स बिभर्ति रूपम् ।स मन्युमान् वीररथौघसङ्कुलो विनिर्ययौ तान् प्रति दैत्यसागरः

udvartayiṣyan yadupuṅgavānāmatīva raudraṃ sa bibharti rūpam | sa manyumān vīrarathaughasaṅkulo viniryayau tān prati daityasāgaraḥ

श्लोक 54–56 का हिन्दी अर्थ

वह उन यदुपुज्जव वीरोंका संहार कर डालनेके ये उद्यत हो अत्यन्त भयंकर रूप धारण किये हुए , क्रोधमें भरा था और वीर रथियोंके समुदायसे रा हुआ था। वह दैत्यसागर उन यादववीरोंकी ओर ढ़ चला ठीक उसी तरह, जैसे वायुके वेगसे बढ़ा आ उत्ताल तरंगोंसे व्यास महासागर समस्त लोकोंका नाश करनेके लिये अग्रसर हो रहा हो। लोगोंके नमें त्रास उत्पन्न करनेवाले शरीरोंके द्वारा भयंकर तीत होनेवाली बहुत-सी सेनाएँ उसके आगे-आगे ल रही थीं। राजन्‌! विशाल रथों और उठे हुए नुषोंसे युक्त वे सेनाएँ पर्वतसहित वनोंके समान प्रतीत ती थीं। अत्यन्त अद्भुत रूपवाला बाणासुर वह युद्ध खनेके लिये समुद्रके निकटवर्ती वासस्थानसे निकल- र चला

अध्याय 179

श्लोक 55

वातप्रवृद्धस्तु तरङ्गसङ्कुलो यथार्णवो लोकविनाशनाय ।भीमानि सन्त्रासकरैर्वपुर्भिस्तान्यग्रतो भान्ति बलानि तस्य

vātapravṛddhastu taraṅgasaṅkulo yathārṇavo lokavināśanāya | bhīmāni santrāsakarairvapurbhistānyagrato bhānti balāni tasya

अर्थ श्लोक 54 के साथ

अध्याय 179

श्लोक 56

महारथान्युच्छ्रितकार्मुकाणि सपर्वतानीव वनानि राजन् ।विनिःसृतः सागरतोयवासादत्यद्भुतश्चाहवद्रष्टुकामः

mahārathānyucchritakārmukāṇi saparvatānīva vanāni rājan | viniḥsṛtaḥ sāgaratoyavāsādatyadbhutaścāhavadraṣṭukāmaḥ

अर्थ श्लोक 54 के साथ

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.