Parva 2, Adhyāya 125

श्रीकृष्णकस्य जृम्भास्त्रेण भगवतः शङ्करस्य जृम्भायाः वशीभूतभवनं, ब्रह्मणा शिवं विष्णोः सह तस्य एकत्वस्य स्मारणं, ब्रह्मणः पृच्छाकरणोपरि मार्कण्डेयेन हरिहरस्य एकत्वं स्थापयित्वा माहात्म्यसहितं हरिहरात्मकस्य स्तोत्रस्य वर्णनं अन्धकारीकृते लोके प्रदीप्ते त्र्यम्बके तथा ।न नन्दी नापि च रथो न रुद्रः प्रत्यदृश्यत॥ 1 ॥

śrīkṛṣṇakasya jṛmbhāstreṇa bhagavataḥ śaṅkarasya jṛmbhāyāḥ vaśībhūtabhavanaṃ, brahmaṇā śivaṃ viṣṇoḥ saha tasya ekatvasya smāraṇaṃ, brahmaṇaḥ pṛcchākaraṇopari mārkaṇḍeyena hariharasya ekatvaṃ sthāpayitvā māhātmyasahitaṃ hariharātmakasya stotrasya varṇanaṃ andhakārīkṛte loke pradīpte tryambake tathā | na nandī nāpi ca ratho na rudraḥ pratyadṛśyata

द्विगुणं दीप्तदेहस्तु रोषेण च बलेन च ।त्रिपुरान्तकरो बाणं जग्राह स चतुर्मुखम्॥ 2 ॥

dviguṇaṃ dīptadehastu roṣeṇa ca balena ca | tripurāntakaro bāṇaṃ jagrāha sa caturmukham

सन्दधत् कार्मुकं चैव क्षेप्तुकामस्त्रिलोचनः ।विज्ञातो वासुदेवेन चित्तज्ञेन महात्मना॥ 3 ॥

sandadhat kārmukaṃ caiva kṣeptukāmastrilocanaḥ | vijñāto vāsudevena cittajñena mahātmanā

जृम्भणं नाम सोऽप्यस्त्रं जग्राह पुरुषोत्तमः ।हरं सञ्जृम्भयामास क्षिप्रकारी महाबलः॥ 4 ॥

jṛmbhaṇaṃ nāma so'pyastraṃ jagrāha puruṣottamaḥ | haraṃ sañjṛmbhayāmāsa kṣiprakārī mahābalaḥ

सशरः सधनुश्चैव हरस्तेनाशु जृम्भितः ।संज्ञां न लेभे भगवान् विजेतासुररक्षसाम्॥ 5 ॥

saśaraḥ sadhanuścaiva harastenāśu jṛmbhitaḥ | saṃjñāṃ na lebhe bhagavān vijetāsurarakṣasām

सशरं सधनुष्कं च दृष्ट्वाऽऽत्मानं विजृम्भितम् ।बलोन्मत्तोऽथ बाणोऽसौ शर्वं चोदयतेऽसकृत्॥ 6 ॥

saśaraṃ sadhanuṣkaṃ ca dṛṣṭvā''tmānaṃ vijṛmbhitam | balonmatto'tha bāṇo'sau śarvaṃ codayate'sakṛt

ततो ननाद भूतात्मा स्निग्धगम्भीरया गिरा ।प्रध्मापयामास तदा कृष्णः शङ्खं महाबलः॥ 7 ॥

tato nanāda bhūtātmā snigdhagambhīrayā girā | pradhmāpayāmāsa tadā kṛṣṇaḥ śaṅkhaṃ mahābalaḥ

पाञ्चजन्यस्य घोषेण शार्ङ्गविस्फूर्जितेन च ।देवं विजृम्भितं दृष्ट्वा सर्वभूतानि तत्रसुः॥ 8 ॥

pāñcajanyasya ghoṣeṇa śārṅgavisphūrjitena ca | devaṃ vijṛmbhitaṃ dṛṣṭvā sarvabhūtāni tatrasuḥ

एतस्मिन्नन्तरे तत्र रुद्रस्य पार्षदा रणे ।मायायुद्धं समाश्रित्य प्रद्युम्नं पर्यवारयन्॥ 9 ॥

etasminnantare tatra rudrasya pārṣadā raṇe | māyāyuddhaṃ samāśritya pradyumnaṃ paryavārayan

सर्वांस्तु निद्रावशगान्कृत्वा मकरकेतुमान् ।दानवान् नाशयत् तत्र शरजालेन वीर्यवान् ।प्रमाथगणभूयिष्ठांस्तत्र तत्र महाबलान्॥ 10 ॥

sarvāṃstu nidrāvaśagānkṛtvā makaraketumān | dānavān nāśayat tatra śarajālena vīryavān | pramāthagaṇabhūyiṣṭhāṃstatra tatra mahābalān

ततस्तु जृम्भमाणस्य देवस्याक्लिष्टकर्मणः ।ज्वाला प्रादुरभूद्वक्त्राद्दहन्तीव दिशो दश॥ 11 ॥

tatastu jṛmbhamāṇasya devasyākliṣṭakarmaṇaḥ | jvālā prādurabhūdvaktrāddahantīva diśo daśa

ततस्तु धरणीदेवी पीड्यमाना महात्मभिः ।ब्रह्माणं विश्वधातारं वेपमानाभ्युपागमत्॥ 12 ॥

tatastu dharaṇīdevī pīḍyamānā mahātmabhiḥ | brahmāṇaṃ viśvadhātāraṃ vepamānābhyupāgamat

देवदेव महाबाहो पीड्यामि परमौजसा ।कृष्णरुद्रभराक्रान्ता भविष्यैकार्णवा पुनः॥ 13 ॥

devadeva mahābāho pīḍyāmi paramaujasā | kṛṣṇarudrabharākrāntā bhaviṣyaikārṇavā punaḥ

अविषह्यमिमं भारं चिन्तयस्व पितामह ।लघ्वीभूता यथा देव धारयेयं चराचरम्॥ 14 ॥

aviṣahyamimaṃ bhāraṃ cintayasva pitāmaha | laghvībhūtā yathā deva dhārayeyaṃ carācaram

ततस्तु काश्यपीं देवीं प्रत्युवाच पितामहः ।मुहूर्तं धारयात्मानमाशु लघ्वी भविष्यसि॥ 15 ॥

tatastu kāśyapīṃ devīṃ pratyuvāca pitāmahaḥ | muhūrtaṃ dhārayātmānamāśu laghvī bhaviṣyasi

दृष्ट्वा तु भगवान् ब्रह्मा रुद्रं वचनमब्रवीत् ।सृष्टो महासुरवधः किं भूयः परिरक्ष्यते॥ 16 ॥

dṛṣṭvā tu bhagavān brahmā rudraṃ vacanamabravīt | sṛṣṭo mahāsuravadhaḥ kiṃ bhūyaḥ parirakṣyate

न च युद्धं महाबाहो तव कृष्णेन रोचते ।न च बुध्यसि कृष्णं त्वमात्मानं तु द्विधा कृतम्॥ 17 ॥

na ca yuddhaṃ mahābāho tava kṛṣṇena rocate | na ca budhyasi kṛṣṇaṃ tvamātmānaṃ tu dvidhā kṛtam

ततः शरीरयोगाद्धि भगवानव्ययः प्रभुः ।प्रविश्य पश्यते कृत्स्नांस्त्रींल्लोकान्सचराचरान्॥ 18 ॥

tataḥ śarīrayogāddhi bhagavānavyayaḥ prabhuḥ | praviśya paśyate kṛtsnāṃstrīṃllokānsacarācarān

प्रविश्य योगं योगात्मा वरांस्ताननुचिन्तयन् ।द्वारवत्यां यदुक्तं च तदनुस्मृत्य सर्वशः ।जगाद नोत्तरं किञ्चिन्निवृत्तो ह्यभवत् तदा॥ 19 ॥

praviśya yogaṃ yogātmā varāṃstānanucintayan | dvāravatyāṃ yaduktaṃ ca tadanusmṛtya sarvaśaḥ | jagāda nottaraṃ kiñcinnivṛtto hyabhavat tadā

आत्मानं कृष्णयोनिस्थं पश्यत ह्येकयोनिजम् ।ततो निःसृत्य रुद्रस्तु न्यस्तवादोऽभवन्मृधे॥ 20 ॥

ātmānaṃ kṛṣṇayonisthaṃ paśyata hyekayonijam | tato niḥsṛtya rudrastu nyastavādo'bhavanmṛdhe

ब्रह्माणं चाब्रवीद् रुद्रो न योत्स्ये भगवन्निति ।कृष्णेन सह सङ्ग्रामे लघ्वी भवतु मेदिनी॥ 21 ॥

brahmāṇaṃ cābravīd rudro na yotsye bhagavanniti | kṛṣṇena saha saṅgrāme laghvī bhavatu medinī

ततः कृष्णोऽथ रुद्रश्च परिष्वज्य परस्परम् ।परां प्रीतिमुपागम्य सङ्ग्रामादपजग्मतुः॥ 22 ॥

tataḥ kṛṣṇo'tha rudraśca pariṣvajya parasparam | parāṃ prītimupāgamya saṅgrāmādapajagmatuḥ

न च तौ पश्यते कञ्चिद्योगिनौ योगमागतौ ।एको ब्रह्मा तथा कृत्वा पश्यँल्लोकान्पितामहः॥ 23 ॥

na ca tau paśyate kañcidyoginau yogamāgatau | eko brahmā tathā kṛtvā paśya~llokānpitāmahaḥ

उवाचैतत् समुद्दिश्य मार्कण्डेयं सनारदम् ।पार्श्वस्थं परिपप्रच्छ ज्ञात्वा वै दीर्घदर्शिनम्॥ 24 ॥

uvācaitat samuddiśya mārkaṇḍeyaṃ sanāradam | pārśvasthaṃ paripapraccha jñātvā vai dīrghadarśinam

मन्दरस्य गिरेः पार्श्वे नलिन्यां भवकेशवौ ।रात्रौ स्वप्नान्तरे ब्रह्मन्मया दृष्टौ हराच्युतौ॥ 25 ॥

mandarasya gireḥ pārśve nalinyāṃ bhavakeśavau | rātrau svapnāntare brahmanmayā dṛṣṭau harācyutau

हरं च हरिरूपेण हरिं च हररूपिणम् ।शङ्खचक्रगदापाणिं पीताम्बरधरं हरम्॥ 26 ॥

haraṃ ca harirūpeṇa hariṃ ca hararūpiṇam | śaṅkhacakragadāpāṇiṃ pītāmbaradharaṃ haram

त्रिशूलपट्टिशधरं व्याघ्रचर्मधरं हरिम् ।गरुडस्थं चापि हरं हरिं च वृषभध्वजम्॥ 27 ॥

triśūlapaṭṭiśadharaṃ vyāghracarmadharaṃ harim | garuḍasthaṃ cāpi haraṃ hariṃ ca vṛṣabhadhvajam

विस्मयो मे महान्ब्रह्मन् दृष्ट्वा तत्परमाद्भुतम् ।एतदाचक्ष्व भगवन् याथातथ्येन सुव्रत॥ 28 ॥

vismayo me mahānbrahman dṛṣṭvā tatparamādbhutam | etadācakṣva bhagavan yāthātathyena suvrata

शिवाय विष्णुरूपाय विष्णवे शिवरूपिणे ।यथान्तरं न पश्यामि तेन तौ दिशतः शिवम्॥ 29 ॥

śivāya viṣṇurūpāya viṣṇave śivarūpiṇe | yathāntaraṃ na paśyāmi tena tau diśataḥ śivam

अनादिमध्यनिधनमेतदक्षरमव्ययम् ।तदेव ते प्रवक्ष्यामि रूपं हरिहरात्मकम्॥ 30 ॥

anādimadhyanidhanametadakṣaramavyayam | tadeva te pravakṣyāmi rūpaṃ hariharātmakam

यो विष्णुः स तु वै रुद्रो यो रुद्रः स पितामहः ।एका मूर्तिस्त्रयो देवा रुद्रविष्णुपितामहाः॥ 31 ॥

yo viṣṇuḥ sa tu vai rudro yo rudraḥ sa pitāmahaḥ | ekā mūrtistrayo devā rudraviṣṇupitāmahāḥ

वरदा लोककर्तारो लोकनाथाः स्वयम्भुवः ।अर्धनारीश्वरास्ते तु व्रतं तीव्रं समास्थिताः॥ 32 ॥

varadā lokakartāro lokanāthāḥ svayambhuvaḥ | ardhanārīśvarāste tu vrataṃ tīvraṃ samāsthitāḥ

यथा जले जलं क्षिप्तं जलमेव तु तद् भवेत् ।रुद्रं विष्णुः प्रविष्टस्तु तथा रुद्रमयो भवेत्॥ 33 ॥

yathā jale jalaṃ kṣiptaṃ jalameva tu tad bhavet | rudraṃ viṣṇuḥ praviṣṭastu tathā rudramayo bhavet

अग्निमग्निः प्रविष्टस्तु अग्निरेव यथा भवेत् ।तथा विष्णुं प्रविष्टस्तु रुद्रो विष्णुमयो भवेत्॥ 34 ॥

agnimagniḥ praviṣṭastu agnireva yathā bhavet | tathā viṣṇuṃ praviṣṭastu rudro viṣṇumayo bhavet

रुद्रमग्निमयं विद्याद्विष्णुः सोमात्मकः स्मृतः ।अग्नीषोमात्मकं चैव जगत् स्थावरजङ्गमम्॥ 35 ॥

rudramagnimayaṃ vidyādviṣṇuḥ somātmakaḥ smṛtaḥ | agnīṣomātmakaṃ caiva jagat sthāvarajaṅgamam

कर्तारौ चापहर्तारौ स्थावरस्य चरस्य तु ।जगतः शुभकर्तारौ प्रभविष्णू महेश्वरौ॥ 36 ॥

kartārau cāpahartārau sthāvarasya carasya tu | jagataḥ śubhakartārau prabhaviṣṇū maheśvarau

कर्तृकारणकर्तारौ कर्तृकारणकारकौ ।भूतभव्यभवौ देवौ नारायणमहेश्वरौ॥ 37 ॥

kartṛkāraṇakartārau kartṛkāraṇakārakau | bhūtabhavyabhavau devau nārāyaṇamaheśvarau

जगतः पालकावेतावेतौ सृष्टिकरौ स्मृतौ ।एते चैव प्रवर्षन्ति भान्ति वान्ति सृजन्ति च ।एतत् परतरं गुह्यं कथितं ते पितामह॥ 38 ॥

jagataḥ pālakāvetāvetau sṛṣṭikarau smṛtau | ete caiva pravarṣanti bhānti vānti sṛjanti ca | etat parataraṃ guhyaṃ kathitaṃ te pitāmaha

यश्चैनं पठते नित्यं यश्चैनं शृणुयान्नरः ।प्राप्नोति परमं स्थानं विष्णुरुद्रप्रसादजम्॥ 39 ॥

yaścainaṃ paṭhate nityaṃ yaścainaṃ śṛṇuyānnaraḥ | prāpnoti paramaṃ sthānaṃ viṣṇurudraprasādajam

देवौ हरिहरौ स्तोष्ये ब्रह्मणा सह सङ्गतौ ।एतौ च परमौ देवौ जगतः प्रभवाप्ययौ॥ 40 ॥

devau hariharau stoṣye brahmaṇā saha saṅgatau | etau ca paramau devau jagataḥ prabhavāpyayau

रुद्रस्य परमो विष्णुर्विष्णोश्च परमः शिवः ।एक एव द्विधाभूतो लोके चरति नित्यशः॥ 41 ॥

rudrasya paramo viṣṇurviṣṇośca paramaḥ śivaḥ | eka eva dvidhābhūto loke carati nityaśaḥ

न विना शङ्करं विष्णुर्न विना केशवं शिवः ।तस्मादेकत्वमायातौ रूद्रोपेन्द्रौ तु तौ पुरा ।नमो रुद्राय कृष्णाय नमः संहतचारिणे॥ 42 ॥

na vinā śaṅkaraṃ viṣṇurna vinā keśavaṃ śivaḥ | tasmādekatvamāyātau rūdropendrau tu tau purā | namo rudrāya kṛṣṇāya namaḥ saṃhatacāriṇe

नमः षडर्धनेत्राय सद्विनेत्राय वै नमः ।नमः पिङ्गलनेत्राय पद्मनेत्राय वै नमः॥ 43 ॥

namaḥ ṣaḍardhanetrāya sadvinetrāya vai namaḥ | namaḥ piṅgalanetrāya padmanetrāya vai namaḥ

नमः कुमारगुरवे प्रद्युम्नगुरवे नमः ।नमो धरणीधराय गङ्गाधराय वै नमः॥ 44 ॥

namaḥ kumāragurave pradyumnagurave namaḥ | namo dharaṇīdharāya gaṅgādharāya vai namaḥ

नमो मयूरपिच्छाय नमः केयूरधारिणे ।नमः कपालमालाय वनमालाय वै नमः॥ 45 ॥

namo mayūrapicchāya namaḥ keyūradhāriṇe | namaḥ kapālamālāya vanamālāya vai namaḥ

नमस्त्रिशूलहस्ताय चक्रहस्ताय वै नमः ।नमः कनकदण्डाय नमस्ते ब्रह्मदण्डिने॥ 46 ॥

namastriśūlahastāya cakrahastāya vai namaḥ | namaḥ kanakadaṇḍāya namaste brahmadaṇḍine

नमश्चर्मनिवासाय नमस्ते पीतवाससे ।नमोऽस्तु लक्ष्मीपतये उमायाः पतये नमः॥ 47 ॥

namaścarmanivāsāya namaste pītavāsase | namo'stu lakṣmīpataye umāyāḥ pataye namaḥ

नमः खट्वाङ्गधाराय नमो मुसलधारिणे ।नमो भस्माङ्गरागाय नमः कृष्णाङ्गधारिणे॥ 48 ॥

namaḥ khaṭvāṅgadhārāya namo musaladhāriṇe | namo bhasmāṅgarāgāya namaḥ kṛṣṇāṅgadhāriṇe

नमः श्मशानवासाय नमः सागरवासिने ।नमो वृषभवाहाय नमो गरुडवाहिने॥ 49 ॥

namaḥ śmaśānavāsāya namaḥ sāgaravāsine | namo vṛṣabhavāhāya namo garuḍavāhine

नमस्त्वनेकरूपाय बहुरूपाय वै नमः ।नमः प्रलयकर्त्रे च नमस्त्रैलोक्यधारिणे॥ 50 ॥

namastvanekarūpāya bahurūpāya vai namaḥ | namaḥ pralayakartre ca namastrailokyadhāriṇe

नमोऽस्तु सौम्यरूपाय नमो भैरवरूपिणे ।विरूपाक्षाय देवाय नमः सौम्येक्षणाय च॥ 51 ॥

namo'stu saumyarūpāya namo bhairavarūpiṇe | virūpākṣāya devāya namaḥ saumyekṣaṇāya ca

दक्षयज्ञविनाशाय बलेर्नियमनाय च ।नमः पर्वतवासाय नमः सागरवासिने॥ 52 ॥

dakṣayajñavināśāya balerniyamanāya ca | namaḥ parvatavāsāya namaḥ sāgaravāsine

नमः सुररिपुघ्नाय त्रिपुरघ्नाय वै नमः ।नमोऽस्तु नरकघ्नाय नमः कामाङ्गनाशिने॥ 53 ॥

namaḥ suraripughnāya tripuraghnāya vai namaḥ | namo'stu narakaghnāya namaḥ kāmāṅganāśine

नमस्त्वन्धकनाशाय नमः कैटभनाशिने ।नमः सहस्रहस्ताय नमोऽसङ्ख्येयबाहवे॥ 54 ॥

namastvandhakanāśāya namaḥ kaiṭabhanāśine | namaḥ sahasrahastāya namo'saṅkhyeyabāhave

नमः सहस्रशीर्षाय बहुशीर्षाय वै नमः ।दामोदराय देवाय मुञ्जमेखलिने नमः॥ 55 ॥

namaḥ sahasraśīrṣāya bahuśīrṣāya vai namaḥ | dāmodarāya devāya muñjamekhaline namaḥ

नमस्ते भगवन् विष्णो नमस्ते भगवञ्छिव ।नमस्ते भगवन् देव नमस्ते देवपूजित॥ 56 ॥

namaste bhagavan viṣṇo namaste bhagavañchiva | namaste bhagavan deva namaste devapūjita

नमस्ते सामभिर्गीत नमस्ते यजुभिः सह ।नमस्ते सुरशत्रुघ्न नमस्ते सुरपूजित॥ 57 ॥

namaste sāmabhirgīta namaste yajubhiḥ saha | namaste suraśatrughna namaste surapūjita

नमस्ते कर्मिणां कर्म नमोऽमितपराक्रम ।हृषीकेश नमस्तेऽस्तु स्वर्णकेश नमोऽस्तु ते॥ 58 ॥

namaste karmiṇāṃ karma namo'mitaparākrama | hṛṣīkeśa namaste'stu svarṇakeśa namo'stu te

इमं स्तवं यो रुद्रस्य विष्णोश्चैव महात्मनः ।समेत्य ऋषिभिः सर्वैः स्तुतौ स्तौति महर्षिभिः ५९॥ व्यासेन वेदविदुषा नारदेन च धीमता ।भारद्वाजेन गर्गेण विश्वामित्रेण वै तथा॥ 60 ॥

imaṃ stavaṃ yo rudrasya viṣṇoścaiva mahātmanaḥ | sametya ṛṣibhiḥ sarvaiḥ stutau stauti maharṣibhiḥ 59|| vyāsena vedaviduṣā nāradena ca dhīmatā | bhāradvājena gargeṇa viśvāmitreṇa vai tathā

अगस्त्येन पुलस्त्येन धौम्येन तु महात्मना ।य इदं पठते नित्यं स्तोत्रं हरिहरात्मकम्॥ 61 ॥

agastyena pulastyena dhaumyena tu mahātmanā | ya idaṃ paṭhate nityaṃ stotraṃ hariharātmakam

अरोगो बलवांश्चैव जायते नात्र संशयः ।श्रियं च लभते नित्यं न च स्वर्गान्निवर्तते॥ 62 ॥

arogo balavāṃścaiva jāyate nātra saṃśayaḥ | śriyaṃ ca labhate nityaṃ na ca svargānnivartate

अपुत्रो लभते पुत्रं कन्या विन्दति सत्पतिम् ।गुर्विणी शृणुते या तु वरं पुत्रं प्रसूयते॥ 63 ॥

aputro labhate putraṃ kanyā vindati satpatim | gurviṇī śṛṇute yā tu varaṃ putraṃ prasūyate

राक्षसाश्च पिशाचाश्च विघ्नानि च विनायकः ।भयं तत्र न कुर्वन्ति यत्रायं पठ्यते स्तवः॥ 64 ॥

rākṣasāśca piśācāśca vighnāni ca vināyakaḥ | bhayaṃ tatra na kurvanti yatrāyaṃ paṭhyate stavaḥ