Parva 3, Adhyāya 18

योगस्य उपसर्गाः, योगिनः विष्णुरूपेण स्थितिः, कर्मलयात् मुक्तिः, सकामकर्मिणां धूममार्गेण गतिः पुनरावृत्ति च, ज्ञानिनं योगीं च तत्त्वस्य साक्षात्कारं, ब्रह्मयुगस्य वर्णनं उपसर्गं च योगं च ध्यातव्यं चैव यत्पदम् ।न भूयः पुनरायाति मानुषं देहविग्रहम् ।सिद्धिं सिद्धिगुणांश्चैव श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः॥ 1 ॥

yogasya upasargāḥ, yoginaḥ viṣṇurūpeṇa sthitiḥ, karmalayāt muktiḥ, sakāmakarmiṇāṃ dhūmamārgeṇa gatiḥ punarāvṛtti ca, jñāninaṃ yogīṃ ca tattvasya sākṣātkāraṃ, brahmayugasya varṇanaṃ upasargaṃ ca yogaṃ ca dhyātavyaṃ caiva yatpadam | na bhūyaḥ punarāyāti mānuṣaṃ dehavigraham | siddhiṃ siddhiguṇāṃścaiva śrotumicchāmi tattvataḥ

शृणु विस्तरतः सर्वं यथा पृच्छसि मेधया ।उपपन्नेन मनसा ब्रह्मादीनामनेकधा॥ 2 ॥

śṛṇu vistarataḥ sarvaṃ yathā pṛcchasi medhayā | upapannena manasā brahmādīnāmanekadhā

पञ्चसिद्धिगुणांस्त्यक्त्वा पश्यतो ब्रह्मणो नृप ।योगयुक्तेन मनसा पञ्चेन्द्रियनिवासिनः॥ 3 ॥

pañcasiddhiguṇāṃstyaktvā paśyato brahmaṇo nṛpa | yogayuktena manasā pañcendriyanivāsinaḥ

ब्रह्मणश्चिन्तयानस्य ब्रह्मयज्ञं सनातनम् ।बहुरूपमनैश्वर्यात् प्रवर्तति निरोधनम्॥ 4 ॥

brahmaṇaścintayānasya brahmayajñaṃ sanātanam | bahurūpamanaiśvaryāt pravartati nirodhanam

पञ्चेन्द्रियस्य ग्रामस्य नवद्वारस्य भारत ।कामक्रोधस्य लोभस्य सन्निरुद्धस्य मेधया॥ 5 ॥

pañcendriyasya grāmasya navadvārasya bhārata | kāmakrodhasya lobhasya sanniruddhasya medhayā

तेजसा मूर्ध्नि चाधाय धूमो दोधूयते महान् ।नीललोहितवर्णाभैः पीतैः श्वेतैश्च धातुभिः॥ 6 ॥

tejasā mūrdhni cādhāya dhūmo dodhūyate mahān | nīlalohitavarṇābhaiḥ pītaiḥ śvetaiśca dhātubhiḥ

माञ्जिष्ठरागवर्णाभैः कपोतसदृशैस्तथा ।शुद्धवैदूर्यवर्णाभैः पद्मरागसमप्रभैः॥ 7 ॥

māñjiṣṭharāgavarṇābhaiḥ kapotasadṛśaistathā | śuddhavaidūryavarṇābhaiḥ padmarāgasamaprabhaiḥ

स्फाटिकैर्मणिवर्णाभैनागेन्द्रसदृशैस्तथा ।इन्द्रगोपकवर्णाभैश्चन्द्रांशुसलिलप्रभैः॥ 8 ॥

sphāṭikairmaṇivarṇābhaināgendrasadṛśaistathā | indragopakavarṇābhaiścandrāṃśusalilaprabhaiḥ

बहुवर्णैः सुधूमौघैरिन्द्रायुधसमप्रभैः ।सम्पतद्भिश्च युगपन्मेघैरिव समागतः ।निरुध्यत इवाकाशं पक्षवद्भिरिवाद्रिभिः॥ 9 ॥

bahuvarṇaiḥ sudhūmaughairindrāyudhasamaprabhaiḥ | sampatadbhiśca yugapanmeghairiva samāgataḥ | nirudhyata ivākāśaṃ pakṣavadbhirivādribhiḥ

ते धूमवर्णाः सङ्घाता घनाः सलिलधारिणः ।निर्वेमुश्चैव तोयौघान् विविशुर्वसुधातले॥ 10 ॥

te dhūmavarṇāḥ saṅghātā ghanāḥ saliladhāriṇaḥ | nirvemuścaiva toyaughān viviśurvasudhātale

मूर्ध्नि चैव महानग्निर्मानसो धूयते प्रभुः ।युक्तः परमयोगेन शतशोऽर्चिभिरावृतः॥ 11 ॥

mūrdhni caiva mahānagnirmānaso dhūyate prabhuḥ | yuktaḥ paramayogena śataśo'rcibhirāvṛtaḥ

तस्यार्चेर्विस्फुलिङ्गानां सहस्त्राणि शतानि च ।विसस्रुः सर्वगात्रेभ्यो ज्वलन्निव युगाग्नयः॥ 12 ॥

tasyārcervisphuliṅgānāṃ sahastrāṇi śatāni ca | visasruḥ sarvagātrebhyo jvalanniva yugāgnayaḥ

यावत्यो वर्षधारास्तु तावत्योऽर्च्योऽनलस्य च ।स्रमेयुर्वारिधाराभिर्विपुले वसुधातले॥ 13 ॥

yāvatyo varṣadhārāstu tāvatyo'rcyo'nalasya ca | srameyurvāridhārābhirvipule vasudhātale

वर्णाभ्यां युज्यमानस्य वायुर्दोधूयते महान् ।दिव्यसिद्धगुणोद्भूतः सूक्ष्मप्राणविवर्धनः॥ 14 ॥

varṇābhyāṃ yujyamānasya vāyurdodhūyate mahān | divyasiddhaguṇodbhūtaḥ sūkṣmaprāṇavivardhanaḥ

वेगवान् भीमनिर्घोषो बलवान् प्राणगोचरः ।तैरेव चाग्निसङ्घातैर्धातुभिः सह सङ्गतः॥ 15 ॥

vegavān bhīmanirghoṣo balavān prāṇagocaraḥ | taireva cāgnisaṅghātairdhātubhiḥ saha saṅgataḥ

सहस्रशोऽथ शतशो मूर्तिं कृत्वा पृथग्विधाम् ।अग्निर्वायुर्जलं भूमिर्धातवो ब्रह्मचोदिताः॥ 16 ॥

sahasraśo'tha śataśo mūrtiṃ kṛtvā pṛthagvidhām | agnirvāyurjalaṃ bhūmirdhātavo brahmacoditāḥ

समवायत्वमापन्ना बीजभूता महीपते ।सङ्घातं ब्रह्मवेगेन धातवो गमिता नृप॥ 17 ॥

samavāyatvamāpannā bījabhūtā mahīpate | saṅghātaṃ brahmavegena dhātavo gamitā nṛpa

यद् ब्रह्म चक्षुपोर्मध्ये स सूक्ष्मः पुरुषो विराट् ।तयोरन्यान् बहून् सूक्ष्मान् ससृजे पुरुषोत्तमः॥ 18 ॥

yad brahma cakṣupormadhye sa sūkṣmaḥ puruṣo virāṭ | tayoranyān bahūn sūkṣmān sasṛje puruṣottamaḥ

स एव भगवान्विष्णुर्व्यक्ताव्यक्तः सनातनः ।आधारः सर्वविद्यानां प्रलये प्रलयान्तकृत्॥ 19 ॥

sa eva bhagavānviṣṇurvyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ | ādhāraḥ sarvavidyānāṃ pralaye pralayāntakṛt

तं मूर्ध्नि धातुभिर्नद्धं विशन्ति ब्रह्मचोदिताः ।तेऽन्तराः पुरुषाः सर्वे ज्ञातारः सुखदुःखयोः॥ 20 ॥

taṃ mūrdhni dhātubhirnaddhaṃ viśanti brahmacoditāḥ | te'ntarāḥ puruṣāḥ sarve jñātāraḥ sukhaduḥkhayoḥ

अथ चेष्टितुमारब्धा मूर्तयो ब्रह्मसम्मिताः ।भित्त्वा च धरणीं दैवीं प्रापद्यन्त दिशो दश॥ 21 ॥

atha ceṣṭitumārabdhā mūrtayo brahmasammitāḥ | bhittvā ca dharaṇīṃ daivīṃ prāpadyanta diśo daśa

इत्येते पार्थवाः सर्वे ऋषयो ब्रह्मनिर्मिताः ।तत्रैव प्रलयं याता भूमित्वमुपयान्ति च॥ 22 ॥

ityete pārthavāḥ sarve ṛṣayo brahmanirmitāḥ | tatraiva pralayaṃ yātā bhūmitvamupayānti ca

कर्मक्षयाद् विमुच्यन्ते धातुभिः कर्मबन्धनैः ।कर्मक्षयाद् विमुक्तत्वादिन्द्रियाणां च बन्धनात्॥ 23 ॥

karmakṣayād vimucyante dhātubhiḥ karmabandhanaiḥ | karmakṣayād vimuktatvādindriyāṇāṃ ca bandhanāt

तामेव प्रकृतिं यान्ति अज्ञातां कर्मगोचरैः ।क्षराद् धूमक्षयं चैव अग्निगर्भास्तपोमयाः॥ 24 ॥

tāmeva prakṛtiṃ yānti ajñātāṃ karmagocaraiḥ | kṣarād dhūmakṣayaṃ caiva agnigarbhāstapomayāḥ

येन तन्तुरिवाच्छन्नो भावाभावः प्रवर्तते ।धूमादभ्रास्तु सम्भूता अभ्रात्तोयं सुनिर्मलम्॥ 25 ॥

yena tanturivācchanno bhāvābhāvaḥ pravartate | dhūmādabhrāstu sambhūtā abhrāttoyaṃ sunirmalam

जगती जलात्तु सम्भूता जगत्येव च यत्फलं फलाद्रसस्तु सञ्जज्ञे रसात्प्राणस्तु देहिनाम्॥ 26 ॥

jagatī jalāttu sambhūtā jagatyeva ca yatphalaṃ phalādrasastu sañjajñe rasātprāṇastu dehinām

रसश्च तन्मयो जज्ञे यत्तद् ब्रह्म सनातनम् ।प्रधानं ब्रह्म चोद्दिष्टं बहुभिः कारणान्तरैः ।ब्राह्मणैस्तपसि श्रान्तैः सत्यव्रतपरायणैः॥ 27 ॥

rasaśca tanmayo jajñe yattad brahma sanātanam | pradhānaṃ brahma coddiṣṭaṃ bahubhiḥ kāraṇāntaraiḥ | brāhmaṇaistapasi śrāntaiḥ satyavrataparāyaṇaiḥ

अव्यक्ताद् व्यक्तिमापन्नं स्वेन भावेन भारत ।अन्तःस्थं सर्वभूतेषु चरन्तं विद्यया सह॥ 28 ॥

avyaktād vyaktimāpannaṃ svena bhāvena bhārata | antaḥsthaṃ sarvabhūteṣu carantaṃ vidyayā saha

कर्म कर्तेति राजेन्द्र विषयस्थमनेकधा ।नोपलभ्येत चक्षुर्भ्यां तपसा दग्धकिल्बिषैः॥ 29 ॥

karma karteti rājendra viṣayasthamanekadhā | nopalabhyeta cakṣurbhyāṃ tapasā dagdhakilbiṣaiḥ

उपलभ्येत चक्षुर्भ्यो ज्ञानिभिर्ब्रह्मवादिभिः ।निःसृतस्तु भ्रुवोर्मध्यान्मेघमुक्त इवांशुमान्॥ 30 ॥

upalabhyeta cakṣurbhyo jñānibhirbrahmavādibhiḥ | niḥsṛtastu bhruvormadhyānmeghamukta ivāṃśumān

चरद्भिः पक्षिवल्लोके निर्द्वन्द्वैर्निष्परिग्रहैः ।योगधर्मेण कौरव्य धुवमासाद्यते फलम्॥ 31 ॥

caradbhiḥ pakṣivalloke nirdvandvairniṣparigrahaiḥ | yogadharmeṇa kauravya dhuvamāsādyate phalam

प्रादुर्भावं क्षयं चैव भूतस्य निधनं तथा ।विधत्ते शतशो ब्रह्मा सङ्क्षये च भवेत् तदा॥ 32 ॥

prādurbhāvaṃ kṣayaṃ caiva bhūtasya nidhanaṃ tathā | vidhatte śataśo brahmā saṅkṣaye ca bhavet tadā

कर्मणः कर्म योगज्ञो भूतेभ्यो नात्र संशयः ।अविनाशाय लोकस्य धर्मस्याप्यायनेन च॥ 33 ॥

karmaṇaḥ karma yogajño bhūtebhyo nātra saṃśayaḥ | avināśāya lokasya dharmasyāpyāyanena ca

युगं द्वादशसाहस्रं सहस्रयुगसंहितम् ।एतद् ब्रह्मयुगं नाम युगानां प्रथमं युगम्॥ 34 ॥

yugaṃ dvādaśasāhasraṃ sahasrayugasaṃhitam | etad brahmayugaṃ nāma yugānāṃ prathamaṃ yugam

सहस्रयुगयोरन्ते संहारः प्रलयान्तकृत् ।सूक्ष्मं भवति लोकानां निर्विकारमचेतनम्॥ 35 ॥

sahasrayugayorante saṃhāraḥ pralayāntakṛt | sūkṣmaṃ bhavati lokānāṃ nirvikāramacetanam

तथा प्रलयमापन्नं जगत् सर्वं सनातनम् ।ब्रह्म सम्पद्यते सूक्ष्मं निर्मितं कारणैर्गुणैः॥ 36 ॥

tathā pralayamāpannaṃ jagat sarvaṃ sanātanam | brahma sampadyate sūkṣmaṃ nirmitaṃ kāraṇairguṇaiḥ