Parva 3, Adhyāya 23

ब्रह्मणः महायज्ञस्य वर्णनं पितामहं पुरस्कृत्य मेरुपृष्ठे समाहिताः ।जटाजिनधरा विप्रास्त्यक्तक्रोधा जितेन्द्रियाः॥ 1 ॥

brahmaṇaḥ mahāyajñasya varṇanaṃ pitāmahaṃ puraskṛtya merupṛṣṭhe samāhitāḥ | jaṭājinadharā viprāstyaktakrodhā jitendriyāḥ

पर्वतान्तरसंसिद्धे बहुपादपसंवृते ।धातुसंरञ्जितशिले समे निस्तृणकण्टके॥ 2 ॥

parvatāntarasaṃsiddhe bahupādapasaṃvṛte | dhātusaṃrañjitaśile same nistṛṇakaṇṭake

त्रयाणां ब्रह्मवेदानां पञ्चस्वरविराजिते ।मन्त्रयज्ञपरा नित्यं नित्यं व्रतहिते रताः॥ 3 ॥

trayāṇāṃ brahmavedānāṃ pañcasvaravirājite | mantrayajñaparā nityaṃ nityaṃ vratahite ratāḥ

एकमेवाग्निमाधाय सर्वे ब्राह्मणपुङ्गवाः ।बिभिदुर्मन्त्रविषयैः सुसमाहितमानसाः॥ 4 ॥

ekamevāgnimādhāya sarve brāhmaṇapuṅgavāḥ | bibhidurmantraviṣayaiḥ susamāhitamānasāḥ

त्रिधा प्रणीतो ज्वलनो मुनिभिर्वेदपारगैः ।अतस्ते तत्त्वमापन्ना यदेकस्त्रिविधः कृतः॥ 5 ॥

tridhā praṇīto jvalano munibhirvedapāragaiḥ | ataste tattvamāpannā yadekastrividhaḥ kṛtaḥ

एक एव महानग्निर्हविषा सम्प्रवर्तते ।स्वधाकारेण धर्मज्ञ मन्त्राणां कार्यसिद्धये॥ 6 ॥

eka eva mahānagnirhaviṣā sampravartate | svadhākāreṇa dharmajña mantrāṇāṃ kāryasiddhaye

स्वयं च दक्षः सम्प्राप्तो भगवान् भूतसत्कृतः ।ब्रह्मा ब्राह्मणनिर्माता सर्वभूतपितामहः॥ 7 ॥

svayaṃ ca dakṣaḥ samprāpto bhagavān bhūtasatkṛtaḥ | brahmā brāhmaṇanirmātā sarvabhūtapitāmahaḥ

दण्डी चर्मी शरी खड्गी शिखी पद्मनिभाननः ।अभवन्न्यस्तसन्तापो जितक्रोधो जितेन्द्रियः॥ 8 ॥

daṇḍī carmī śarī khaḍgī śikhī padmanibhānanaḥ | abhavannyastasantāpo jitakrodho jitendriyaḥ

यजते पुष्करे ब्रह्मा मेधया सह सङ्गतः ।इन्द्रप्रोक्तानि सामानि गीयन्ते ब्रह्मवादिभिः॥ 9 ॥

yajate puṣkare brahmā medhayā saha saṅgataḥ | indraproktāni sāmāni gīyante brahmavādibhiḥ

घृतं क्षीरं यवा व्रीहिः सर्वं परमकं हविः ।वेदप्रोक्तं मखे न्यस्तं कल्पितं ब्रह्मणः पदे॥ 10 ॥

ghṛtaṃ kṣīraṃ yavā vrīhiḥ sarvaṃ paramakaṃ haviḥ | vedaproktaṃ makhe nyastaṃ kalpitaṃ brahmaṇaḥ pade

निर्मथ्यारणिमाग्नेयीं शमीगर्भसमुत्थिताम् ।स ब्रह्मा प्रथमं तस्मिन्नग्निमयं प्रवर्तयत्॥ 11 ॥

nirmathyāraṇimāgneyīṃ śamīgarbhasamutthitām | sa brahmā prathamaṃ tasminnagnimayaṃ pravartayat

न ह्यल्पं विहितं द्रव्यं यथाग्निर्यज्ञकर्मणि ।प्रवर्तयेद् विभागैर्वा हुतद्रव्यमयं बलम्॥ 12 ॥

na hyalpaṃ vihitaṃ dravyaṃ yathāgniryajñakarmaṇi | pravartayed vibhāgairvā hutadravyamayaṃ balam

फलानि तैः प्रयुक्तानि हवींषि विततेऽध्वरे ।प्रयुञ्जते प्रयोगज्ञा मुनयो ब्रह्मवादिनः॥ 13 ॥

phalāni taiḥ prayuktāni havīṃṣi vitate'dhvare | prayuñjate prayogajñā munayo brahmavādinaḥ

षण्मासांश्चतुरो वेदान् सम्बभाषे बृहस्पतिः ।ब्रह्मणो वितते यज्ञे परया ब्रह्मसम्पदा॥ 14 ॥

ṣaṇmāsāṃścaturo vedān sambabhāṣe bṛhaspatiḥ | brahmaṇo vitate yajñe parayā brahmasampadā

शिक्षाक्षरसमेताया मधुरायाः समन्ततः ।सानुस्वरितरामायाः सरस्वत्याः प्रभाषते॥ 15 ॥

śikṣākṣarasametāyā madhurāyāḥ samantataḥ | sānusvaritarāmāyāḥ sarasvatyāḥ prabhāṣate

तेन ब्राह्मणशब्देन ब्रह्मप्रोक्तेन भारत ।विभाति स मखो व्यक्तं ब्रह्मलोक इवापरः॥ 16 ॥

tena brāhmaṇaśabdena brahmaproktena bhārata | vibhāti sa makho vyaktaṃ brahmaloka ivāparaḥ

मखो ब्रह्ममुखोत्तीर्णो ब्रह्मशब्दैरनामयैः ।प्रयोगैः सम्प्रयुक्तः स जल्पन्निव विवर्धते॥ 17 ॥

makho brahmamukhottīrṇo brahmaśabdairanāmayaiḥ | prayogaiḥ samprayuktaḥ sa jalpanniva vivardhate

समिद्भिः सोमकलशैः पात्रैश्चैव बहिश्चरैः ।यवैर्व्रीहिभिराज्यैश्च पूर्णैश्च जलभाजनैः॥ 18 ॥

samidbhiḥ somakalaśaiḥ pātraiścaiva bahiścaraiḥ | yavairvrīhibhirājyaiśca pūrṇaiśca jalabhājanaiḥ

कर्म प्राप्तैश्च वसुभिः कर्मभिश्च परान्वितैः ।गोभिः पयस्विनीभिश्च परिवत्सैश्च कोमलैः॥ 19 ॥

karma prāptaiśca vasubhiḥ karmabhiśca parānvitaiḥ | gobhiḥ payasvinībhiśca parivatsaiśca komalaiḥ

ब्रह्मवृद्धो वयोवृद्धस्तपोवृद्धश्च भारत ।ब्रह्मज्ञानमयो देवो विद्यया सह सङ्गतः॥ 20 ॥

brahmavṛddho vayovṛddhastapovṛddhaśca bhārata | brahmajñānamayo devo vidyayā saha saṅgataḥ

मानसैश्च क्रियामूर्तिर्ये च भूताः स्वयं नृप ।ब्रह्मा जुहोति तांस्तस्मान्मरुद्भिः सहितस्तदा॥ 21 ॥

mānasaiśca kriyāmūrtirye ca bhūtāḥ svayaṃ nṛpa | brahmā juhoti tāṃstasmānmarudbhiḥ sahitastadā

तेजोमूर्तिधरै रूपैर्न च तत्कर्मणास्पृशत् ।बेदप्रोक्तेन विधिना सर्वप्राणभृतां नृप॥ 22 ॥

tejomūrtidharai rūpairna ca tatkarmaṇāspṛśat | bedaproktena vidhinā sarvaprāṇabhṛtāṃ nṛpa

निर्मथ्यारणिमाग्नेयीं शमीगर्भसमुत्थिताम् ।क्रतुना यजते पूर्णमग्निष्टोमेन स प्रभुः॥ 23 ॥

nirmathyāraṇimāgneyīṃ śamīgarbhasamutthitām | kratunā yajate pūrṇamagniṣṭomena sa prabhuḥ

सदस्यैस्तत्सदो व्यक्तं शुशुभे यज्ञकर्मणि ।जल्पन्ति मधुरा वाचःसानुसाराः क्रियास्तथा॥ 24 ॥

sadasyaistatsado vyaktaṃ śuśubhe yajñakarmaṇi | jalpanti madhurā vācaḥsānusārāḥ kriyāstathā

कर्मभिश्च तपोयुक्तैर्वेदवेदाङ्गपारगैः ।सूर्येन्दुसदृशै राजन् विरराज महाक्रतुः॥ 25 ॥

karmabhiśca tapoyuktairvedavedāṅgapāragaiḥ | sūryendusadṛśai rājan virarāja mahākratuḥ

ब्रह्मघोषेण महता ब्रह्मावास इवापरः ।वसुधामिव सम्प्राप्तैः सर्वैरेव दिवौकसैः॥ 26 ॥

brahmaghoṣeṇa mahatā brahmāvāsa ivāparaḥ | vasudhāmiva samprāptaiḥ sarvaireva divaukasaiḥ

वेदवेदाङ्गविद्भिश्च विनीतैर्ब्रह्मवादिभिः ।गतागतैस्तपःश्रान्तैः स्वर्गलोके महीयते॥ 27 ॥

vedavedāṅgavidbhiśca vinītairbrahmavādibhiḥ | gatāgataistapaḥśrāntaiḥ svargaloke mahīyate

ज्वलद्भिरिव विप्रैस्तैस्त्रिभिरेवाध्वरेऽग्निभिः ।ब्रह्मलोक इवाभाति ब्रह्मणः स महाक्रतुः॥ 28 ॥

jvaladbhiriva vipraistaistribhirevādhvare'gnibhiḥ | brahmaloka ivābhāti brahmaṇaḥ sa mahākratuḥ

इन्द्रप्रोक्तानि सामानि गायन्ति ब्रह्मवादिनः ।वचनानि प्रयुक्तानि यजूंषि विततेऽध्वरे॥ 29 ॥

indraproktāni sāmāni gāyanti brahmavādinaḥ | vacanāni prayuktāni yajūṃṣi vitate'dhvare

तपःशान्ता ब्रह्मपराः सत्यव्रतसमाहिताः ।आययुर्मुनयः सर्वे मनोभिः श्रोत्रवादिभिः॥ 30 ॥

tapaḥśāntā brahmaparāḥ satyavratasamāhitāḥ | āyayurmunayaḥ sarve manobhiḥ śrotravādibhiḥ

होता चैवाभवद्राजन् ब्रह्मत्वे च बृहस्पतिः ।सर्वधर्मविदां श्रेष्ठः पुराणो ब्रह्मसम्भवः॥ 31 ॥

hotā caivābhavadrājan brahmatve ca bṛhaspatiḥ | sarvadharmavidāṃ śreṣṭhaḥ purāṇo brahmasambhavaḥ

यजमानश्च यज्ञान्ते विष्णोः पूजां प्रयुज्य च ।अदित्याः पश्चिमे गर्भे तपसा सम्भृते नृप॥ 32 ॥

yajamānaśca yajñānte viṣṇoḥ pūjāṃ prayujya ca | adityāḥ paścime garbhe tapasā sambhṛte nṛpa

पदं विष्णुरजो ब्रह्मा निर्द्वन्द्वं निष्परिग्रहम् ।यतः पदसहस्राणि भविष्यन्त्युद्भवन्ति च॥ 33 ॥

padaṃ viṣṇurajo brahmā nirdvandvaṃ niṣparigraham | yataḥ padasahasrāṇi bhaviṣyantyudbhavanti ca

अवन्ध्यं चाप्रमेयं च व्यतिरिक्तं च कर्मभिः ।आत्मापि यस्य मुनयो भवन्ति निष्परिग्रहाः॥ 34 ॥

avandhyaṃ cāprameyaṃ ca vyatiriktaṃ ca karmabhiḥ | ātmāpi yasya munayo bhavanti niṣparigrahāḥ

परिग्रहाश्च विषया दोषप्राप्ता महीयते ।दोषाश्च युगपत् सर्वे छादयन्ति मनो बलात्॥ 35 ॥

parigrahāśca viṣayā doṣaprāptā mahīyate | doṣāśca yugapat sarve chādayanti mano balāt

इन्द्रियग्रामविषये चरन्तो निष्परिग्रहाः ।परिग्रहं शुभं धर्ममविद्यालक्षणं विदुः॥ 36 ॥

indriyagrāmaviṣaye caranto niṣparigrahāḥ | parigrahaṃ śubhaṃ dharmamavidyālakṣaṇaṃ viduḥ

विद्यालक्षणसंयोगान्न मनश्छाद्यते नृप ।यदि चेन्मुनिशब्देन गृह्यते ब्रह्मवादिभिः॥ 37 ॥

vidyālakṣaṇasaṃyogānna manaśchādyate nṛpa | yadi cenmuniśabdena gṛhyate brahmavādibhiḥ

वेदविद्याव्रतस्नातैर्नियतैः कुरुसत्तम ।दिविलोकाः सतां स्थानं लोकानां लोक उच्यते॥ 38 ॥

vedavidyāvratasnātairniyataiḥ kurusattama | divilokāḥ satāṃ sthānaṃ lokānāṃ loka ucyate

यत्र देवा हव्यपुष्टा न क्षयं यान्ति भारत ।यजमानश्च भोगैः स्वैः कर्मप्राप्तोदिते पदे ।मोदते सह पत्नीभिर्विज्वरो वसुधाधिप॥ 39 ॥

yatra devā havyapuṣṭā na kṣayaṃ yānti bhārata | yajamānaśca bhogaiḥ svaiḥ karmaprāptodite pade | modate saha patnībhirvijvaro vasudhādhipa

यज्ञावसाने शैलेन्द्रं द्विजेभ्यः प्रददौ प्रभु ।दयया सर्वभूतानां निर्मलेनान्तरात्मना॥ 40 ॥

yajñāvasāne śailendraṃ dvijebhyaḥ pradadau prabhu | dayayā sarvabhūtānāṃ nirmalenāntarātmanā

तं शैलं सर्वगात्राणि परस्परविशेषिणः ।न शेकुः प्रविभागार्थं भेत्तुं सर्वोद्यमैरपि॥ 41 ॥

taṃ śailaṃ sarvagātrāṇi parasparaviśeṣiṇaḥ | na śekuḥ pravibhāgārthaṃ bhettuṃ sarvodyamairapi

ततस्ते ब्राह्मणगणा निषेदुर्वसुधातले ।श्रमेणाभिहताः सर्वे विवर्णवदना नृप॥ 42 ॥

tataste brāhmaṇagaṇā niṣedurvasudhātale | śrameṇābhihatāḥ sarve vivarṇavadanā nṛpa

सुपार्श्वो गिरिमुख्यस्तु वाग्भिर्मधुरभाषता ।अब्रवीत्प्रणतः सर्वाञ्छिरसा तान्द्विजोत्तमान्॥ 43 ॥

supārśvo girimukhyastu vāgbhirmadhurabhāṣatā | abravītpraṇataḥ sarvāñchirasā tāndvijottamān

नहि शक्यो बलाद् भेत्तुं युष्माभिरसुसङ्गिभिः ।अपि वर्षशतैर्दिव्यैः परस्परविरोधिभिः॥ 44 ॥

nahi śakyo balād bhettuṃ yuṣmābhirasusaṅgibhiḥ | api varṣaśatairdivyaiḥ parasparavirodhibhiḥ

एकीभूता यदा सर्वे भविष्यथ समाहिताः ।अविरोधेन युगपद् विभजिष्यथ निर्वृताः॥ 45 ॥

ekībhūtā yadā sarve bhaviṣyatha samāhitāḥ | avirodhena yugapad vibhajiṣyatha nirvṛtāḥ

बलं हि रागद्वेषाभ्यां वर्धते ब्रह्मसत्तमाः ।विमुक्तं रागदोषाभ्यां ब्रह्म वर्धति शाश्वतम्॥ 46 ॥

balaṃ hi rāgadveṣābhyāṃ vardhate brahmasattamāḥ | vimuktaṃ rāgadoṣābhyāṃ brahma vardhati śāśvatam

यदाहं भेदयिष्यामि स्वर्गभिन्नैः शिलाशतैः ।धातुभिश्च विसर्पद्भिः शिखरैश्चानुपातिभिः॥ 47 ॥

yadāhaṃ bhedayiṣyāmi svargabhinnaiḥ śilāśataiḥ | dhātubhiśca visarpadbhiḥ śikharaiścānupātibhiḥ

विशीर्णैः पार्श्वविवरैर्नागैश्च गलितैर्भुवि ।बहुभिर्व्यालरूपैश्च चोद्यमानो गुहाशयैः॥ 48 ॥

viśīrṇaiḥ pārśvavivarairnāgaiśca galitairbhuvi | bahubhirvyālarūpaiśca codyamāno guhāśayaiḥ

प्रतिगृह्य च तद् वाक्यं शैलेन्द्रस्य सुभाषितम् ।तूष्णीं बभूवुस्ते सर्वे तदा ब्राह्मणसत्तमाः॥ 49 ॥

pratigṛhya ca tad vākyaṃ śailendrasya subhāṣitam | tūṣṇīṃ babhūvuste sarve tadā brāhmaṇasattamāḥ