Parva 3, Adhyāya 38

देवासुरसङ्ग्रामः, हिरण्याक्षेण देवराजेन्द्रस्य स्तम्भनं कदाचित् तु सपक्षास्ते पर्वता धरणीधराः ।प्रस्थिता धरणीं त्यक्त्वा नूनं तस्यैव मायया॥ 1 ॥

devāsurasaṅgrāmaḥ, hiraṇyākṣeṇa devarājendrasya stambhanaṃ kadācit tu sapakṣāste parvatā dharaṇīdharāḥ | prasthitā dharaṇīṃ tyaktvā nūnaṃ tasyaiva māyayā

तदासुराणां निलयं हिरण्याक्षेण पालितम् ।दिशं प्रतीचीमागत्य ह्रदेऽमज्जन् यथा गजाः॥ 2 ॥

tadāsurāṇāṃ nilayaṃ hiraṇyākṣeṇa pālitam | diśaṃ pratīcīmāgatya hrade'majjan yathā gajāḥ

तत्रासुरेभ्यः शंसन्त आधिपत्यं सुराश्रयम् ।तच्छ्रुत्वाथासुराः सर्वे चक्रुरुद्योगमुत्तमम्॥ 3 ॥

tatrāsurebhyaḥ śaṃsanta ādhipatyaṃ surāśrayam | tacchrutvāthāsurāḥ sarve cakrurudyogamuttamam

क्रूरां च बुद्धिमतुलां पृथिवीहरणे रताः ।आयुधानि च सर्वाणि जगृहुर्भीमविक्रमाः॥ 4 ॥

krūrāṃ ca buddhimatulāṃ pṛthivīharaṇe ratāḥ | āyudhāni ca sarvāṇi jagṛhurbhīmavikramāḥ

चक्राशनींस्तथा खड्गान् भुशुण्डीश्च धनूंषि च ।प्रासान्पाशांश्च शक्तीश्च मुसलानि गदास्तथा॥ 5 ॥

cakrāśanīṃstathā khaḍgān bhuśuṇḍīśca dhanūṃṣi ca | prāsānpāśāṃśca śaktīśca musalāni gadāstathā

चक्र, अशनि, खङ्ग, भुशुण्डि, धनुष, प्रास, पाश, शक्ति, मूसल और गदा आदि आयुध ले लिये॥ 5b ॥

cakra, aśani, khaṅga, bhuśuṇḍi, dhanuṣa, prāsa, pāśa, śakti, mūsala aura gadā ādi āyudha le liye

केचित् कवचिनः सज्जा मत्तनागांस्तथा परे ।केचिदश्वरथान्युक्ता अपरेऽश्वान् महासुराः॥ 6 ॥

kecit kavacinaḥ sajjā mattanāgāṃstathā pare | kecidaśvarathānyuktā apare'śvān mahāsurāḥ

केचिदुष्ट्रांस्तथा खड्गान् महिषान् गर्दभानपि ।स्वबाहुबलमास्थाय केचिच्चापि पदातयः॥ 7 ॥

keciduṣṭrāṃstathā khaḍgān mahiṣān gardabhānapi | svabāhubalamāsthāya keciccāpi padātayaḥ

परिवार्य हिरण्याक्षं तलबद्धाः कलापिनः ।इतश्चेतश्च निश्चेरुर्हृष्टाः सर्वे युयुत्सवः॥ 8 ॥

parivārya hiraṇyākṣaṃ talabaddhāḥ kalāpinaḥ | itaścetaśca niścerurhṛṣṭāḥ sarve yuyutsavaḥ

ततो देवगणाः पश्चात् पुरन्दरपुरोगमाः ।दैत्यानां विदितोद्योगाश्चक्रुरुद्योगमुत्तमम्॥ 9 ॥

tato devagaṇāḥ paścāt purandarapurogamāḥ | daityānāṃ viditodyogāścakrurudyogamuttamam

महता चतुरङ्गेण बलेन सुसमाहिताः ।बद्धगोधाङ्गुलित्राणास्तूणवन्तः समार्गणाः॥ 10 ॥

mahatā caturaṅgeṇa balena susamāhitāḥ | baddhagodhāṅgulitrāṇāstūṇavantaḥ samārgaṇāḥ

उग्रायुधधरा देवाः स्वेष्वनीकेष्ववस्थिताः ।ऐरावतगतं शक्रमन्वगच्छन्त पृष्ठतः॥ 11 ॥

ugrāyudhadharā devāḥ sveṣvanīkeṣvavasthitāḥ | airāvatagataṃ śakramanvagacchanta pṛṣṭhataḥ

ततस्तूर्यनिनादेन भेरीणां च महास्वनैः ।अभ्यद्रवद्धिरण्याक्षो देवराजं पुरन्दरम्॥ 12 ॥

tatastūryaninādena bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ | abhyadravaddhiraṇyākṣo devarājaṃ purandaram

तीक्ष्णैः परशुनिस्त्रिंशैर्गदातोमरशक्तिभिः ।मुसलैः पट्टिशैश्चैव छादयामास वासवम्॥ 13 ॥

tīkṣṇaiḥ paraśunistriṃśairgadātomaraśaktibhiḥ | musalaiḥ paṭṭiśaiścaiva chādayāmāsa vāsavam

ततोऽस्त्रबलवेगेन सार्चिष्मत्यः सुदारुणाः ।घोररूपा महावेगा निपेतुर्बाणवृष्टयः॥ 14 ॥

tato'strabalavegena sārciṣmatyaḥ sudāruṇāḥ | ghorarūpā mahāvegā nipeturbāṇavṛṣṭayaḥ

शिष्टाश्च दैत्या बलिनः सितधारैः परश्वधैः ।परिघैरायसैः खड्गैः क्षेपणीयैश्च मुद्गरैः॥ 15 ॥

śiṣṭāśca daityā balinaḥ sitadhāraiḥ paraśvadhaiḥ | parighairāyasaiḥ khaḍgaiḥ kṣepaṇīyaiśca mudgaraiḥ

गण्डशैलैश्च विविधै रश्मिभिश्चाद्रिसन्निभैः ।घातनीभिश्च गुर्वीभिः शतघ्नीभिस्तथैव च॥ 16 ॥

gaṇḍaśailaiśca vividhai raśmibhiścādrisannibhaiḥ | ghātanībhiśca gurvībhiḥ śataghnībhistathaiva ca

युगैर्यन्त्रैश्च निर्मुक्तैरर्गलैश्च विदारणैः ।सर्वान्देवगणान्दैत्याः सन्निजघ्नुः सवासवान्॥ 17 ॥

yugairyantraiśca nirmuktairargalaiśca vidāraṇaiḥ | sarvāndevagaṇāndaityāḥ sannijaghnuḥ savāsavān

धूम्रकेशं हरिश्मश्रुं नानाप्रहरणायुधम् ।रक्तसन्ध्याभ्रसङ्काशं किरीटोत्तमधारिणम्॥ 18 ॥

dhūmrakeśaṃ hariśmaśruṃ nānāpraharaṇāyudham | raktasandhyābhrasaṅkāśaṃ kirīṭottamadhāriṇam

नीलपीताम्बरधरं शितदंष्ट्रोर्ध्वधारिणम् ।आजानुबाहुं हर्यक्षं बैडूर्याभरणोज्ज्वलम्॥ 19 ॥

nīlapītāmbaradharaṃ śitadaṃṣṭrordhvadhāriṇam | ājānubāhuṃ haryakṣaṃ baiḍūryābharaṇojjvalam

समुद्यतायुधं दृष्ट्वा सर्वे देवगणास्तदा ।ते हिरण्याक्षमसुरं दैत्यानामग्रतः स्थितम्॥ 20 ॥

samudyatāyudhaṃ dṛṣṭvā sarve devagaṇāstadā | te hiraṇyākṣamasuraṃ daityānāmagrataḥ sthitam

युगान्तसमये भीमं स्थितं मृत्युमिवाग्रतः ।प्रविव्यथुः सुराः सर्वे तदा शक्रपुरोगमाः॥ 21 ॥

yugāntasamaye bhīmaṃ sthitaṃ mṛtyumivāgrataḥ | pravivyathuḥ surāḥ sarve tadā śakrapurogamāḥ

दृष्ट्वाऽऽयान्तं हिरण्याक्षं महाद्रिमिव जङ्गमम् ।देवाः संविग्नमनसः प्रगृहीतशरासनाः ।सहस्राक्षं पुरस्कृत्य तस्थुः सङ्ग्राममूर्धनि॥ 22 ॥

dṛṣṭvā''yāntaṃ hiraṇyākṣaṃ mahādrimiva jaṅgamam | devāḥ saṃvignamanasaḥ pragṛhītaśarāsanāḥ | sahasrākṣaṃ puraskṛtya tasthuḥ saṅgrāmamūrdhani

सा च दैत्यचमू रेजे हिरण्यकवचोज्ज्वला ।प्रवृद्धनक्षत्रगणा शारदी द्यौरिवामला॥ 23 ॥

sā ca daityacamū reje hiraṇyakavacojjvalā | pravṛddhanakṣatragaṇā śāradī dyaurivāmalā

तेऽन्योन्यमपि सम्पेतुः पातयन्तः परस्परम् ।बभञ्जुर्बाहुभिर्बाहुद्वन्द्वमन्ये युयुत्सवः॥ 24 ॥

te'nyonyamapi sampetuḥ pātayantaḥ parasparam | babhañjurbāhubhirbāhudvandvamanye yuyutsavaḥ

गदानिपातैर्भग्नाङ्गा बाणैश्च व्यथितोरसः ।विनिपेतुः पृथक् केचित्तथान्येऽपि विजघ्निरे॥ 25 ॥

gadānipātairbhagnāṅgā bāṇaiśca vyathitorasaḥ | vinipetuḥ pṛthak kecittathānye'pi vijaghnire

बभञ्जिरे रथान् केचित्केचित्सम्मर्दिता रथैः ।सम्बाधमन्ये सम्प्राप्ता न शेकुश्चलितुं रथात्॥ 26 ॥

babhañjire rathān kecitkecitsammarditā rathaiḥ | sambādhamanye samprāptā na śekuścalituṃ rathāt

दानवेन्द्रबलं तत्र देवानां च महद् बलम् ।अन्योन्यबाणवर्षेण युद्धदुर्दिनमाबभौ॥ 27 ॥

dānavendrabalaṃ tatra devānāṃ ca mahad balam | anyonyabāṇavarṣeṇa yuddhadurdinamābabhau

हिरण्याक्षस्तु बलवान् क्रुद्धः स दितिनन्दनः ।व्यवर्धत महातेजाः समुद्र इव पर्वणि॥ 28 ॥

hiraṇyākṣastu balavān kruddhaḥ sa ditinandanaḥ | vyavardhata mahātejāḥ samudra iva parvaṇi

तस्य कुद्धस्य सहसा मुखान्निश्चेरुरर्चिषः ।साग्निधूमश्च पवनो ययौ तस्य समीपतः॥ 29 ॥

tasya kuddhasya sahasā mukhānniścerurarciṣaḥ | sāgnidhūmaśca pavano yayau tasya samīpataḥ

शस्त्रजालैर्बहुविधैर्धनुर्भिः परिघैरपि ।सर्वमाकाशमावव्रे पर्वतैरुत्थितैरिव॥ 30 ॥

śastrajālairbahuvidhairdhanurbhiḥ parighairapi | sarvamākāśamāvavre parvatairutthitairiva

बहुभिः शस्त्रनिस्त्रिंशैश्छिन्नभिन्नशिरोरसः ।न शेकुश्चलितुं देवा हिरण्याक्षार्दिता युधि॥ 31 ॥

bahubhiḥ śastranistriṃśaiśchinnabhinnaśirorasaḥ | na śekuścalituṃ devā hiraṇyākṣārditā yudhi

सर्वे वित्रासिता देवा हिरण्याक्षेण संयुगे ।न शेकुर्यत्नवन्तोऽपि यत्नं कर्तुं विचेतसः॥ 32 ॥

sarve vitrāsitā devā hiraṇyākṣeṇa saṃyuge | na śekuryatnavanto'pi yatnaṃ kartuṃ vicetasaḥ

तेन शक्रः सहस्राक्षः स्तम्भितोऽस्त्रेण धीमता ।ऐरावतगतः सङ्ख्ये नाशकच्चलितुं भयात्॥ 33 ॥

tena śakraḥ sahasrākṣaḥ stambhito'streṇa dhīmatā | airāvatagataḥ saṅkhye nāśakaccalituṃ bhayāt

सर्वांश्च देवानखिलान् स पराजित्य दानवः ।स्तम्भयित्वा च देवेशमात्मस्थं मन्यते जगत्॥ 34 ॥

sarvāṃśca devānakhilān sa parājitya dānavaḥ | stambhayitvā ca deveśamātmasthaṃ manyate jagat

सतोयमेघप्रतिमोग्रनिःस्वनं प्रभिन्नमातङ्गविलासविग्रहम् ।धनुर्विधुन्वन्तमुदारवर्चसं तदासुरेन्द्रं ददृशुः सुराः स्थिताः॥ 35 ॥

satoyameghapratimograniḥsvanaṃ prabhinnamātaṅgavilāsavigraham | dhanurvidhunvantamudāravarcasaṃ tadāsurendraṃ dadṛśuḥ surāḥ sthitāḥ