Parva 3, Adhyāya 37

ब्रह्मणा विभिन्नेषु वर्गेषु अधिपतीनां नियोजनं त्रयाणामपि लोकानामादित्यानां च भारत ॥ चकार शक्रं राजानमादित्यसमतेजसम्॥ 1 ॥

brahmaṇā vibhinneṣu vargeṣu adhipatīnāṃ niyojanaṃ trayāṇāmapi lokānāmādityānāṃ ca bhārata || cakāra śakraṃ rājānamādityasamatejasam

स वज्री कवची विष्णुरदित्यामभिजज्ञिवान् ॥ स्मृतेः सहायो द्युतिमान्यथा सोऽध्वर्युभिः स्तुतः॥ 2 ॥

sa vajrī kavacī viṣṇuradityāmabhijajñivān || smṛteḥ sahāyo dyutimānyathā so'dhvaryubhiḥ stutaḥ

जातमात्रोऽथ भगवान्स कुशैर्ब्राह्मणैर्धृतः ॥ तदाप्रभृति देवेशः कौशिकत्वमुपागतः॥ 3 ॥

jātamātro'tha bhagavānsa kuśairbrāhmaṇairdhṛtaḥ || tadāprabhṛti deveśaḥ kauśikatvamupāgataḥ

अभिषिच्याधिराज्ये तु सहस्राक्षं पुरन्दरम् ॥ ब्रह्मा क्रमेण राज्यानि व्यादेष्टुमुपचक्रमे॥ 4 ॥

abhiṣicyādhirājye tu sahasrākṣaṃ purandaram || brahmā krameṇa rājyāni vyādeṣṭumupacakrame

यज्ञानां तपसां चैव ग्रहनक्षत्रयोस्तथा ॥ द्विजानामोषधीनां तु सोमं राज्येऽभ्यषेचयत्॥ 5 ॥

yajñānāṃ tapasāṃ caiva grahanakṣatrayostathā || dvijānāmoṣadhīnāṃ tu somaṃ rājye'bhyaṣecayat

दक्षं प्रजापतीनां तु अम्भसां वरुणं पतिम् ॥ पितॄणां सर्वनिधनं कालं वैश्वानरं प्रभुम्॥ 6 ॥

dakṣaṃ prajāpatīnāṃ tu ambhasāṃ varuṇaṃ patim || pitṝṇāṃ sarvanidhanaṃ kālaṃ vaiśvānaraṃ prabhum

गन्धानां चैव सर्वेषां भूतानां च शरीरिणाम् ॥ शब्दाकाशबलानां च वायुरीशस्तदा कृतः॥ 7 ॥

gandhānāṃ caiva sarveṣāṃ bhūtānāṃ ca śarīriṇām || śabdākāśabalānāṃ ca vāyurīśastadā kṛtaḥ

सर्वभूतपिशाचानां मृत्यूनां च गवां तथा ॥ उत्पातग्रहरोगाणां व्याधीनां तु तथैव च॥ 8 ॥

sarvabhūtapiśācānāṃ mṛtyūnāṃ ca gavāṃ tathā || utpātagraharogāṇāṃ vyādhīnāṃ tu tathaiva ca

व्रतानां चेव सर्वेषां महादेवः कृतः प्रभुः ॥ यक्षाणां राक्षसानां च गुह्यकानां धनस्य च॥ 9 ॥

vratānāṃ ceva sarveṣāṃ mahādevaḥ kṛtaḥ prabhuḥ || yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca guhyakānāṃ dhanasya ca

रत्नानां चैव सर्वेषां कृतो वैश्रवणः प्रभुः ॥ सर्वेषां दंष्ट्रिणां शेषो नागानामथ वासुकिः॥ 10 ॥

ratnānāṃ caiva sarveṣāṃ kṛto vaiśravaṇaḥ prabhuḥ || sarveṣāṃ daṃṣṭriṇāṃ śeṣo nāgānāmatha vāsukiḥ

सरीसृपाणां सर्वेषां प्रभुर्वै तक्षकः कृतः ॥ सागराणां नदीनां च मेषानां वर्षणस्य च ॥ आदित्यानामवरजः पर्जन्योऽधिपतिः कृतः॥ 11 ॥

sarīsṛpāṇāṃ sarveṣāṃ prabhurvai takṣakaḥ kṛtaḥ || sāgarāṇāṃ nadīnāṃ ca meṣānāṃ varṣaṇasya ca || ādityānāmavarajaḥ parjanyo'dhipatiḥ kṛtaḥ

गन्धर्वाणामधिपतिस्तथा चित्ररथः कृतः ॥ सर्वाप्सरोगणानां च कामदेवः प्रभुः कृतः॥ 12 ॥

gandharvāṇāmadhipatistathā citrarathaḥ kṛtaḥ || sarvāpsarogaṇānāṃ ca kāmadevaḥ prabhuḥ kṛtaḥ

चतुष्पदानां सर्वेषां वाहनानां च सर्वशः ॥ महेश्वरध्वजः श्रीमान् गोवृषोऽधिपतिः कृतः॥ 13 ॥

catuṣpadānāṃ sarveṣāṃ vāhanānāṃ ca sarvaśaḥ || maheśvaradhvajaḥ śrīmān govṛṣo'dhipatiḥ kṛtaḥ

दैत्यानां च महातेजा हिरण्याक्षः प्रभुः कृतः ॥ हिरण्यकशिपुश्चैव यौवराज्येऽभिषेचितः॥ 14 ॥

daityānāṃ ca mahātejā hiraṇyākṣaḥ prabhuḥ kṛtaḥ || hiraṇyakaśipuścaiva yauvarājye'bhiṣecitaḥ

गणानां कालकेयानां महाकालः प्रभुः कृतः ॥ अनायुषायाः पुत्राणां वृत्रो राजा तदा कृतः॥ 15 ॥

gaṇānāṃ kālakeyānāṃ mahākālaḥ prabhuḥ kṛtaḥ || anāyuṣāyāḥ putrāṇāṃ vṛtro rājā tadā kṛtaḥ

सिंहिकातनयो यस्तु राहुर्नाम महासुरः ॥ उत्पातानामनेकानामशुभानां प्रभुः कृतः॥ 16 ॥

siṃhikātanayo yastu rāhurnāma mahāsuraḥ || utpātānāmanekānāmaśubhānāṃ prabhuḥ kṛtaḥ

ऋतूनामथ सर्वेषां युगानां चैव भारत ॥ पक्षाणां चेव मासानां तथैव तिथिपर्वणाम्॥ 17 ॥

ṛtūnāmatha sarveṣāṃ yugānāṃ caiva bhārata || pakṣāṇāṃ ceva māsānāṃ tathaiva tithiparvaṇām

कलाकाष्ठामुहूर्तानां गतेरयनयोस्ततः ॥ कृतः संवत्सरो राजा योगस्य गणितस्य च॥ 18 ॥

kalākāṣṭhāmuhūrtānāṃ gaterayanayostataḥ || kṛtaḥ saṃvatsaro rājā yogasya gaṇitasya ca

पक्षिणां चैव सर्वेषां चक्षुषां च महाबलः ॥ सुपर्णो भोगिनां चैव गरुडोऽधिपतिः कृतः॥ 19 ॥

pakṣiṇāṃ caiva sarveṣāṃ cakṣuṣāṃ ca mahābalaḥ || suparṇo bhogināṃ caiva garuḍo'dhipatiḥ kṛtaḥ

अरुणो गरुडभ्राता जपापुष्पचयप्रभुः ॥ योगानां चैव सर्वेषां साध्यानामधिपः कृतः॥ 20 ॥

aruṇo garuḍabhrātā japāpuṣpacayaprabhuḥ || yogānāṃ caiva sarveṣāṃ sādhyānāmadhipaḥ kṛtaḥ

पुत्रोऽस्य विरथो नाम कश्यपस्य प्रजापतेः ॥ राजा प्राच्यां दिशि तथा वासवेनाधिपः कृतः॥ 21 ॥

putro'sya viratho nāma kaśyapasya prajāpateḥ || rājā prācyāṃ diśi tathā vāsavenādhipaḥ kṛtaḥ

आदित्यस्य विभोः पुत्रो धर्मराजो महायशाः ॥ दक्षिणस्यां दिशि यमो महेन्द्रेणैव सत्कृतः॥ 22 ॥

ādityasya vibhoḥ putro dharmarājo mahāyaśāḥ || dakṣiṇasyāṃ diśi yamo mahendreṇaiva satkṛtaḥ

कश्यपस्यौरसः पुत्रः सलिलान्तर्गतः सदा ॥ अम्बुराज इति ख्यातः प्रतीच्यां दिशि पार्थिवः॥ 23 ॥

kaśyapasyaurasaḥ putraḥ salilāntargataḥ sadā || amburāja iti khyātaḥ pratīcyāṃ diśi pārthivaḥ

पुलस्त्यपुत्रो द्युतिमान्महेन्द्रप्रतिमः प्रभुः ॥ एकाक्षः पिङ्गलो नाम सौम्यायां दिशि पार्थिवः॥ 24 ॥

pulastyaputro dyutimānmahendrapratimaḥ prabhuḥ || ekākṣaḥ piṅgalo nāma saumyāyāṃ diśi pārthivaḥ

एवं विभज्य राज्यानि स्वयम्भूर्लोकभावनः ॥ लोकांश्च त्रिदिवे दिव्यानददत्स पृथक् पृथक्॥ 25 ॥

evaṃ vibhajya rājyāni svayambhūrlokabhāvanaḥ || lokāṃśca tridive divyānadadatsa pṛthak pṛthak

कस्यचित्सूर्यसङ्काशान्कस्यचिद्वह्निसन्निभान् ।कस्यचित्सुष्ठुविद्योतान्कस्यचिच्चन्द्रनिर्मलान्॥ 26 ॥

kasyacitsūryasaṅkāśānkasyacidvahnisannibhān | kasyacitsuṣṭhuvidyotānkasyaciccandranirmalān

नानावर्णान्कामगमाननेकशतशो जनान् ।स तान्त्सुकृतिनां लोकान्पापदुष्कृतिदुर्लभान्॥ 27 ॥

nānāvarṇānkāmagamānanekaśataśo janān | sa tāntsukṛtināṃ lokānpāpaduṣkṛtidurlabhān

येषां भासो विभान्त्यग्रे सौम्यास्तारागणा इव ॥ एते सुकृतिनां लोका ये जाताः पुण्यक- र्मिणः॥ 28 ॥

yeṣāṃ bhāso vibhāntyagre saumyāstārāgaṇā iva || ete sukṛtināṃ lokā ye jātāḥ puṇyaka- rmiṇaḥ

ये यजन्ति मखैः पुण्यैः समाप्तवरदक्षिणैः ॥ स्वदारनिरताः क्षान्ता ऋजवः सत्यवादिनः॥ 29 ॥

ye yajanti makhaiḥ puṇyaiḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ || svadāraniratāḥ kṣāntā ṛjavaḥ satyavādinaḥ

दीनानुग्रहकर्तारो ब्रह्मण्या लोभवर्जिताः ॥ सन्त्यक्तरजसः सन्तो यान्ति तत्र तपोमलाः॥ 30 ॥

dīnānugrahakartāro brahmaṇyā lobhavarjitāḥ || santyaktarajasaḥ santo yānti tatra tapomalāḥ

एवं नियुज्य तनयान्त्स्वयं लोकपितामहः ॥ पुष्करं ब्रह्मसदनमारुरोह प्रजापतिः॥ 31 ॥

evaṃ niyujya tanayāntsvayaṃ lokapitāmahaḥ || puṣkaraṃ brahmasadanamāruroha prajāpatiḥ

सर्वे स्वयम्भुदत्तेषु पालनेषु दिवौकसः ॥ रेमिरे स्वेषु लोकेषु महेन्द्रेणाभिपालिताः॥ 32 ॥

sarve svayambhudatteṣu pālaneṣu divaukasaḥ || remire sveṣu lokeṣu mahendreṇābhipālitāḥ

स्वयम्भुवा शक्रपुरःसरा सुराः कृता यथार्हं प्रतिपालनेषु ते ॥ यशो दिवं च प्रतिपेदिरे शुभं मुदं च जग्मुर्मखभागभोजिनः॥ 33 ॥

svayambhuvā śakrapuraḥsarā surāḥ kṛtā yathārhaṃ pratipālaneṣu te || yaśo divaṃ ca pratipedire śubhaṃ mudaṃ ca jagmurmakhabhāgabhojinaḥ