Parva 3, Adhyāya 36

जगतेः सृष्ट्याः वर्णनं जगत्स्रष्टुमना देवश्चिन्तयामास पूर्वजः ।तस्य चिन्तयतो वक्त्रान्निःसृतः पुरुषः किल॥ 1 ॥

jagateḥ sṛṣṭyāḥ varṇanaṃ jagatsraṣṭumanā devaścintayāmāsa pūrvajaḥ | tasya cintayato vaktrānniḥsṛtaḥ puruṣaḥ kila

ततः स पुरुषो देवं किं करोमीत्युपस्थितः ।प्रत्युवाच स्मितं कृत्वा देवदेवो जगत्पतिः॥ 2 ॥

tataḥ sa puruṣo devaṃ kiṃ karomītyupasthitaḥ | pratyuvāca smitaṃ kṛtvā devadevo jagatpatiḥ

विभजात्मानमित्युक्त्वा गतोऽन्तर्धानमीश्वरः ।अन्तर्हितस्य देवस्य सशरीरस्य भारत॥ 3 ॥

vibhajātmānamityuktvā gato'ntardhānamīśvaraḥ | antarhitasya devasya saśarīrasya bhārata

प्रशान्तस्येव दीपस्य गतिस्तस्य न विद्यते ।ततस्तेनेरितां वाणीं सोऽन्वचिन्तयत प्रभुः॥ 4 ॥

praśāntasyeva dīpasya gatistasya na vidyate | tatasteneritāṃ vāṇīṃ so'nvacintayata prabhuḥ

हिरण्यगर्भो भगवान् य एष छन्दसि श्रुतः ।एष प्रजापतिः पूर्वमभवद् भुवनाधिपः॥ 5 ॥

hiraṇyagarbho bhagavān ya eṣa chandasi śrutaḥ | eṣa prajāpatiḥ pūrvamabhavad bhuvanādhipaḥ

तदा प्रभृति तस्याद्यो यज्ञभागो विधीयते ।विभजात्मानमित्युक्तस्तेनास्मि सुमहात्मना॥ 6 ॥

tadā prabhṛti tasyādyo yajñabhāgo vidhīyate | vibhajātmānamityuktastenāsmi sumahātmanā

कथमात्मा विभज्यः स्यात् संशयो ह्यत्र मे महान् ।इति चिन्तयतस्तस्य ओमित्येवोत्थितः स्वरः॥ 7 ॥

kathamātmā vibhajyaḥ syāt saṃśayo hyatra me mahān | iti cintayatastasya omityevotthitaḥ svaraḥ

स भूमावन्तरिक्षे च नाके च कृतवांस्ततः ।तं चैवाभ्यसतस्तस्य मनःसारमयः पुनः॥ 8 ॥

sa bhūmāvantarikṣe ca nāke ca kṛtavāṃstataḥ | taṃ caivābhyasatastasya manaḥsāramayaḥ punaḥ

हृदयाद् देवदेवस्य वषट्कारः समुत्थितः ।भूम्यन्तरिक्षकानां च भूर्भुवःसुवरात्मिकाः ।महास्मृतिमयाः पुण्या महाव्याहृतयोऽभवन्॥ 9 ॥

hṛdayād devadevasya vaṣaṭkāraḥ samutthitaḥ | bhūmyantarikṣakānāṃ ca bhūrbhuvaḥsuvarātmikāḥ | mahāsmṛtimayāḥ puṇyā mahāvyāhṛtayo'bhavan

छन्दसां प्रवरा देवी चतुर्विंशाक्षराभवत् ।तत्पदं संस्मरन् दिव्यां सावित्रीमकरोत् प्रभुः॥ 10 ॥

chandasāṃ pravarā devī caturviṃśākṣarābhavat | tatpadaṃ saṃsmaran divyāṃ sāvitrīmakarot prabhuḥ

ऋक्सामाथर्वयजुषश्चतुरो भगवान् प्रभुः ।चकार निखिलान् वेदान् ब्रह्मयुक्तेन कर्मणा॥ 11 ॥

ṛksāmātharvayajuṣaścaturo bhagavān prabhuḥ | cakāra nikhilān vedān brahmayuktena karmaṇā

ततस्तस्यैव मनसः सनः सनक एव च ।सनातनश्च भगवान् वरदश्च सनन्दनः॥ 12 ॥

tatastasyaiva manasaḥ sanaḥ sanaka eva ca | sanātanaśca bhagavān varadaśca sanandanaḥ

सनत्कुमारश्च विभुस्तत्र जज्ञे सनातनः ।मानसाश्चैव पूर्वाद्या इत्येते षण्महर्षयः॥ 13 ॥

sanatkumāraśca vibhustatra jajñe sanātanaḥ | mānasāścaiva pūrvādyā ityete ṣaṇmaharṣayaḥ

ब्रह्माणं कपिलं चैव षडेतांश्चैव योगिनः ।यतयो योगतन्त्रेषु यान् स्तुवन्ति द्विजातयः॥ 14 ॥

brahmāṇaṃ kapilaṃ caiva ṣaḍetāṃścaiva yoginaḥ | yatayo yogatantreṣu yān stuvanti dvijātayaḥ

ततो मरीचिमत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ।भृगुमङ्गिरसं चैव मनुं चैव प्रजापतिम्॥ 15 ॥

tato marīcimatriṃ ca pulastyaṃ pulahaṃ kratum | bhṛgumaṅgirasaṃ caiva manuṃ caiva prajāpatim

पितॄंश्च सर्वभूतानां देवतासुररक्षसाम् ।महर्षीनसृजच्छम्भुरष्टावेतांश्च मानसान्॥ 16 ॥

pitṝṃśca sarvabhūtānāṃ devatāsurarakṣasām | maharṣīnasṛjacchambhuraṣṭāvetāṃśca mānasān

एते युगसहस्रान्ते याश्चैषामभवन् प्रजाः ।कल्पे निःशेषमुक्ते तु ततो गच्छन्ति निर्वृतिम्॥ 17 ॥

ete yugasahasrānte yāścaiṣāmabhavan prajāḥ | kalpe niḥśeṣamukte tu tato gacchanti nirvṛtim

भूयो वर्षसहस्रान्ते उत्पत्तिस्तु विधीयते ।एतेषामेव देवानां प्रजाकर्तृषु वै तदा॥ 18 ॥

bhūyo varṣasahasrānte utpattistu vidhīyate | eteṣāmeva devānāṃ prajākartṛṣu vai tadā

किं तु कर्मविशेषेण देवतानां युगे युगे ।नामजन्मविशेषाश्च तथैव युगपर्यये॥ 19 ॥

kiṃ tu karmaviśeṣeṇa devatānāṃ yuge yuge | nāmajanmaviśeṣāśca tathaiva yugaparyaye

अङ्गुष्ठाद् दक्षिणाद् दक्ष उत्पन्नो भगवानृषिः ।तस्यैव तु पुनर्भार्या वामाङ्गुष्ठादजायत॥ 20 ॥

aṅguṣṭhād dakṣiṇād dakṣa utpanno bhagavānṛṣiḥ | tasyaiva tu punarbhāryā vāmāṅguṣṭhādajāyata

तस्य तत्राभवन् कन्या विश्रुता लोकमातरः ।याभिर्व्याप्तास्त्रयो लोकाः प्रजाभिर्मनुजाधिप॥ 21 ॥

tasya tatrābhavan kanyā viśrutā lokamātaraḥ | yābhirvyāptāstrayo lokāḥ prajābhirmanujādhipa

अदितिं च दितिं कालां दनायुं सिंहिकां मुनिम् ।प्राधां क्रोधां च सुरभिं विनतां सुरसां तथा॥ 22 ॥

aditiṃ ca ditiṃ kālāṃ danāyuṃ siṃhikāṃ munim | prādhāṃ krodhāṃ ca surabhiṃ vinatāṃ surasāṃ tathā

दनुं कद्रूं च दुहितॄः प्रददौ कश्यपाय तु ।प्रजां सञ्चिन्त्य मनसा गतिज्ञेनान्तरात्मना॥ 23 ॥

danuṃ kadrūṃ ca duhitṝḥ pradadau kaśyapāya tu | prajāṃ sañcintya manasā gatijñenāntarātmanā

अरुन्धतीं वसुं यामीं लम्बां भानुं मरुत्वतीम् ।सङ्कल्पां च मुहूर्तां च साध्यां विश्वां च भारत॥ 24 ॥

arundhatīṃ vasuṃ yāmīṃ lambāṃ bhānuṃ marutvatīm | saṅkalpāṃ ca muhūrtāṃ ca sādhyāṃ viśvāṃ ca bhārata

मनवे ब्रह्मपुत्राय कन्या दक्षो ददौ दश ।ततः सर्वानवद्याङ्ग्यः कन्याः कमललोचनाः॥ 25 ॥

manave brahmaputrāya kanyā dakṣo dadau daśa | tataḥ sarvānavadyāṅgyaḥ kanyāḥ kamalalocanāḥ

पूर्णचन्द्रानना दिव्या गन्धवत्यो मनोरमाः ।कीर्तिं लक्ष्मीं धृतिं पुष्टिं बुद्धिं मेधां क्षमां तथा॥ 26 ॥

pūrṇacandrānanā divyā gandhavatyo manoramāḥ | kīrtiṃ lakṣmīṃ dhṛtiṃ puṣṭiṃ buddhiṃ medhāṃ kṣamāṃ tathā

मतिं लज्जां वसुं चैव दक्षो धर्माय वै ददौ ।अत्रेस्तु तनयो जातस्तस्य तोयात्मकः शशी॥ 27 ॥

matiṃ lajjāṃ vasuṃ caiva dakṣo dharmāya vai dadau | atrestu tanayo jātastasya toyātmakaḥ śaśī

पुत्रो ग्रहाणामधिपः सहस्रांशुस्तमिस्रहा ।तस्मै नक्षत्रयोगिन्यः सप्तविंशतिरुत्तमाः॥ 28 ॥

putro grahāṇāmadhipaḥ sahasrāṃśustamisrahā | tasmai nakṣatrayoginyaḥ saptaviṃśatiruttamāḥ

रोहिणीप्रमुखाः कन्या दक्षः प्राचेतसो ददौ ।एतासां पुत्रपौत्रं च प्रोच्यमानं मया शृणु॥ 29 ॥

rohiṇīpramukhāḥ kanyā dakṣaḥ prācetaso dadau | etāsāṃ putrapautraṃ ca procyamānaṃ mayā śṛṇu

कश्यपस्य मनोश्चैव धर्मस्य शशिनस्तथा ।अर्यमा वरुणो मित्रः पूषा धाता पुरन्दरः॥ 30 ॥

kaśyapasya manoścaiva dharmasya śaśinastathā | aryamā varuṇo mitraḥ pūṣā dhātā purandaraḥ

त्वष्टा भगोंऽशुः सविता पर्जन्यश्चेति विश्रुताः ।अदित्यां जज्ञिरे देवाः कश्यपाल्लोकभावनाः॥ 31 ॥

tvaṣṭā bhagoṃ'śuḥ savitā parjanyaśceti viśrutāḥ | adityāṃ jajñire devāḥ kaśyapāllokabhāvanāḥ

दित्याः पुत्रद्वयं जज्ञे कश्यपादिति नः श्रुतम् ।हिरण्यकशिपुश्चैव हिरण्याक्षश्च वीर्यवान् ।द्वावप्यमितविक्रान्तौ तपसा कश्यपोपमौ॥ 32 ॥

dityāḥ putradvayaṃ jajñe kaśyapāditi naḥ śrutam | hiraṇyakaśipuścaiva hiraṇyākṣaśca vīryavān | dvāvapyamitavikrāntau tapasā kaśyapopamau

हिरण्यकशिपोः पुत्राः पञ्चैव सुमहाबलाः ।प्रह्रादश्चैव संह्रादस्तथानुह्राद एव च॥ 33 ॥

hiraṇyakaśipoḥ putrāḥ pañcaiva sumahābalāḥ | prahrādaścaiva saṃhrādastathānuhrāda eva ca

ह्रदश्चैव तु विक्रान्तः पञ्चमोऽनुह्रदस्तथा प्रह्रादः पूर्वजस्तेषामनुह्रादस्तथा परः॥ 34 ॥

hradaścaiva tu vikrāntaḥ pañcamo'nuhradastathā prahrādaḥ pūrvajasteṣāmanuhrādastathā paraḥ

प्रह्रादस्य त्रयः पुत्रा विक्रान्ताः सुमहाबलाः ।विरोचनश्च जम्भश्च सुजम्भश्चेति विश्रुताः॥ 35 ॥

prahrādasya trayaḥ putrā vikrāntāḥ sumahābalāḥ | virocanaśca jambhaśca sujambhaśceti viśrutāḥ

बलिर्विरोचनसुतो बाण एको बलेः सुतः ।बाणस्य चेन्द्रदमनः पुत्रः परपुरञ्जयः॥ 36 ॥

balirvirocanasuto bāṇa eko baleḥ sutaḥ | bāṇasya cendradamanaḥ putraḥ parapurañjayaḥ

दनोः पुत्रास्तु बहवो वंशे ख्याता महासुराः ।विप्रचित्तिः प्रथमजस्तेषां राजा बभूव ह॥ 37 ॥

danoḥ putrāstu bahavo vaṃśe khyātā mahāsurāḥ | vipracittiḥ prathamajasteṣāṃ rājā babhūva ha

गणः प्रजज्ञे क्रोधायाः पुत्रपौत्रमनन्तकम् ।रौद्राः क्रोधवशा नाम क्रूरकर्माण एव च॥ 38 ॥

gaṇaḥ prajajñe krodhāyāḥ putrapautramanantakam | raudrāḥ krodhavaśā nāma krūrakarmāṇa eva ca

सिंहिका सुषुवे राहुं ग्रहं चन्द्रार्कमर्दनम् ।ग्रस्तारं चैव चन्द्रस्य सूर्यस्य च विनाशनम्॥ 39 ॥

siṃhikā suṣuve rāhuṃ grahaṃ candrārkamardanam | grastāraṃ caiva candrasya sūryasya ca vināśanam

कालायाः कालकल्पस्तु गणः परमदारुणः ।अभवद् दीप्तसूर्याक्षो नीलमेघसमप्रभः॥ 40 ॥

kālāyāḥ kālakalpastu gaṇaḥ paramadāruṇaḥ | abhavad dīptasūryākṣo nīlameghasamaprabhaḥ

सहस्रशीर्षा शेषश्च वासुकिस्तक्षकस्तथा ।बहूनां कद्रुपुत्राणामेते प्राधान्यमागताः॥ 41 ॥

sahasraśīrṣā śeṣaśca vāsukistakṣakastathā | bahūnāṃ kadruputrāṇāmete prādhānyamāgatāḥ

धर्मात्मानो वेदविदः सदा प्राणिहिते रताः ।लोकतन्त्रधराश्चैव वरदाः कामरूपिणः॥ 42 ॥

dharmātmāno vedavidaḥ sadā prāṇihite ratāḥ | lokatantradharāścaiva varadāḥ kāmarūpiṇaḥ

तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च गरुडश्च महाबलः ।अरुणश्चारुणिश्चैव विनतायाः सुताः स्मृताः॥ 43 ॥

tārkṣyaścāriṣṭanemiśca garuḍaśca mahābalaḥ | aruṇaścāruṇiścaiva vinatāyāḥ sutāḥ smṛtāḥ

इमाश्चाप्सरसः पुण्या विविधाः पुण्यलक्षणाः ।सुषुवेऽष्टौ महाभागा प्राधा देवर्षिपूजिता॥ 44 ॥

imāścāpsarasaḥ puṇyā vividhāḥ puṇyalakṣaṇāḥ | suṣuve'ṣṭau mahābhāgā prādhā devarṣipūjitā

अनवद्यां मनुं वंशामनूनामरुणप्रियाम् ।अनुगां सुभगां भासीं स्त्रियः प्राधा व्यजायत॥ 45 ॥

anavadyāṃ manuṃ vaṃśāmanūnāmaruṇapriyām | anugāṃ subhagāṃ bhāsīṃ striyaḥ prādhā vyajāyata

अलम्बुषा मिश्रकेशी पुण्डरीका तिलोत्तमा ।सुरूपा लक्षणा क्षेमा तथा रम्भा मनोरमा॥ 46 ॥

alambuṣā miśrakeśī puṇḍarīkā tilottamā | surūpā lakṣaṇā kṣemā tathā rambhā manoramā

असिता च सुबाहुश्च सुवृत्ता सुमुखी तथा ।सुप्रिया च सुगन्धा च सुरसा च प्रमाथिनी॥ 47 ॥

asitā ca subāhuśca suvṛttā sumukhī tathā | supriyā ca sugandhā ca surasā ca pramāthinī

काश्या शारद्वती चैव मौनेयाप्सरसः स्मृताः ।विश्वा वसुर्भरण्यश्च गन्धर्वाश्चैव विश्रुताः॥ 48 ॥

kāśyā śāradvatī caiva mauneyāpsarasaḥ smṛtāḥ | viśvā vasurbharaṇyaśca gandharvāścaiva viśrutāḥ

मेनका सहजन्या च पर्णिका पुञ्जिकस्थला ।घृतस्थला घृताची च विश्वाची चोर्वशी तथा॥ 49 ॥

menakā sahajanyā ca parṇikā puñjikasthalā | ghṛtasthalā ghṛtācī ca viśvācī corvaśī tathā

अनुम्लोचेत्यभिख्याता प्रम्लोचेति च ता दश ।मनोवती चापि तथा वैदिक्योऽप्सरसस्तथा॥ 50 ॥

anumlocetyabhikhyātā pramloceti ca tā daśa | manovatī cāpi tathā vaidikyo'psarasastathā

प्रजापतेस्तु सङ्कल्पात् सम्भूता भुवनप्रियाः ।अमृतं ब्राह्मणा गावो रुद्राश्चेति चतुष्टयम्॥ 51 ॥

prajāpatestu saṅkalpāt sambhūtā bhuvanapriyāḥ | amṛtaṃ brāhmaṇā gāvo rudrāśceti catuṣṭayam

सुरभ्यपत्यमित्येतत् पुराणे निश्चयो महान् ।एतद् वै कश्यपापत्यं मनोर्वंशं निबोध मे॥ 52 ॥

surabhyapatyamityetat purāṇe niścayo mahān | etad vai kaśyapāpatyaṃ manorvaṃśaṃ nibodha me

सङ्क्षेपेणैव तत् सर्वं कीर्तयिष्यामि तेऽनघ ।विश्वेदेवास्तु विश्वायाः साध्या साध्यान् व्यजायत॥ 53 ॥

saṅkṣepeṇaiva tat sarvaṃ kīrtayiṣyāmi te'nagha | viśvedevāstu viśvāyāḥ sādhyā sādhyān vyajāyata

मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो वसोस्तु वसवः स्मृताः ।भानोस्तु भानवस्तात मुहूर्ताश्च मुहूर्तजाः॥ 54 ॥

marutvatyāṃ marutvanto vasostu vasavaḥ smṛtāḥ | bhānostu bhānavastāta muhūrtāśca muhūrtajāḥ

लम्बा घोषं विजज्ञेऽथ नागवीथी च जामिजा ॥ पृथिव्यां विषमं सर्वं मरुत्वत्यामजायत॥ 55 ॥

lambā ghoṣaṃ vijajñe'tha nāgavīthī ca jāmijā || pṛthivyāṃ viṣamaṃ sarvaṃ marutvatyāmajāyata

सङ्कल्पायास्तु कौरव्य जज्ञे सङ्कल्प एव च ॥ धर्मस्य पुत्रो लक्ष्म्यास्तु कामो जज्ञे जगत्प्रभुः॥ 56 ॥

saṅkalpāyāstu kauravya jajñe saṅkalpa eva ca || dharmasya putro lakṣmyāstu kāmo jajñe jagatprabhuḥ

यशो हर्षश्च कामस्य रत्यां पुत्रद्वयं स्मृतम् ॥ सोमस्य पुत्रो रोहिण्यां जज्ञे वर्चा महाप्रभः॥ 57 ॥

yaśo harṣaśca kāmasya ratyāṃ putradvayaṃ smṛtam || somasya putro rohiṇyāṃ jajñe varcā mahāprabhaḥ

उदयन्नेव भगवान्वर्चस्वी येन जायते ॥ पुरूरवाश्च भगवातुर्वशी येन युज्यते॥ 58 ॥

udayanneva bhagavānvarcasvī yena jāyate || purūravāśca bhagavāturvaśī yena yujyate

एवं पुत्रसहस्राणि स्त्रीणां चैव परस्परम् ॥ एतावत्तु जगन्मूलं यत्र लोकाः प्रतिष्ठिताः॥ 59 ॥

evaṃ putrasahasrāṇi strīṇāṃ caiva parasparam || etāvattu jaganmūlaṃ yatra lokāḥ pratiṣṭhitāḥ

प्रजापतिस्तु भगवान् गुणतः प्रेक्ष्य देहिनः ॥ आधिपत्येषु युक्तेषु नियोजयति योगवित्॥ 60 ॥

prajāpatistu bhagavān guṇataḥ prekṣya dehinaḥ || ādhipatyeṣu yukteṣu niyojayati yogavit

दिशो दश क्षितिमृषयोऽर्णवान्नगान्दुमौषधीरुरगसरित्सुरासुरान् ॥ प्रजापतिर्भुवनसृजो नभोभुवः क्रियामखानथ कृतवान् गिरींश्च सः॥ 61 ॥

diśo daśa kṣitimṛṣayo'rṇavānnagāndumauṣadhīruragasaritsurāsurān || prajāpatirbhuvanasṛjo nabhobhuvaḥ kriyāmakhānatha kṛtavān girīṃśca saḥ