Parva 3, Adhyāya 49

निशम्य तेषां वचनं महामतिर्बलिस्तदा प्रीतमना महाबलः ॥ आज्ञापयामास स दैत्यकोटिं त्रैलोक्यमद्यैव जयाम सर्वम्॥ 1 ॥

niśamya teṣāṃ vacanaṃ mahāmatirbalistadā prītamanā mahābalaḥ || ājñāpayāmāsa sa daityakoṭiṃ trailokyamadyaiva jayāma sarvam

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बलेर्वैरोचनस्य तु ॥ उद्योगं परमं चक्रुर्दानवा युद्धदुर्मदाः॥ 2 ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā balervairocanasya tu || udyogaṃ paramaṃ cakrurdānavā yuddhadurmadāḥ

महापद्मो निकुम्भश्च कुम्भकर्णश्च वीर्यवान् ।काञ्चनाक्षः कपिस्कन्धो मैनाकः क्षितिकम्पनः॥ 3 ॥

mahāpadmo nikumbhaśca kumbhakarṇaśca vīryavān | kāñcanākṣaḥ kapiskandho mainākaḥ kṣitikampanaḥ

शितकेशोर्ध्ववक्त्रश्च पद्मनाभः शिखी जटी ॥ सहस्रबाहुर्विकटो व्याघ्राक्षः प्रियदर्शनः॥ 4 ॥

śitakeśordhvavaktraśca padmanābhaḥ śikhī jaṭī || sahasrabāhurvikaṭo vyāghrākṣaḥ priyadarśanaḥ

एकाक्ष एकपान्मुण्डो विद्युदक्षश्चतुर्भुजः ॥ गजोदरो गजशिरा गजस्कन्धो गवेक्षणः॥ 5 ॥

ekākṣa ekapānmuṇḍo vidyudakṣaścaturbhujaḥ || gajodaro gajaśirā gajaskandho gavekṣaṇaḥ

अष्टदंष्ट्रश्चतुर्वक्त्रो मेघनादी जलन्धरः ॥ करालो ज्वालजिह्वास्यः शताङ्गः शतलोचनः॥ 6 ॥

aṣṭadaṃṣṭraścaturvaktro meghanādī jalandharaḥ || karālo jvālajihvāsyaḥ śatāṅgaḥ śatalocanaḥ

सहस्रपादः सुमुखः कृष्णश्चैव महासुरः ॥ रणोत्कटो दानपतिः शैलकम्पी कुलाकुलिः॥ 7 ॥

sahasrapādaḥ sumukhaḥ kṛṣṇaścaiva mahāsuraḥ || raṇotkaṭo dānapatiḥ śailakampī kulākuliḥ

समुद्रो रभसश्चण्डो धूम्रश्चैव महासुरः ॥ गोत्रजो गोक्षुरो रौद्रो गोदन्तः स्वस्तिको ध्रुवः॥ 8 ॥

samudro rabhasaścaṇḍo dhūmraścaiva mahāsuraḥ || gotrajo gokṣuro raudro godantaḥ svastiko dhruvaḥ

मांसलो मांसभक्षश्च वेगवान्केतुमाञ्छिबिः ॥ पङ्कदिग्धशरीरश्च बृहत्कीर्तिर्महाहनुः॥ 9 ॥

māṃsalo māṃsabhakṣaśca vegavānketumāñchibiḥ || paṅkadigdhaśarīraśca bṛhatkīrtirmahāhanuḥ

समप्रभो विकुम्भाण्डो विरूपाक्षो महोदरः ॥ श्वेतशीर्षश्चन्द्रहनुश्चन्द्रहा चन्द्रतापनः॥ 10 ॥

samaprabho vikumbhāṇḍo virūpākṣo mahodaraḥ || śvetaśīrṣaścandrahanuścandrahā candratāpanaḥ

विक्षरो दीर्घबाहुश्च मद्यपो मारुताशनः ॥ तालजङ्घो महाभागः सरभः शलभः क्रथः॥ 11 ॥

vikṣaro dīrghabāhuśca madyapo mārutāśanaḥ || tālajaṅgho mahābhāgaḥ sarabhaḥ śalabhaḥ krathaḥ

समुद्रमथनो नादी विततश्च महाबलः ॥ प्रलम्बो नरको व्याली धेनुकः काललोचनः॥ 12 ॥

samudramathano nādī vitataśca mahābalaḥ || pralambo narako vyālī dhenukaḥ kālalocanaḥ

वरिष्ठश्च गरिष्ठश्च भूतलोमा तथा विभुः ॥ दुष्प्रसादः किरीटी च सूचीवक्त्रो महासुरः॥ 13 ॥

variṣṭhaśca gariṣṭhaśca bhūtalomā tathā vibhuḥ || duṣprasādaḥ kirīṭī ca sūcīvaktro mahāsuraḥ

वरिष्ठश्च गरिष्ठश्च भूतलोमा तथा विधुः ।दुष्प्रसादः किरीटी च सूचीवक्त्रो महासुरः॥ 13b ॥

variṣṭhaśca gariṣṭhaśca bhūtalomā tathā vidhuḥ | duṣprasādaḥ kirīṭī ca sūcīvaktro mahāsuraḥ

सुबाहुः कञ्जबाहुश्च करणः कलशोदरः ।सोमपो देवयाजी च प्रवरो वीरमर्दनः॥ 14 ॥

subāhuḥ kañjabāhuśca karaṇaḥ kalaśodaraḥ | somapo devayājī ca pravaro vīramardanaḥ

सुपथः खण्डमुक्तिश्च शिखिनेत्रः शिखिध्वजः ।यथास्मृति मया प्रोक्ता मरीचेः कीर्तिवर्धनाः॥ 15 ॥

supathaḥ khaṇḍamuktiśca śikhinetraḥ śikhidhvajaḥ | yathāsmṛti mayā proktā marīceḥ kīrtivardhanāḥ

एते चान्ये च बहवो नानाभूषणभूषिताः ।रथौघैर्बहुसाहस्रैर्ययुर्योद्धुमरिन्दमाः॥ 16 ॥

ete cānye ca bahavo nānābhūṣaṇabhūṣitāḥ | rathaughairbahusāhasrairyayuryoddhumarindamāḥ

दिव्याम्बरधरा दैत्या दिव्यमाल्यानुलेपनाः ।दिव्यैश्च कवचैर्नद्धा दिव्यैश्चैवोच्छ्रितैर्ध्वजैः॥ 17 ॥

divyāmbaradharā daityā divyamālyānulepanāḥ | divyaiśca kavacairnaddhā divyaiścaivocchritairdhvajaiḥ

दिव्यायुधधरा दैत्या गर्जमाना यथाम्बुदाः ।बृहद्भी रथघोषैश्च चालयन्तो वसुन्धराम्॥ 18 ॥

divyāyudhadharā daityā garjamānā yathāmbudāḥ | bṛhadbhī rathaghoṣaiśca cālayanto vasundharām

महाबला दिव्यबलास्त्रधारिणो भुजङ्गभोगप्रतिभैर्महाभुजैः ।सुदुर्जया दैत्यवृषाः सुरारयो दितिप्रिया लोहितलोहितेक्षणाः॥ 19 ॥

mahābalā divyabalāstradhāriṇo bhujaṅgabhogapratibhairmahābhujaiḥ | sudurjayā daityavṛṣāḥ surārayo ditipriyā lohitalohitekṣaṇāḥ

ते जग्मुरर्कज्वलनेन्द्रवीर्या महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगाः ।विवृत्तदंष्ट्रा हरिधूम्रकेशा विवर्धमानाः शरदीव मेघाः॥ 20 ॥

te jagmurarkajvalanendravīryā mahendravajrāśanitulyavegāḥ | vivṛttadaṃṣṭrā haridhūmrakeśā vivardhamānāḥ śaradīva meghāḥ

सहस्रबाहुर्बाणश्च बलेः पुत्रो महाबलः ।रथातिरथकोट्या वै सन्नह्यत महाबलः॥ 21 ॥

sahasrabāhurbāṇaśca baleḥ putro mahābalaḥ | rathātirathakoṭyā vai sannahyata mahābalaḥ

सर्वे मायाधरा दैत्याः सर्वे दिव्यास्त्रयोधिनः ।सर्वे मदबलोत्सिक्ताः सर्वे लब्धवराः पुरा॥ 22 ॥

sarve māyādharā daityāḥ sarve divyāstrayodhinaḥ | sarve madabalotsiktāḥ sarve labdhavarāḥ purā

सर्वे काञ्चनशैलाभाः पीतकौशेयवाससः ।किरीटोष्णीषमुकुटा दिव्यभूषणभूषिताः॥ 23 ॥

sarve kāñcanaśailābhāḥ pītakauśeyavāsasaḥ | kirīṭoṣṇīṣamukuṭā divyabhūṣaṇabhūṣitāḥ

हिरण्यकवचाः सर्वे हिरण्यध्वजकेतवः ।स्यन्दनस्था व्यराजन्त शारदा इव खे ग्रहाः॥ 24 ॥

hiraṇyakavacāḥ sarve hiraṇyadhvajaketavaḥ | syandanasthā vyarājanta śāradā iva khe grahāḥ

तापनीयैर्वरैर्निष्कैरनलज्वलितप्रभैः ।हेमपर्वतशृङ्गस्थाः पुष्पिता इव किंशुकाः॥ 25 ॥

tāpanīyairvarairniṣkairanalajvalitaprabhaiḥ | hemaparvataśṛṅgasthāḥ puṣpitā iva kiṃśukāḥ

तेषां मध्यगतो बाणः प्रावृषीवोत्थितो घनः ।स्थितः शक्तिगदापाणिस्त्रिनल्वप्रतिमे रथे॥ 26 ॥

teṣāṃ madhyagato bāṇaḥ prāvṛṣīvotthito ghanaḥ | sthitaḥ śaktigadāpāṇistrinalvapratime rathe

विचित्राश्वध्वजयुगे चित्रभक्तिविराजिते ।गदापरिघसम्पूर्णे हेमजालविभूषिते॥ 27 ॥

vicitrāśvadhvajayuge citrabhaktivirājite | gadāparighasampūrṇe hemajālavibhūṣite

अन्वीयमानो दितिजैर्वालखिल्यैरिवांशुमान् ।नानाप्रहरणैर्घोरैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैरिवोरगैः॥ 28 ॥

anvīyamāno ditijairvālakhilyairivāṃśumān | nānāpraharaṇairghoraistīkṣṇadaṃṣṭrairivoragaiḥ

पञ्च तस्य महावीर्या दानवा युद्धदुर्मदाः ।ररक्षू रथमव्यग्रा व्यादितास्या भयावहाः॥ 29 ॥

pañca tasya mahāvīryā dānavā yuddhadurmadāḥ | rarakṣū rathamavyagrā vyāditāsyā bhayāvahāḥ

सुबाहुर्मेघनादश्च भीमगर्भश्च वीर्यवान् ।तथा कनकमूर्धा च वेगवान् केतुमानिति॥ 30 ॥

subāhurmeghanādaśca bhīmagarbhaśca vīryavān | tathā kanakamūrdhā ca vegavān ketumāniti

कनकरजतभक्तिचित्रपार्श्वे पतगपतिप्रतिमे रथे स्थितोऽभूत् ।जलदनिनदतुल्यनेमिघोषे सुरगणसैन्यवधाय दानवेन्द्रः॥ 31 ॥

kanakarajatabhakticitrapārśve patagapatipratime rathe sthito'bhūt | jaladaninadatulyanemighoṣe suragaṇasainyavadhāya dānavendraḥ

दनायुषायाः पुत्रस्तु बलो नाम महासुरः ।वृतः शतसहस्रेण रथानां भीमवर्चसाम्॥ 32 ॥

danāyuṣāyāḥ putrastu balo nāma mahāsuraḥ | vṛtaḥ śatasahasreṇa rathānāṃ bhīmavarcasām

युक्तमृक्षसहस्रेण रथमारुह्य वीर्यवान् ।नीलायसमयं घोरं वायसाङ्कं सुदुर्जयम्॥ 33 ॥

yuktamṛkṣasahasreṇa rathamāruhya vīryavān | nīlāyasamayaṃ ghoraṃ vāyasāṅkaṃ sudurjayam

नीलाम्बरधरः श्रीमान् वैदूर्याचलसन्निभः ।महता रथवेगेन प्रययौ दानवस्तदा॥ 34 ॥

nīlāmbaradharaḥ śrīmān vaidūryācalasannibhaḥ | mahatā rathavegena prayayau dānavastadā

तत्रैकार्णवसङ्काशे सैन्यमध्ये व्यराजत ।प्रभातसमये श्रीमान् समुद्रस्य इवांशुमान्॥ 35 ॥

tatraikārṇavasaṅkāśe sainyamadhye vyarājata | prabhātasamaye śrīmān samudrasya ivāṃśumān

सुतप्तजाम्बूनदतुल्यवर्चसा निशाकराकारतडिद्गुणाकरः ।किरीटमुख्येन विभाति शोभिना यथा गिरिः शृङ्गवरेण भास्वता॥ 36 ॥

sutaptajāmbūnadatulyavarcasā niśākarākārataḍidguṇākaraḥ | kirīṭamukhyena vibhāti śobhinā yathā giriḥ śṛṅgavareṇa bhāsvatā

षष्टी रथसहस्राणि नमुचेरसुरस्य वै ।खरयुक्तानि सर्वाणि मेघतुल्यरवाणि च॥ 37 ॥

ṣaṣṭī rathasahasrāṇi namucerasurasya vai | kharayuktāni sarvāṇi meghatulyaravāṇi ca

नानाप्रहरणाः सर्वे सर्वे ते चित्रयोधिनः ।महाभ्रघनसङ्काशा वेगवन्तो महाबलाः॥ 38 ॥

nānāpraharaṇāḥ sarve sarve te citrayodhinaḥ | mahābhraghanasaṅkāśā vegavanto mahābalāḥ

रथो व्याघ्रसहस्रेण युक्तः परमवेगवान् ।नमुचेरसुरेन्द्रस्य सर्वरत्नविभूषितः॥ 39 ॥

ratho vyāghrasahasreṇa yuktaḥ paramavegavān | namucerasurendrasya sarvaratnavibhūṣitaḥ

शार्दूलचिह्नः शुशुभे तस्य केतुर्हिरण्मयः ।रथमध्येऽसुरेशस्य मध्यन्दिनरविर्यथा॥ 40 ॥

śārdūlacihnaḥ śuśubhe tasya keturhiraṇmayaḥ | rathamadhye'sureśasya madhyandinaraviryathā

स भीमवेगश्च महाबलश्च प्रगृह्य चापं हिमवानिव स्थितः ।नीलाम्बरः काञ्चनपट्टनद्धो दिशागजो यद्वदुपेतकक्षः॥ 41 ॥

sa bhīmavegaśca mahābalaśca pragṛhya cāpaṃ himavāniva sthitaḥ | nīlāmbaraḥ kāñcanapaṭṭanaddho diśāgajo yadvadupetakakṣaḥ

किङ्किणीजालनिर्घोषं तपनीयविभूषितम् ।सपताकध्वजोपेतं ससन्ध्यमिव तोयदम्॥ 42 ॥

kiṅkiṇījālanirghoṣaṃ tapanīyavibhūṣitam | sapatākadhvajopetaṃ sasandhyamiva toyadam

चक्रैश्चतुर्भिः संयुक्तमष्टनल्वायतान्तरम् ।हेमजालाकुलं दीप्तं कालचक्रमिवोदितम्॥ 43 ॥

cakraiścaturbhiḥ saṃyuktamaṣṭanalvāyatāntaram | hemajālākulaṃ dīptaṃ kālacakramivoditam

नानायुधधरं घोरं व्याघ्रचर्मपरिष्कृतम् ।ईहामृगगणाकीर्णं चित्रभक्तिविराजितम्॥ 44 ॥

nānāyudhadharaṃ ghoraṃ vyāghracarmapariṣkṛtam | īhāmṛgagaṇākīrṇaṃ citrabhaktivirājitam

तूणीरशरसम्पूर्णं शक्तितोमरसङ्कुलम् ।गदामुद्गरसम्बाधं चापरत्नविभूषितम्॥ 45 ॥

tūṇīraśarasampūrṇaṃ śaktitomarasaṅkulam | gadāmudgarasambādhaṃ cāparatnavibhūṣitam

युक्तमृक्षसहस्रेण लम्बकेसरवर्चसा ।राजतेन विकीर्णेन शोभितं सिंहकेतुना॥ 46 ॥

yuktamṛkṣasahasreṇa lambakesaravarcasā | rājatena vikīrṇena śobhitaṃ siṃhaketunā

स तेन शुशुभे दैत्यो मयो मायाविसर्पिणा ।रथरत्ने स्थितः श्रीमानुदयस्य इवांशुमान्॥ 47 ॥

sa tena śuśubhe daityo mayo māyāvisarpiṇā | ratharatne sthitaḥ śrīmānudayasya ivāṃśumān

विमलरजतबिन्दुशोभिताङ्गं मणिकनकोज्ज्वलचारुभक्तिचित्रम् ।अयुतशतसहस्रमूर्जितानां मयमनुयाति तदा महारथानाम्॥ 48 ॥

vimalarajatabinduśobhitāṅgaṃ maṇikanakojjvalacārubhakticitram | ayutaśatasahasramūrjitānāṃ mayamanuyāti tadā mahārathānām