Parva 3, Adhyāya 57

देवासुरसङ्ग्रामे कुजम्भस्य, असिलोम्नः वृत्रासुरस्य च उत्कर्षस्य वर्णनं, हरेः अश्विनीकुमाराभ्यां च पराजयः ततः सर्वाणि सैन्यानि देवराजस्य शासनात् ।अभ्यद्रवन्त दितिजान्नदन्तो भैरवान् रवान्॥ 1 ॥

devāsurasaṅgrāme kujambhasya, asilomnaḥ vṛtrāsurasya ca utkarṣasya varṇanaṃ, hareḥ aśvinīkumārābhyāṃ ca parājayaḥ tataḥ sarvāṇi sainyāni devarājasya śāsanāt | abhyadravanta ditijānnadanto bhairavān ravān

तं बलौघमपर्यन्तं देवानां सुदुरासदम् ।रथनागाश्वकलिलं शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनम्॥ 2 ॥

taṃ balaughamaparyantaṃ devānāṃ sudurāsadam | rathanāgāśvakalilaṃ śaṅkhadundubhiniḥsvanam

आपतन्तं सुदुष्पारं रजसा सर्वतोवृतम् ।सैन्यसागरमक्षोभ्यं वेलेव मकरालयम्॥ 3 ॥

āpatantaṃ suduṣpāraṃ rajasā sarvatovṛtam | sainyasāgaramakṣobhyaṃ veleva makarālayam

तदाश्चर्यमपश्यन्त अश्रद्धेयमिवाद्भुतम् ।उदीर्णां पृतनां सर्वां साश्वां सरथकुञ्जराम्॥ 4 ॥

tadāścaryamapaśyanta aśraddheyamivādbhutam | udīrṇāṃ pṛtanāṃ sarvāṃ sāśvāṃ sarathakuñjarām

आवार्य समरेऽतिष्ठत् कुजम्भस्तरसा बली ।सैन्यार्णवं देवतानां गिरिर्मेरुरिवाचलः॥ 5 ॥

āvārya samare'tiṣṭhat kujambhastarasā balī | sainyārṇavaṃ devatānāṃ girirmerurivācalaḥ

अनीकिनीं कुजम्भस्तु गदया स न्यवारयत् ।सा तथा वारिता सेना विह्वलाभून्निरुद्यमा॥ 6 ॥

anīkinīṃ kujambhastu gadayā sa nyavārayat | sā tathā vāritā senā vihvalābhūnnirudyamā

तस्मिंस्तथा वर्तमाने सम्प्रहारे सुदारुणे ।असिलोमा तु बलवान् दानवो दानवाधिपः॥ 7 ॥

tasmiṃstathā vartamāne samprahāre sudāruṇe | asilomā tu balavān dānavo dānavādhipaḥ

देवसैन्यस्य सर्वस्य धूमकेतुरिवोत्थितः ।तपत्यर्क इवामोघः सुरसैन्यानि संयुगे॥ 8 ॥

devasainyasya sarvasya dhūmaketurivotthitaḥ | tapatyarka ivāmoghaḥ surasainyāni saṃyuge

सहस्ररश्मिप्रतिमो दानवस्य रथोत्तमः ।शरैर्मेघ इवावर्षद् देवानीकं प्रतापवान्॥ 9 ॥

sahasraraśmipratimo dānavasya rathottamaḥ | śarairmegha ivāvarṣad devānīkaṃ pratāpavān

शरौघरश्मिभिर्दीप्तैः प्रतप्तो घोरविक्रमः ।रौद्रः क्रूरो दुराधर्षो दुरापो ध्वजिनीमुखे॥ 10 ॥

śaraugharaśmibhirdīptaiḥ pratapto ghoravikramaḥ | raudraḥ krūro durādharṣo durāpo dhvajinīmukhe

युध्यते दैवतैः सार्धं ग्रसमान इव प्रभुः ।उग्रेषुरुग्रवदनः समारुह्य महागजम्॥ 11 ॥

yudhyate daivataiḥ sārdhaṃ grasamāna iva prabhuḥ | ugreṣurugravadanaḥ samāruhya mahāgajam

सुराणामुत्तमाङ्गानि प्रचिनोति महाबलः ।ग्रसन् दैवतसैन्यानि शरदंष्ट्रः प्रतापवान्॥ 12 ॥

surāṇāmuttamāṅgāni pracinoti mahābalaḥ | grasan daivatasainyāni śaradaṃṣṭraḥ pratāpavān

असिजिह्वश्चक्रहस्तश्चापव्यात्ताननोऽसुरः ।परश्वधनखः श्रीमान् मृदङ्गापूरितध्वनिः॥ 13 ॥

asijihvaścakrahastaścāpavyāttānano'suraḥ | paraśvadhanakhaḥ śrīmān mṛdaṅgāpūritadhvaniḥ

तिष्ठते दानवश्रेष्ठः संयुगे व्याघ्रवद् बली ।मौर्वीघोषस्तनयित्नुः पृषत्कः प्रथितो महान्॥ 14 ॥

tiṣṭhate dānavaśreṣṭhaḥ saṃyuge vyāghravad balī | maurvīghoṣastanayitnuḥ pṛṣatkaḥ prathito mahān

धनुर्विद्युद्गणश्चापो महामेघ इवापरः ।इष्वस्त्रसागरो घोरो बाहुग्राहो दुरासदः॥ 15 ॥

dhanurvidyudgaṇaścāpo mahāmegha ivāparaḥ | iṣvastrasāgaro ghoro bāhugrāho durāsadaḥ

कार्मुकोर्मितरङ्गौघो बाणावर्तमहाह्रदः ।गदासिमकरो रौद्रो ज्यावेलः शिक्षयोद्धतः ११६॥ पदातिमीनः सुमहान् गर्जितोत्क्रुष्टघोषवान् ।हयान्गजान्पदातींश्च रथांश्च सहसा बहून्॥ 17 ॥

kārmukormitaraṅgaugho bāṇāvartamahāhradaḥ | gadāsimakaro raudro jyāvelaḥ śikṣayoddhataḥ 116|| padātimīnaḥ sumahān garjitotkruṣṭaghoṣavān | hayāngajānpadātīṃśca rathāṃśca sahasā bahūn

न्यमज्जयत समरे परवीरान् महारथान् ।आप्लावयत् स देवौघान् दारुणो दानवेश्वरः॥ 18 ॥

nyamajjayata samare paravīrān mahārathān | āplāvayat sa devaughān dāruṇo dānaveśvaraḥ

प्रावर्तत युधि श्रीमान्युधि श्रेष्ठो युधि स्थिरः ।अपश्यंस्त्रिदशाः सर्वे शुद्धजाम्बूनदप्रभम्॥ 19 ॥

prāvartata yudhi śrīmānyudhi śreṣṭho yudhi sthiraḥ | apaśyaṃstridaśāḥ sarve śuddhajāmbūnadaprabham

सन्नद्धं तत्र युध्यन्तं ज्वलन्तमिव पावकम् ।मध्यन्दिनगतं सूर्यं ज्वलन्तमिव तेजसा॥ 20 ॥

sannaddhaṃ tatra yudhyantaṃ jvalantamiva pāvakam | madhyandinagataṃ sūryaṃ jvalantamiva tejasā

न शेकुः सर्वभूतानि दानवं प्रसमीक्षितुम् ।यथा प्ररूढं घर्मान्ते दहेत् कक्षं हुताशनः॥ 21 ॥

na śekuḥ sarvabhūtāni dānavaṃ prasamīkṣitum | yathā prarūḍhaṃ gharmānte dahet kakṣaṃ hutāśanaḥ

तथा सुरवरान् दैत्यो दहति स्म सुतेजसा ।देवानां दानवानां च बलं नर्दति दारुणम्॥ 22 ॥

tathā suravarān daityo dahati sma sutejasā | devānāṃ dānavānāṃ ca balaṃ nardati dāruṇam

विरूढमभवत् सर्वमाकुलं च समन्तत ।शूराश्च ते बलोदग्रा हस्त्यश्वरथधूर्गताः॥ 23 ॥

virūḍhamabhavat sarvamākulaṃ ca samantata | śūrāśca te balodagrā hastyaśvarathadhūrgatāḥ

आर्यां बुद्धिं समास्थाय न त्यजन्ति महारणम् ।तदुत्पिञ्जलकं युद्धमभवद् रोमहर्षणम्॥ 24 ॥

āryāṃ buddhiṃ samāsthāya na tyajanti mahāraṇam | tadutpiñjalakaṃ yuddhamabhavad romaharṣaṇam

देवदानवयोः सङ्ख्ये रुधिरस्रावकर्दमम् ।न दिशः प्रत्यजानन्त भयग्राहनिपीडिताः ।शस्त्रपातांश्च विविधान् दानवानां महारणे॥ 25 ॥

devadānavayoḥ saṅkhye rudhirasrāvakardamam | na diśaḥ pratyajānanta bhayagrāhanipīḍitāḥ | śastrapātāṃśca vividhān dānavānāṃ mahāraṇe

अन्योन्यं मूढचित्तास्ते निजघ्नुर्व्याकुलीकृताः ।स्वान् परान्नाभिजानन्ति विमूढाः शस्त्रपाणयः॥ 26 ॥

anyonyaṃ mūḍhacittāste nijaghnurvyākulīkṛtāḥ | svān parānnābhijānanti vimūḍhāḥ śastrapāṇayaḥ

शिरोरुहेषु सङ्गृह्य कश्चिच्छूरस्य संयुगे ।शूरश्छिनत्ति मूर्धानं सन्दष्टौष्ठपुटाननम्॥ 27 ॥

śiroruheṣu saṅgṛhya kaścicchūrasya saṃyuge | śūraśchinatti mūrdhānaṃ sandaṣṭauṣṭhapuṭānanam

बाहुभिर्मुष्टिभिश्चैव वज्रकल्पैः सुदारुणैः ।प्रहरन्ति रणे वीरा आत्तशस्त्राः परस्परम्॥ 28 ॥

bāhubhirmuṣṭibhiścaiva vajrakalpaiḥ sudāruṇaiḥ | praharanti raṇe vīrā āttaśastrāḥ parasparam

योधप्राणहरे रौद्रे स्वर्गद्वारेनपावृते ।सङ्कुले तुमुले युद्धे वर्तमाने महाभये॥ 29 ॥

yodhaprāṇahare raudre svargadvārenapāvṛte | saṅkule tumule yuddhe vartamāne mahābhaye

हयो हयं गजो नागं वीरो वीरं महाहवे ।अभ्यद्रवज्जिघांसन्तो ह्यसमञ्जसमाहवे॥ 30 ॥

hayo hayaṃ gajo nāgaṃ vīro vīraṃ mahāhave | abhyadravajjighāṃsanto hyasamañjasamāhave

असुराश्च सुराश्चैव विक्रमाख्या महारथाः ।जुहुवुः समरे प्राणान् निजघ्नुरितरेतरम्॥ 31 ॥

asurāśca surāścaiva vikramākhyā mahārathāḥ | juhuvuḥ samare prāṇān nijaghnuritaretaram

मुक्तकेशा विकवचा विरथाश्छिन्नकार्मुकाः ।हस्तैः पादैश्च युध्यन्ते दानवास्त्रिदशैः सह॥ 32 ॥

muktakeśā vikavacā virathāśchinnakārmukāḥ | hastaiḥ pādaiśca yudhyante dānavāstridaśaiḥ saha

हरिस्तु निशितं भल्लं प्रेषयामास संयुगे ।स तस्य धनुषः कोटिं छित्त्वा भूमावपातयत्॥ 33 ॥

haristu niśitaṃ bhallaṃ preṣayāmāsa saṃyuge | sa tasya dhanuṣaḥ koṭiṃ chittvā bhūmāvapātayat

पुनश्चापि पृषत्कानां शतानि नतपर्वणाम् ।प्राहिणोत् सहसा तस्य दानवेन्द्रस्य संयुगे॥ 34 ॥

punaścāpi pṛṣatkānāṃ śatāni nataparvaṇām | prāhiṇot sahasā tasya dānavendrasya saṃyuge

तस्य देहे विमुक्तास्ते मारुतेन समीरिताः ।मग्नार्धकाया विविशुः पन्नगा इव पर्वते॥ 35 ॥

tasya dehe vimuktāste mārutena samīritāḥ | magnārdhakāyā viviśuḥ pannagā iva parvate

स तैर्निपतितैर्गात्रैः क्षरद्भिरसृगावली ।बभौ दैत्यो महाबाहुर्मेरुर्धातुमिवोत्सृजन् ।पुनश्चापि पृषत्कानां शतानि नतपर्वणाम्॥ 36 ॥

sa tairnipatitairgātraiḥ kṣaradbhirasṛgāvalī | babhau daityo mahābāhurmerurdhātumivotsṛjan | punaścāpi pṛṣatkānāṃ śatāni nataparvaṇām

ततोऽसिलोमा सङ्क्रुद्धः प्रगृह्यान्यन्महाधनुः ।रुक्मपुङ्खांश्च निशितान्प्रेषयामास सायकान्॥ 37 ॥

tato'silomā saṅkruddhaḥ pragṛhyānyanmahādhanuḥ | rukmapuṅkhāṃśca niśitānpreṣayāmāsa sāyakān

तैस्तु मर्मसु विव्याध सर्पानलविषोपमैः ।गात्रं सछादयामास महाभ्रैरिव पर्वतम्॥ 38 ॥

taistu marmasu vivyādha sarpānalaviṣopamaiḥ | gātraṃ sachādayāmāsa mahābhrairiva parvatam

भूयः सन्धाय च शरं मुमोचान्तकसन्निभम् ।सुपुङ्खं सूर्यसङ्काशं बाणमप्रतिमं रणे॥ 39 ॥

bhūyaḥ sandhāya ca śaraṃ mumocāntakasannibham | supuṅkhaṃ sūryasaṅkāśaṃ bāṇamapratimaṃ raṇe

तेन बाणप्रहारेण संयुगे भीमकर्मणा ।मुमोह सहसा देवो भूमौ चापि पपात ह॥ 40 ॥

tena bāṇaprahāreṇa saṃyuge bhīmakarmaṇā | mumoha sahasā devo bhūmau cāpi papāta ha

ततो हाहाकृताः सर्वे देवे भूतलमाश्रिते ।जगत् सदेवमाविग्नं यथार्कपतनं तथा॥ 41 ॥

tato hāhākṛtāḥ sarve deve bhūtalamāśrite | jagat sadevamāvignaṃ yathārkapatanaṃ tathā

परिवारं तु समरे तस्य हत्वा महासुरः ।एकत्रिंशत्सहस्राणि योधानां दानवोत्तमः॥ 42 ॥

parivāraṃ tu samare tasya hatvā mahāsuraḥ | ekatriṃśatsahasrāṇi yodhānāṃ dānavottamaḥ

जयश्रिया सेव्यमानो दीप्यमान इवाचलः ।प्रगृह्य कार्मुकं घोरं गतः शक्ररथं प्रति॥ 43 ॥

jayaśriyā sevyamāno dīpyamāna ivācalaḥ | pragṛhya kārmukaṃ ghoraṃ gataḥ śakrarathaṃ prati

तथैव तु महायुद्धे ससैन्यावश्विनावुभौ ।प्रयुद्धौ सह वृत्रेण बलिना देवतारिणा॥ 44 ॥

tathaiva tu mahāyuddhe sasainyāvaśvināvubhau | prayuddhau saha vṛtreṇa balinā devatāriṇā

बाणखड्गधनुष्पाणिः समरे त्यक्त जीवितः ।आसाद्य सोऽश्विनौ दैत्यः स्थितो गिरिरिवाचलः॥ 45 ॥

bāṇakhaḍgadhanuṣpāṇiḥ samare tyakta jīvitaḥ | āsādya so'śvinau daityaḥ sthito giririvācalaḥ

ततः शङ्खमुपाध्माय द्विषतां लोमहर्षणम् ।ज्याघोषतलशब्दैश्च सर्वभूतान्यवेजयत्॥ 46 ॥

tataḥ śaṅkhamupādhmāya dviṣatāṃ lomaharṣaṇam | jyāghoṣatalaśabdaiśca sarvabhūtānyavejayat

ततः संहृष्टरोमाणः शङ्खशब्दं विशुश्रुवुः ।यक्षराक्षसदेवौघा वृत्रस्यापि च निःस्वनम्॥ 47 ॥

tataḥ saṃhṛṣṭaromāṇaḥ śaṅkhaśabdaṃ viśuśruvuḥ | yakṣarākṣasadevaughā vṛtrasyāpi ca niḥsvanam

गदातोमरनिस्त्रिंशशूलशक्तिपरश्वधाः ।प्रगृहीता व्यराजन्त यक्षराक्षसबाहुभिः॥ 48 ॥

gadātomaranistriṃśaśūlaśaktiparaśvadhāḥ | pragṛhītā vyarājanta yakṣarākṣasabāhubhiḥ

तैः प्रयुक्तान्महाकायैः शूलशक्तिपरश्वधान् ।भल्लैर्वृत्रः प्रचिच्छेद भीमवेगरवैस्तथा॥ 49 ॥

taiḥ prayuktānmahākāyaiḥ śūlaśaktiparaśvadhān | bhallairvṛtraḥ praciccheda bhīmavegaravaistathā

अन्तरिक्षचराणां च भूमिस्थानां च गर्जताम् ।शरैर्विव्याध गात्राणि देवानां प्रियदर्शिनाम्॥ 50 ॥

antarikṣacarāṇāṃ ca bhūmisthānāṃ ca garjatām | śarairvivyādha gātrāṇi devānāṃ priyadarśinām

वृत्रासुरभुजोत्सृष्टैर्बहुधा यक्षरक्षसाम् ।निकृत्तान्येव दृश्यन्ते शरीराणि शिरांसि च॥ 51 ॥

vṛtrāsurabhujotsṛṣṭairbahudhā yakṣarakṣasām | nikṛttānyeva dṛśyante śarīrāṇi śirāṃsi ca

अथ रक्तमहावृष्टिरभ्यवर्षत मेदिनीम् ।गदापरिघभिन्नानां देवानां गात्रसम्भवा॥ 52 ॥

atha raktamahāvṛṣṭirabhyavarṣata medinīm | gadāparighabhinnānāṃ devānāṃ gātrasambhavā

प्रच्छादयन्तं बाणौघैर्वृत्रं भीमपराक्रमम् ।ददृशुः सर्वभूतानि भानुमन्तमिवांशुभिः॥ 53 ॥

pracchādayantaṃ bāṇaughairvṛtraṃ bhīmaparākramam | dadṛśuḥ sarvabhūtāni bhānumantamivāṃśubhiḥ

तीक्ष्णरश्मिरिवादित्यः प्रतपन् सर्वदेवताः ।अविध्यद् बलवान् क्रुद्धः सायकैर्मर्मभेदिभिः॥ 54 ॥

tīkṣṇaraśmirivādityaḥ pratapan sarvadevatāḥ | avidhyad balavān kruddhaḥ sāyakairmarmabhedibhiḥ

नदतो विविधान् नादानर्दितस्यापि सायकैः ।न मोहमसुरेन्द्रस्य ददृशुस्त्रिदशा रणे॥ 55 ॥

nadato vividhān nādānarditasyāpi sāyakaiḥ | na mohamasurendrasya dadṛśustridaśā raṇe

तेऽसिचर्मगदाभिश्च परिघप्रासतोमरैः ।परश्वधैश्च शूलैश्च प्रववर्षुर्महारथाः॥ 56 ॥

te'sicarmagadābhiśca parighaprāsatomaraiḥ | paraśvadhaiśca śūlaiśca pravavarṣurmahārathāḥ

ततो वृत्रः सुसङ्क्रुद्धस्तैस्तदाभ्यर्दितो बली ।अभ्यवर्षच्छितैर्बाणैस्तान् सर्वान् सत्यविक्रमः॥ 57 ॥

tato vṛtraḥ susaṅkruddhastaistadābhyardito balī | abhyavarṣacchitairbāṇaistān sarvān satyavikramaḥ

तेन वित्रासिता देवा विप्रकीर्णमहायुधाः ।घोरमार्तस्वरं चक्रुर्वृत्रासुरभयार्दिताः॥ 58 ॥

tena vitrāsitā devā viprakīrṇamahāyudhāḥ | ghoramārtasvaraṃ cakrurvṛtrāsurabhayārditāḥ

उत्सृज्य ते गदाशक्तिशूलर्ष्टिपरिघाशनीन् ।उत्तरां दिशमाजग्मुस्त्रासिता दृढधन्विना॥ 59 ॥

utsṛjya te gadāśaktiśūlarṣṭiparighāśanīn | uttarāṃ diśamājagmustrāsitā dṛḍhadhanvinā

शूलशक्तिगदापाणिर्व्यूढोरस्को महाभुजः ।प्रावर्तत रणे वृत्रस्त्रासयानश्चराचरान्॥ 60 ॥

śūlaśaktigadāpāṇirvyūḍhorasko mahābhujaḥ | prāvartata raṇe vṛtrastrāsayānaścarācarān

तत्रैकस्तु महाबाहुरसिशूलधरः प्रभुः ।अभ्यधावत दैत्येन्द्रं वृत्रमप्रतिमं रणे॥ 61 ॥

tatraikastu mahābāhurasiśūladharaḥ prabhuḥ | abhyadhāvata daityendraṃ vṛtramapratimaṃ raṇe

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य निर्भिन्नमिव वारणम् ।वत्सदन्तैस्त्रिभिः पार्श्वे विव्याध सुरसत्तमम्॥ 62 ॥

tamāpatantaṃ samprekṣya nirbhinnamiva vāraṇam | vatsadantaistribhiḥ pārśve vivyādha surasattamam

सोऽपि विद्धो महेष्वासः शरैरमितविक्रमः ।गदां जग्राह बलवान् गदायुद्धविशारदः॥ 63 ॥

so'pi viddho maheṣvāsaḥ śarairamitavikramaḥ | gadāṃ jagrāha balavān gadāyuddhaviśāradaḥ

तां प्रगृह्य गदां भीमामयःसारमयीं दृढाम् ।अश्विनं सहसाऽऽगम्य ताडयामास वीर्यवान्॥ 64 ॥

tāṃ pragṛhya gadāṃ bhīmāmayaḥsāramayīṃ dṛḍhām | aśvinaṃ sahasā''gamya tāḍayāmāsa vīryavān

दीप्यमानं ततः शूलमश्वी सुविपुलं दृढम् ।प्रासृजद् वृत्रदैत्याय सहसा रोमहर्षणम्॥ 65 ॥

dīpyamānaṃ tataḥ śūlamaśvī suvipulaṃ dṛḍham | prāsṛjad vṛtradaityāya sahasā romaharṣaṇam

भङक्त्वा शूलं गदाग्रेण गदायुद्धविशारदः ।अश्विनं सहसाभ्येत्य गरुत्मानिव पन्नगम्॥ 66 ॥

bhaṅaktvā śūlaṃ gadāgreṇa gadāyuddhaviśāradaḥ | aśvinaṃ sahasābhyetya garutmāniva pannagam

सोऽन्तरिक्षात्समुत्पत्य विधूय महतीं गदाम् ।नासत्योपरि चिक्षेप गिरिशृङ्गोपमां बली॥ 67 ॥

so'ntarikṣātsamutpatya vidhūya mahatīṃ gadām | nāsatyopari cikṣepa giriśṛṅgopamāṃ balī

गदयाभिहतः सोऽश्वी त्यक्त्वा शूलमनुत्तमम् ।प्रयातः सहसा तत्र यत्र युध्यति वासवः॥ 68 ॥

gadayābhihataḥ so'śvī tyaktvā śūlamanuttamam | prayātaḥ sahasā tatra yatra yudhyati vāsavaḥ

पराजित्य तु सङ्ग्रामे अश्विनं भीमविक्रमम् ।जयश्रिया सेव्यमानो वृत्रो युद्धे व्यवस्थितः॥ 69 ॥

parājitya tu saṅgrāme aśvinaṃ bhīmavikramam | jayaśriyā sevyamāno vṛtro yuddhe vyavasthitaḥ