Parva 3, Adhyāya 58

रणाजेः एकचक्रस्य सार्द्धं, मृगव्याधस्य बलासुरेण, अजैकपादस्य राहोः, सुधूम्राक्षस्य केशीदैत्येन सार्द्धं युद्धस्य वर्णनं तत्रैव तु महायुद्धे रणाजिर्देवसत्तमः ।युध्यते सह दैत्येन एकचक्रेण धीमता॥ 1 ॥

raṇājeḥ ekacakrasya sārddhaṃ, mṛgavyādhasya balāsureṇa, ajaikapādasya rāhoḥ, sudhūmrākṣasya keśīdaityena sārddhaṃ yuddhasya varṇanaṃ tatraiva tu mahāyuddhe raṇājirdevasattamaḥ | yudhyate saha daityena ekacakreṇa dhīmatā

प्रच्छाद्य रथपन्थानमुत्क्रोशंश्च महाबलः ।एकचक्रस्य सैन्यं तच्छरवर्षैरवाकिरत्॥ 2 ॥

pracchādya rathapanthānamutkrośaṃśca mahābalaḥ | ekacakrasya sainyaṃ taccharavarṣairavākirat

महासुरा महावीर्या महापट्टिशयोधिनः ।शूलानि च भुशुण्डीश्च क्षिपन्ति स्म महारणे॥ 3 ॥

mahāsurā mahāvīryā mahāpaṭṭiśayodhinaḥ | śūlāni ca bhuśuṇḍīśca kṣipanti sma mahāraṇe

तच्छूलवर्षं सुमहद्गदाशक्तिसमाकुलम् ।अविशद् दितिजैर्मुक्तं दुर्निवार्यं चराचरैः॥ 4 ॥

tacchūlavarṣaṃ sumahadgadāśaktisamākulam | aviśad ditijairmuktaṃ durnivāryaṃ carācaraiḥ

अन्योन्यमभिवर्तन्ते देवासुरगणा युधि ।महाद्रिशिखराकारा वीर्यवन्तो महाबलाः॥ 5 ॥

anyonyamabhivartante devāsuragaṇā yudhi | mahādriśikharākārā vīryavanto mahābalāḥ

तुरङ्गमाणां तु शतं युक्तं तस्य महारथे ।महासुरवरस्येव हिरण्यकशिपोर्युधि॥ 6 ॥

turaṅgamāṇāṃ tu śataṃ yuktaṃ tasya mahārathe | mahāsuravarasyeva hiraṇyakaśiporyudhi

तेषां चरणपातेन चक्रनेमिस्वनेन च ।तथा बाणनिपातैश्च हता वै शतशः सुराः॥ 7 ॥

teṣāṃ caraṇapātena cakranemisvanena ca | tathā bāṇanipātaiśca hatā vai śataśaḥ surāḥ

ततः स लघुभिश्चित्रैः शरैः सन्नतपर्वभिः ।सायुधानच्छिनत्क्रुद्धः शतशोऽथ सहस्रशः॥ 8 ॥

tataḥ sa laghubhiścitraiḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ | sāyudhānacchinatkruddhaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

वध्यमानाः शरैस्तीक्ष्णै रथद्विरदवाजिनः ।गमिताः प्रक्षयं केचित् त्रिदशैर्दानवा रणे॥ 9 ॥

vadhyamānāḥ śaraistīkṣṇai rathadviradavājinaḥ | gamitāḥ prakṣayaṃ kecit tridaśairdānavā raṇe

ततः प्रमीयमाणास्तानुपप्रेक्ष्य दितेः सुताः ।त्यक्त्वा प्राणान् न्यवर्तन्त प्रगृहीतवरायुधाः॥ 10 ॥

tataḥ pramīyamāṇāstānupaprekṣya diteḥ sutāḥ | tyaktvā prāṇān nyavartanta pragṛhītavarāyudhāḥ

ते दिशो विदिशश्चैव प्रतियुद्धप्रहारिणः ।अभ्यघ्नन् निशितैः शस्त्रैर्देवान्दितिसुता रणे॥ 11 ॥

te diśo vidiśaścaiva pratiyuddhaprahāriṇaḥ | abhyaghnan niśitaiḥ śastrairdevānditisutā raṇe

रणाजिर्ज्वलितं घोरं परमं तिग्मतेजसम् ।मुमोचास्त्रं महाबाहुर्मथनं नाम संयुगे॥ 12 ॥

raṇājirjvalitaṃ ghoraṃ paramaṃ tigmatejasam | mumocāstraṃ mahābāhurmathanaṃ nāma saṃyuge

ततः शस्त्राणि शूलानि निशितानि सहस्रशः ।अस्त्रवीर्येण महता दितिजः सम्प्रचिच्छिदे॥ 13 ॥

tataḥ śastrāṇi śūlāni niśitāni sahasraśaḥ | astravīryeṇa mahatā ditijaḥ sampracicchide

छित्त्वा शूलेन तान् सर्वानेकचक्रो महासुरः ।अभ्यविध्वत तं साध्यं दशभिर्निशितैः शरैः॥ 14 ॥

chittvā śūlena tān sarvānekacakro mahāsuraḥ | abhyavidhvata taṃ sādhyaṃ daśabhirniśitaiḥ śaraiḥ

अस्त्रवेगं निहत्यैवं सोऽस्त्रैस्तस्यानुसैनिकान् ।ज्वलितैरपरैः शीघ्रैस्तानविध्यत् सहस्रशः॥ 15 ॥

astravegaṃ nihatyaivaṃ so'straistasyānusainikān | jvalitairaparaiḥ śīghraistānavidhyat sahasraśaḥ

तेषां छिन्नानि गात्राणि विसृजन्ति स्म शोणितम् ।प्रावृषीवास्त्रवृष्टीनि शृङ्गाणि धरणीभृताम्॥ 16 ॥

teṣāṃ chinnāni gātrāṇi visṛjanti sma śoṇitam | prāvṛṣīvāstravṛṣṭīni śṛṅgāṇi dharaṇībhṛtām

इन्द्राशनिसमस्पशैर्निपतद्भिरजिह्मगैः ।दितिजैर्बध्यमानास्ते वित्रेसुः सुरसत्तमाः॥ 17 ॥

indrāśanisamaspaśairnipatadbhirajihmagaiḥ | ditijairbadhyamānāste vitresuḥ surasattamāḥ

एकचक्रो रथे तिष्ठन्नपश्यद् गजयूथपान् ।वराभरणनिर्ह्रादान् समुद्रस्वननिःस्वनान्॥ 18 ॥

ekacakro rathe tiṣṭhannapaśyad gajayūthapān | varābharaṇanirhrādān samudrasvananiḥsvanān

मत्तान् सुविहितान् दृप्तान् महामात्रैरधिष्ठितान् ।कुलीनान् वीर्यसम्पन्नान् प्रतिद्विरदघातिनः॥ 19 ॥

mattān suvihitān dṛptān mahāmātrairadhiṣṭhitān | kulīnān vīryasampannān pratidviradaghātinaḥ

शिक्षितान् गजशिक्षायामैरावतसमान् युधि ।न्यहनत् सुरसैन्यस्य गजान् गज इवासुरः॥ 20 ॥

śikṣitān gajaśikṣāyāmairāvatasamān yudhi | nyahanat surasainyasya gajān gaja ivāsuraḥ

विक्षरन्तो महानागान् भीमवेगांस्त्रिधा मदम् ।मेघस्तनितनिर्घोषान् महाद्रीनिव चोत्थितान्॥ 21 ॥

vikṣaranto mahānāgān bhīmavegāṃstridhā madam | meghastanitanirghoṣān mahādrīniva cotthitān

सहस्रसम्मितान् दिव्याञ्जाम्बूनदपरिष्कृतान् ।सुवर्णजालैर्विततांस्तरुणादित्यवर्चसः॥ 22 ॥

sahasrasammitān divyāñjāmbūnadapariṣkṛtān | suvarṇajālairvitatāṃstaruṇādityavarcasaḥ

एकचक्रो गदापाणिर्बलवान् गदिनां वरः ।उत्सारयामास गजान् महाभ्राणीव मारुतः॥ 23 ॥

ekacakro gadāpāṇirbalavān gadināṃ varaḥ | utsārayāmāsa gajān mahābhrāṇīva mārutaḥ

निहत्य गदया सर्वांस्तान् गजान् गजमर्दनः ।भूयोऽश्वसङ्घान् स बली निरैक्षत महासुरः॥ 24 ॥

nihatya gadayā sarvāṃstān gajān gajamardanaḥ | bhūyo'śvasaṅghān sa balī niraikṣata mahāsuraḥ

शुकवर्णानृष्यवर्णान् मयूरसदृशांस्तथा ।पारावतसवर्णांश्च हंसवर्णांस्तथैव च॥ 25 ॥

śukavarṇānṛṣyavarṇān mayūrasadṛśāṃstathā | pārāvatasavarṇāṃśca haṃsavarṇāṃstathaiva ca

मल्लिकाक्षान् विरूपाक्षान् क्रौञ्चवर्णान् मनोजवान् ।अश्वसैन्यं महाबाहुस्तदप्रतिमपौरुषः ।निषूदयामास बली गदया भीमविक्रमः॥ 26 ॥

mallikākṣān virūpākṣān krauñcavarṇān manojavān | aśvasainyaṃ mahābāhustadapratimapauruṣaḥ | niṣūdayāmāsa balī gadayā bhīmavikramaḥ

रणाजिर्व्यस्य समरे सर्वान् दृष्ट्वा सुरद्विषः ।अजिन्त्यविक्रमः श्रीमान् स युद्धाद् विरराम ह॥ 27 ॥

raṇājirvyasya samare sarvān dṛṣṭvā suradviṣaḥ | ajintyavikramaḥ śrīmān sa yuddhād virarāma ha

गदायुद्धेषु कुशलो रथेन रथयूथपः ।नष्टसैन्यो महाबाहुः प्रस्थितः शक्रसन्निधौ॥ 28 ॥

gadāyuddheṣu kuśalo rathena rathayūthapaḥ | naṣṭasainyo mahābāhuḥ prasthitaḥ śakrasannidhau

त्रिंशच्छतसहस्राणि रथानां विनिहत्य सः ।रणेऽतिष्ठत दैत्येन्द्रो विधूम इव पावकः॥ 29 ॥

triṃśacchatasahasrāṇi rathānāṃ vinihatya saḥ | raṇe'tiṣṭhata daityendro vidhūma iva pāvakaḥ

तस्मिन्तेव तु सङ्ग्रामे बलो दृप्तो महासुरः ।मृगव्याधं महात्मानं योधयत्यजितं रणे॥ 30 ॥

tasminteva tu saṅgrāme balo dṛpto mahāsuraḥ | mṛgavyādhaṃ mahātmānaṃ yodhayatyajitaṃ raṇe

मृगव्याधस्य रुद्रस्य महापारिषदास्तथा ।समुत्पेतुर्बलं दृष्ट्वा हुताग्निसमतेजसः॥ 31 ॥

mṛgavyādhasya rudrasya mahāpāriṣadāstathā | samutpeturbalaṃ dṛṣṭvā hutāgnisamatejasaḥ

गजैर्मत्तै रथैर्दिव्यैर्वाजिभिश्च महाजवैः ।अस्त्रैश्च निशितैर्बाणैः शरैश्चानलसन्निभैः॥ 32 ॥

gajairmattai rathairdivyairvājibhiśca mahājavaiḥ | astraiśca niśitairbāṇaiḥ śaraiścānalasannibhaiḥ

ददृशुस्ते ततो वीरा दीप्यमानं महासुरम् ।रश्मिवन्तमिवोद्यन्तं सुतेजोरश्मिमालिनम्॥ 33 ॥

dadṛśuste tato vīrā dīpyamānaṃ mahāsuram | raśmivantamivodyantaṃ sutejoraśmimālinam

सङ्ग्रामस्थं महावेगं महासत्त्वं महाबलम् ।महामतिं महोत्साहं महाकायं महारथम्॥ 34 ॥

saṅgrāmasthaṃ mahāvegaṃ mahāsattvaṃ mahābalam | mahāmatiṃ mahotsāhaṃ mahākāyaṃ mahāratham

समीक्ष्य तं महायोधं दिक्षु सर्वास्ववस्थितम् ।ततः प्रहरणैर्घोरैरभिपेतुः समन्ततः॥ 35 ॥

samīkṣya taṃ mahāyodhaṃ dikṣu sarvāsvavasthitam | tataḥ praharaṇairghorairabhipetuḥ samantataḥ

तस्य सर्वायसास्तीक्ष्णाः शराः पीतमुखाः शिताः ।शिरस्यद्रिप्रतीकाशे मृगव्याधेन पातिताः॥ 36 ॥

tasya sarvāyasāstīkṣṇāḥ śarāḥ pītamukhāḥ śitāḥ | śirasyadripratīkāśe mṛgavyādhena pātitāḥ

तैश्च सप्तभिराविष्टः शरैः शिरसि चार्पितैः ।उत्पपात तदा व्योम्नि दिशो दश विनादयन्॥ 37 ॥

taiśca saptabhirāviṣṭaḥ śaraiḥ śirasi cārpitaiḥ | utpapāta tadā vyomni diśo daśa vinādayan

ततस्तं त्रिदशो वीरः सरथः सज्जकार्मुकः ।अनुवव्राज संहृष्टः खे तदा स महाबलः॥ 38 ॥

tatastaṃ tridaśo vīraḥ sarathaḥ sajjakārmukaḥ | anuvavrāja saṃhṛṣṭaḥ khe tadā sa mahābalaḥ

असुरं छादयामास तं व्योम्नि शरवृष्टिभिः ।वृष्टिमानिव जीमूतो निदाघान्ते धराधरम्॥ 39 ॥

asuraṃ chādayāmāsa taṃ vyomni śaravṛṣṭibhiḥ | vṛṣṭimāniva jīmūto nidāghānte dharādharam

अर्द्यमानस्ततस्तेन मृगव्याधेन दानवः ।चकार निनदं घोरमम्बरे जलदो यथा॥ 40 ॥

ardyamānastatastena mṛgavyādhena dānavaḥ | cakāra ninadaṃ ghoramambare jalado yathā

स दूरं सहसोत्पत्य मृगव्याधरथं प्रति ।निपपात महावेगः पक्षवातैर्गिरिर्यथा॥ 41 ॥

sa dūraṃ sahasotpatya mṛgavyādharathaṃ prati | nipapāta mahāvegaḥ pakṣavātairgiriryathā

बभञ्ज च ततो दैत्यो भग्नेषाकूबरं रथम् ।मृगव्याधः परित्यज्य स्थितो भूमौ महाबलः॥ 42 ॥

babhañja ca tato daityo bhagneṣākūbaraṃ ratham | mṛgavyādhaḥ parityajya sthito bhūmau mahābalaḥ

विरथं प्रेक्ष्य रुद्रं तु तस्य पारिषदाः शुभाः ।उत्थिता घोररक्ताक्षा व्योम्नि मुद्गरपाणयः॥ 43 ॥

virathaṃ prekṣya rudraṃ tu tasya pāriṣadāḥ śubhāḥ | utthitā ghoraraktākṣā vyomni mudgarapāṇayaḥ

स तैः सहसोत्थाय वेष्टितो विमलेऽम्परे ।भीमेर्भ्रूकः परशुभिर्यथा॥ 44 ॥

sa taiḥ sahasotthāya veṣṭito vimale'mpare | bhīmerbhrūkaḥ paraśubhiryathā

तेषां वेगवतां वेगं निहत्य स महारथः ।निपपात पुनर्भूमौ सुपर्णसमविक्रमः॥ 45 ॥

teṣāṃ vegavatāṃ vegaṃ nihatya sa mahārathaḥ | nipapāta punarbhūmau suparṇasamavikramaḥ

स शालवृक्षमुत्पाट्य महाशासं महाबलः ।सर्वान् पारिषदान्संणये सूदयामास दानवः॥ 46 ॥

sa śālavṛkṣamutpāṭya mahāśāsaṃ mahābalaḥ | sarvān pāriṣadānsaṃṇaye sūdayāmāsa dānavaḥ

स तैर्विक्षतदेहस्तु रुधिरौघपरिप्लुतः ।शुशुभे दानवश्रेष्ठो बालसूर्य इवोदितः॥ 47 ॥

sa tairvikṣatadehastu rudhiraughapariplutaḥ | śuśubhe dānavaśreṣṭho bālasūrya ivoditaḥ

अथोत्पाट्य गिरेः शृङ्गं समृगव्यालपादपम् ।जघान तान् पारिषदान् समरे दानवेश्वरः॥ 48 ॥

athotpāṭya gireḥ śṛṅgaṃ samṛgavyālapādapam | jaghāna tān pāriṣadān samare dānaveśvaraḥ

ततस्तेपु च भग्नेषु महापारिवदेतु वै ।बलं तदवशेषं तु नाशयामास वीर्यवान्॥ 49 ॥

tatastepu ca bhagneṣu mahāpārivadetu vai | balaṃ tadavaśeṣaṃ tu nāśayāmāsa vīryavān

अल्पैरश्वादगणैर्नागान् योधान्योधे रथान्रथैः ।दानवः स्त्वयामास युगान्तेऽन्तकवत्प्रजाः॥ 50 ॥

alpairaśvādagaṇairnāgān yodhānyodhe rathānrathaiḥ | dānavaḥ stvayāmāsa yugānte'ntakavatprajāḥ

हतैरश्वैश्च नागैश्च भग्नाक्षैश्च महारथैः ।त्रिदशैश्चाभवद् भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः॥ 51 ॥

hatairaśvaiśca nāgaiśca bhagnākṣaiśca mahārathaiḥ | tridaśaiścābhavad bhūmī ruddhamārgā samantataḥ

एवं बलः स दैत्येन्द्रो मृगव्याधश्च वीर्यवान् ।युधि प्रवृद्धौ बलिनौ प्रभिन्नाविव वारणौ॥ 52 ॥

evaṃ balaḥ sa daityendro mṛgavyādhaśca vīryavān | yudhi pravṛddhau balinau prabhinnāviva vāraṇau

तत्रैव युध्यते रुद्रो द्वितीयो राहुणा सह ।विश्रुतस्त्रिषु लोकेषु क्रोधात्मा ह्यज एकपात्॥ 53 ॥

tatraiva yudhyate rudro dvitīyo rāhuṇā saha | viśrutastriṣu lokeṣu krodhātmā hyaja ekapāt

तत् यथा सुमहद् युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ।आसीत्प्रतिभयं रौद्रं वीराणां जयमिच्छताम्॥ 54 ॥

tat yathā sumahad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam | āsītpratibhayaṃ raudraṃ vīrāṇāṃ jayamicchatām

देवदानवदेहैस्तु दुस्तरा केशशाद्वला ।शरीरसङ्घातवहा प्रसृता लोहितापगा॥ 55 ॥

devadānavadehaistu dustarā keśaśādvalā | śarīrasaṅghātavahā prasṛtā lohitāpagā

आजघानाथ सङ्क्रुद्धो रुद्रो रौद्राकृतिः प्रभुः ।राहुं शतमुखं युद्धे शत्रुसैन्यनिवारणम्॥ 56 ॥

ājaghānātha saṅkruddho rudro raudrākṛtiḥ prabhuḥ | rāhuṃ śatamukhaṃ yuddhe śatrusainyanivāraṇam

तस्य काञ्चनचित्राङ्गं रथं साश्वं ससारथिम् ।जघान समरे श्रीमान् क्रुद्धो दैत्यस्य सायकैः॥ 57 ॥

tasya kāñcanacitrāṅgaṃ rathaṃ sāśvaṃ sasārathim | jaghāna samare śrīmān kruddho daityasya sāyakaiḥ

तस्य पारिषदस्त्वेकः शरशक्त्या महाबलः ।बिभेद समरे हृष्टो दानवं तं स्तनान्तरे॥ 58 ॥

tasya pāriṣadastvekaḥ śaraśaktyā mahābalaḥ | bibheda samare hṛṣṭo dānavaṃ taṃ stanāntare

स भिन्नगात्रो रुद्रेण तथा पारिषदैरपि ।रुद्रस्य रथमायान्तं स राहुर्दानवोत्तमः॥ 59 ॥

sa bhinnagātro rudreṇa tathā pāriṣadairapi | rudrasya rathamāyāntaṃ sa rāhurdānavottamaḥ

प्रममाथ तलेनाशु सहसा क्रोधमूर्च्छितः ।भिन्नगात्रं शरैस्तीक्ष्णैर्मेरुं सूर्य इवांशुभिः॥ 60 ॥

pramamātha talenāśu sahasā krodhamūrcchitaḥ | bhinnagātraṃ śaraistīkṣṇairmeruṃ sūrya ivāṃśubhiḥ

हतैर्दानवमुख्यैस्तु रुद्रेणामिततेजसा ।रुद्रपारिषदान् सर्वान् निजघान महासुरः॥ 61 ॥

hatairdānavamukhyaistu rudreṇāmitatejasā | rudrapāriṣadān sarvān nijaghāna mahāsuraḥ

सृजन्तं शरवर्षाणि दानवं घोरदर्शनम् ।बिभेद समरे रुद्रो बाणैः सन्नतपर्वभिः॥ 62 ॥

sṛjantaṃ śaravarṣāṇi dānavaṃ ghoradarśanam | bibheda samare rudro bāṇaiḥ sannataparvabhiḥ

वर्तमाने महाघोरे सङ्ग्रामे लोमहर्षणे ।रुधिरौघा महावेगा महानद्यः प्रसुस्रवुः॥ 63 ॥

vartamāne mahāghore saṅgrāme lomaharṣaṇe | rudhiraughā mahāvegā mahānadyaḥ prasusravuḥ

दानवं समरे रुद्रो नीलाञ्जनचयोपमम् ।निर्बिभेद शरैस्तीक्ष्णैर्मेरुं सूर्य इवांशुभिः॥ 64 ॥

dānavaṃ samare rudro nīlāñjanacayopamam | nirbibheda śaraistīkṣṇairmeruṃ sūrya ivāṃśubhiḥ

हतैर्दानवमुख्यैश्च शक्तिशूलपरश्वधैः ।पतितैः पर्वताभैश्च दानवैः कामरूपिभिः॥ 65 ॥

hatairdānavamukhyaiśca śaktiśūlaparaśvadhaiḥ | patitaiḥ parvatābhaiśca dānavaiḥ kāmarūpibhiḥ

वर्तमाने महाघोरे सङ्ग्रामे लोमहर्षणे ।विरेजुस्ते तदा दैत्याः पुष्पिता इव किंशुकाः॥ 66 ॥

vartamāne mahāghore saṅgrāme lomaharṣaṇe | virejuste tadā daityāḥ puṣpitā iva kiṃśukāḥ

महाभेरीमृदङ्गानां पणवानां च निःस्वनः ।शङ्खवेणुस्वनोन्मिश्रः सम्बभूवाद्भुतोपमः॥ 67 ॥

mahābherīmṛdaṅgānāṃ paṇavānāṃ ca niḥsvanaḥ | śaṅkhaveṇusvanonmiśraḥ sambabhūvādbhutopamaḥ

हतानां स्वनतां तत्र दैत्यानां चापि निःस्वनः ।देवानां च तथा तत्र शुश्रुवे दारुणो महान्॥ 68 ॥

hatānāṃ svanatāṃ tatra daityānāṃ cāpi niḥsvanaḥ | devānāṃ ca tathā tatra śuśruve dāruṇo mahān

तुरङ्गमखुरोत्कीर्णं रथनेमिसमुत्थितम् ।रुरोध मार्गं योधानां चक्षूंषि च धरारजः॥ 69 ॥

turaṅgamakhurotkīrṇaṃ rathanemisamutthitam | rurodha mārgaṃ yodhānāṃ cakṣūṃṣi ca dharārajaḥ

शस्त्रपुष्पोपहारा सा तत्रासीद् युद्धमेदिनी ।दुर्दर्शा दुर्विगाह्या च मांसशोणितकर्दमा॥ 70 ॥

śastrapuṣpopahārā sā tatrāsīd yuddhamedinī | durdarśā durvigāhyā ca māṃsaśoṇitakardamā

भग्नैः खड्गैर्गदाभिश्च शक्तितोमरपट्टिशैः ।अपविद्धैश्च भग्नैश्च रथैः साङ्ग्रामिकैर्हतैः॥ 71 ॥

bhagnaiḥ khaḍgairgadābhiśca śaktitomarapaṭṭiśaiḥ | apaviddhaiśca bhagnaiśca rathaiḥ sāṅgrāmikairhataiḥ

निहतैः कुञ्जरैर्मत्तैस्तथा त्रिदशदानवैः ।चक्राक्षयुगशस्त्रैश्च भग्नैरवनिपातितैः॥ 72 ॥

nihataiḥ kuñjarairmattaistathā tridaśadānavaiḥ | cakrākṣayugaśastraiśca bhagnairavanipātitaiḥ

बभूवायोधनं घोरं पिशिताशनसङ्कुलम् ।उत्पेतुश्च कबन्धानि दिक्षु सर्वासु संयुगे॥ 73 ॥

babhūvāyodhanaṃ ghoraṃ piśitāśanasaṅkulam | utpetuśca kabandhāni dikṣu sarvāsu saṃyuge

अन्योन्यबद्धवैराणां दैत्यानां जयगृद्धिनाम् ।सम्प्रहारस्तथा युद्धे वर्ततेऽतिभयङ्करः॥ 74 ॥

anyonyabaddhavairāṇāṃ daityānāṃ jayagṛddhinām | samprahārastathā yuddhe vartate'tibhayaṅkaraḥ

सैन्यानां सम्प्रयुद्धानां शूराणामनिवर्तिनाम् ।अजस्य चैकपादस्य राहोश्चैव महात्मनः॥ 75 ॥

sainyānāṃ samprayuddhānāṃ śūrāṇāmanivartinām | ajasya caikapādasya rāhoścaiva mahātmanaḥ

तेषां तु तत्र पततां क्रुद्धानाशतिनिःस्वनः ।उद्वर्त इव भूतानां समुद्राणां तु शुश्रुवे॥ 76 ॥

teṣāṃ tu tatra patatāṃ kruddhānāśatiniḥsvanaḥ | udvarta iva bhūtānāṃ samudrāṇāṃ tu śuśruve

तत्रैकस्तु सुधूम्राक्षः श्रीमान् रुद्रो मुनीश्वरः ।बिभेद केशिनं शक्त्या गदापरिघशूलभृत्॥ 77 ॥

tatraikastu sudhūmrākṣaḥ śrīmān rudro munīśvaraḥ | bibheda keśinaṃ śaktyā gadāparighaśūlabhṛt

नानाप्रहरणा घोरा भीमाक्षा भीमविक्रमाः ।निष्पेतू रुद्रदयिता महापारिषदास्तथा॥ 78 ॥

nānāpraharaṇā ghorā bhīmākṣā bhīmavikramāḥ | niṣpetū rudradayitā mahāpāriṣadāstathā

रथमास्थाय च श्रीमांस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।दानवैः संवृतः केशी युध्यते युद्धदुर्जयैः॥ 79 ॥

rathamāsthāya ca śrīmāṃstaptakāñcanakuṇḍalaḥ | dānavaiḥ saṃvṛtaḥ keśī yudhyate yuddhadurjayaiḥ

तस्य सङ्ग्रामशौण्डस्य सङ्ग्रामेषु युयुत्सतः ।निपेतुरुग्रवीर्यस्य ज्वाला हि प्रसृता मुखात्॥ 80 ॥

tasya saṅgrāmaśauṇḍasya saṅgrāmeṣu yuyutsataḥ | nipeturugravīryasya jvālā hi prasṛtā mukhāt

स तु सिंहर्षभस्कन्धः शार्दूलसमविक्रमः ।महाजलदसङ्काशो मृदङ्गध्वनिनिःस्वनः॥ 81 ॥

sa tu siṃharṣabhaskandhaḥ śārdūlasamavikramaḥ | mahājaladasaṅkāśo mṛdaṅgadhvaniniḥsvanaḥ

तस्य निष्पतमानस्य दानवैः संवृतस्य च ।बभूव सुमहानादः क्षोभयंस्त्रिदिवं यथा॥ 82 ॥

tasya niṣpatamānasya dānavaiḥ saṃvṛtasya ca | babhūva sumahānādaḥ kṣobhayaṃstridivaṃ yathā

तेन शब्देन वित्रस्ता त्रिदशानां महाचमूः ।द्रुमशैलप्रहरणा योद्धुमेवाभ्यवर्तत॥ 83 ॥

tena śabdena vitrastā tridaśānāṃ mahācamūḥ | drumaśailapraharaṇā yoddhumevābhyavartata

तेषां च देवदैत्यानां युयुत्सूनां परस्परम् ।सन्निपातः सुतुमुलो रौद्रो लोकभयावहः॥ 84 ॥

teṣāṃ ca devadaityānāṃ yuyutsūnāṃ parasparam | sannipātaḥ sutumulo raudro lokabhayāvahaḥ

तेषां युद्धं महाघोरं सञ्जज्ञे लोमहर्षणम् ।देवदानवसङ्घानां प्राणांस्त्यक्त्वा महाहवे॥ 85 ॥

teṣāṃ yuddhaṃ mahāghoraṃ sañjajñe lomaharṣaṇam | devadānavasaṅghānāṃ prāṇāṃstyaktvā mahāhave

सर्वे ह्यतिबलाः शूरा सर्वे पर्वतसन्निभाः ।सर्वे सर्वास्त्रविद्वांसः सर्वे सर्वायुधोद्यताः ।त्रिदशा दानवाश्चैव परस्परजिघांसवः॥ 86 ॥

sarve hyatibalāḥ śūrā sarve parvatasannibhāḥ | sarve sarvāstravidvāṃsaḥ sarve sarvāyudhodyatāḥ | tridaśā dānavāścaiva parasparajighāṃsavaḥ

तेषां वै नदतां शब्दः संयुगे मेघनिःस्वनः ।शुश्रुवेऽतिमहाघोरश्चरस्थावरकम्पनः॥ 87 ॥

teṣāṃ vai nadatāṃ śabdaḥ saṃyuge meghaniḥsvanaḥ | śuśruve'timahāghoraścarasthāvarakampanaḥ

रेणुश्चारुणसङ्काशो भीमः स समपद्यत ।उद्भूतो देवदैत्यौघैः संरुरोध दिशो दश॥ 88 ॥

reṇuścāruṇasaṅkāśo bhīmaḥ sa samapadyata | udbhūto devadaityaughaiḥ saṃrurodha diśo daśa

अन्योन्यं रजसा तेन कौशेयारुणपाण्डुना ।संवृता बहुरूपेण ददृशुर्न च किञ्चन॥ 89 ॥

anyonyaṃ rajasā tena kauśeyāruṇapāṇḍunā | saṃvṛtā bahurūpeṇa dadṛśurna ca kiñcana

न ध्वजो न पताकाश्च न वर्म तुरगोऽपि वा ।आयुधं स्यन्दनो वापि दृश्यते नैव सारथिः॥ 90 ॥

na dhvajo na patākāśca na varma turago'pi vā | āyudhaṃ syandano vāpi dṛśyate naiva sārathiḥ

स शब्दस्तुमुलस्तेषामन्योन्यमभिधावताम् ।श्रूयते तुमुलः शब्दो न रूपाणि चकाशिरे॥ 91 ॥

sa śabdastumulasteṣāmanyonyamabhidhāvatām | śrūyate tumulaḥ śabdo na rūpāṇi cakāśire

दानवास्तत्र सङ्क्रुद्धा दानवानेव जघ्निरे ।त्रिदशास्त्रिदशाश्चैव निजघ्नुस्तुमुले तदा॥ 92 ॥

dānavāstatra saṅkruddhā dānavāneva jaghnire | tridaśāstridaśāścaiva nijaghnustumule tadā

ते परांश्च विनिघ्नन्तः स्वांश्च युद्धे महासुरान् ।रुधिरार्द्रा तथा चक्रुर्मेदिनीमसुराः सुराः॥ 93 ॥

te parāṃśca vinighnantaḥ svāṃśca yuddhe mahāsurān | rudhirārdrā tathā cakrurmedinīmasurāḥ surāḥ

ततस्तु रुधिरौघेण संसिक्तमुदितं रजः ।शरीरशतसङ्कीर्णं बभूव धरणीतलम्॥ 94 ॥

tatastu rudhiraugheṇa saṃsiktamuditaṃ rajaḥ | śarīraśatasaṅkīrṇaṃ babhūva dharaṇītalam

शूलशक्तिगदाखड्गपरिघप्रासतोमरैः ।त्रिदशा दानवाश्चैव जघ्नुरन्योन्यमाहवे॥ 95 ॥

śūlaśaktigadākhaḍgaparighaprāsatomaraiḥ | tridaśā dānavāścaiva jaghnuranyonyamāhave

बाहुभिः परिघाकारैर्निघ्नतः परिघैस्तथा ।रुद्रपारिषदान् सर्वान् सूदयन्ति स्म दानवाः॥ 96 ॥

bāhubhiḥ parighākārairnighnataḥ parighaistathā | rudrapāriṣadān sarvān sūdayanti sma dānavāḥ

रुद्रपारिषदाश्चैव महाद्रुममहाश्मभिः ।व्यदारयन्नतिक्रम्य शस्त्रैश्चादित्यसन्निभैः॥ 97 ॥

rudrapāriṣadāścaiva mahādrumamahāśmabhiḥ | vyadārayannatikramya śastraiścādityasannibhaiḥ

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धः केशी दानवसत्तमः ।सङ्ग्रामामर्षघोरः सन् स्वान्यनीकानि हर्षयन् ।तेषां परमसङ्क्रुद्धो वज्रमस्त्रमुदीरयत्॥ 98 ॥

etasminnantare kruddhaḥ keśī dānavasattamaḥ | saṅgrāmāmarṣaghoraḥ san svānyanīkāni harṣayan | teṣāṃ paramasaṅkruddho vajramastramudīrayat

वज्रेणास्त्रेण दिव्येन शस्त्रेण च महात्मना ।महापारिषदाः सर्वे निहता युधि दुर्जयाः॥ 99 ॥

vajreṇāstreṇa divyena śastreṇa ca mahātmanā | mahāpāriṣadāḥ sarve nihatā yudhi durjayāḥ

वज्रास्त्रपीडिता भ्रान्ता रुद्रपारिषदा युधि ।विप्रकीर्णद्रुमाः पेतुः शैला वज्रहता इव॥ 100 ॥

vajrāstrapīḍitā bhrāntā rudrapāriṣadā yudhi | viprakīrṇadrumāḥ petuḥ śailā vajrahatā iva

एवं सुतुमुलं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् ।केशिनः सह रुद्रेण तदद्भुतमिवाभवत्॥ 101 ॥

evaṃ sutumulaṃ yuddhamabhavallomaharṣaṇam | keśinaḥ saha rudreṇa tadadbhutamivābhavat