Parva 3, Adhyāya 61

वरुणस्य विप्रचित्तेः सार्द्धं युद्धं पराजयं च विप्रचित्तिस्तु वरुणं दैत्यानामादिरव्ययम् ।जघानेषुगणैः क्रुद्धो दीप्तैरिव महोरगैः॥ 1 ॥

varuṇasya vipracitteḥ sārddhaṃ yuddhaṃ parājayaṃ ca vipracittistu varuṇaṃ daityānāmādiravyayam | jaghāneṣugaṇaiḥ kruddho dīptairiva mahoragaiḥ

स दह्यमानो दैत्येन दीप्तैः शरगभस्तिभिः ।नाभ्यजानत कर्तव्यं सङ्ग्रामे स जलेश्वरः॥ 2 ॥

sa dahyamāno daityena dīptaiḥ śaragabhastibhiḥ | nābhyajānata kartavyaṃ saṅgrāme sa jaleśvaraḥ

सर्वलोकेश्वरस्येव परमेष्ठी प्रजापतिः ।न शक्नोत्यग्रतः स्थातुं विप्रचित्तेर्जलाधिपः॥ 3 ॥

sarvalokeśvarasyeva parameṣṭhī prajāpatiḥ | na śaknotyagrataḥ sthātuṃ vipracitterjalādhipaḥ

वज्रो नाम महाव्यूहो निर्भयः सर्वतोमुखः ।तं व्यूह्य प्रत्ययुध्यन्त दानवा देववाहिनीम्॥ 4 ॥

vajro nāma mahāvyūho nirbhayaḥ sarvatomukhaḥ | taṃ vyūhya pratyayudhyanta dānavā devavāhinīm

वह्निज्वालासमं तत्र रविमण्डलसन्निभम् ।मुखमाभाति दैत्यस्य विप्रचित्तेर्महात्मनः॥ 5 ॥

vahnijvālāsamaṃ tatra ravimaṇḍalasannibham | mukhamābhāti daityasya vipracittermahātmanaḥ

वरुणस्तु महातेजा विप्रचित्तिं महासुरम् ।प्रदहन्निव तेजोभिर्जिगीषुः प्रत्यवैक्षत॥ 6 ॥

varuṇastu mahātejā vipracittiṃ mahāsuram | pradahanniva tejobhirjigīṣuḥ pratyavaikṣata

स्रग्दाममालाभरणः केयूराङ्गदभूषणः ।जग्राह परिघं दैत्यः कैलासशिखरोपमम्॥ 7 ॥

sragdāmamālābharaṇaḥ keyūrāṅgadabhūṣaṇaḥ | jagrāha parighaṃ daityaḥ kailāsaśikharopamam

पिनद्धं काञ्चनैः पट्टैर्हेममालिनमायसम् ।यमदण्डोपमं घोरं दैत्यानां भयनाशनम्॥ 8 ॥

pinaddhaṃ kāñcanaiḥ paṭṭairhemamālinamāyasam | yamadaṇḍopamaṃ ghoraṃ daityānāṃ bhayanāśanam

भ्रामयामास सङ्क्रुद्धो महाशक्रध्वजोपमम् ।विननाद विवृत्तास्यो विप्रचित्तिर्महासुरः॥ 9 ॥

bhrāmayāmāsa saṅkruddho mahāśakradhvajopamam | vinanāda vivṛttāsyo vipracittirmahāsuraḥ

स कण्ठस्थेन निष्केण भुजस्थैरपि चाङ्गदैः ।कुण्डलाभ्यां विचित्राभ्यां भ्राजते काञ्चनस्रजा॥ 10 ॥

sa kaṇṭhasthena niṣkeṇa bhujasthairapi cāṅgadaiḥ | kuṇḍalābhyāṃ vicitrābhyāṃ bhrājate kāñcanasrajā

दानवो भूषणैर्भाति परिघेणायसेन च ।यथेन्द्रधनुषा मेघः सविद्युत्स्तनयित्नुमान्॥ 11 ॥

dānavo bhūṣaṇairbhāti parigheṇāyasena ca | yathendradhanuṣā meghaḥ savidyutstanayitnumān

प्रस्फुरन् परिघास्त्रेण वातस्कन्धान्महास्वनः ।जज्वाल च सधूमार्चिः साङ्कर्षण इवानलः॥ 12 ॥

prasphuran parighāstreṇa vātaskandhānmahāsvanaḥ | jajvāla ca sadhūmārciḥ sāṅkarṣaṇa ivānalaḥ

विद्याधरगणैः सार्धं गन्धर्वनगरैरपि ।सह चैवामरावत्या सिद्धलोकैस्तथा सह॥ 13 ॥

vidyādharagaṇaiḥ sārdhaṃ gandharvanagarairapi | saha caivāmarāvatyā siddhalokaistathā saha

ग्रहनक्षत्रसहितं सार्कचन्द्रविभूषितम् ।दैत्येन्द्रपरिघोद्धूतं भ्रमतीव नभस्तलम्॥ 14 ॥

grahanakṣatrasahitaṃ sārkacandravibhūṣitam | daityendraparighoddhūtaṃ bhramatīva nabhastalam

दुरासदः सुसञ्जज्ञे परिघाभरणक्षमः ।सुरेन्धनोऽसुरेन्द्राग्निर्युगान्ताग्निरिवोत्थितः॥ 15 ॥

durāsadaḥ susañjajñe parighābharaṇakṣamaḥ | surendhano'surendrāgniryugāntāgnirivotthitaḥ

त्रिदशा वरुणश्चैव न शेकुः स्पन्दितुं भयात् ।तत्रासीन्निर्भयस्त्वेकः कौशिको वासवः प्रभुः॥ 16 ॥

tridaśā varuṇaścaiva na śekuḥ spandituṃ bhayāt | tatrāsīnnirbhayastvekaḥ kauśiko vāsavaḥ prabhuḥ

भास्करप्रतिमं घोरं परिघं रौद्रदर्शनम् ।पातयामास सेनायां जलेशस्य स दानवः॥ 17 ॥

bhāskarapratimaṃ ghoraṃ parighaṃ raudradarśanam | pātayāmāsa senāyāṃ jaleśasya sa dānavaḥ

पतता तेन सङ्ग्रामे जलेशस्य महात्मनः ।भूतानां शतसाहस्रं परिघेण समाहतम् ।तेषां गात्राणि चासाद्य व्यशीर्यन्त सहस्रशः॥ 18 ॥

patatā tena saṅgrāme jaleśasya mahātmanaḥ | bhūtānāṃ śatasāhasraṃ parigheṇa samāhatam | teṣāṃ gātrāṇi cāsādya vyaśīryanta sahasraśaḥ

विशीर्यमाणं विबभावुल्काशतमिवाम्बरे ।भूयश्चैनं तदाऽऽभ्राम्य वरुणाय न्यपातयत्॥ 19 ॥

viśīryamāṇaṃ vibabhāvulkāśatamivāmbare | bhūyaścainaṃ tadā''bhrāmya varuṇāya nyapātayat

पात्यमाने तदा तस्मिञ्छरीरे वारुणे तदा ।स भिन्नः परिघो घोरो देवगात्रे व्यशीर्यत॥ 20 ॥

pātyamāne tadā tasmiñcharīre vāruṇe tadā | sa bhinnaḥ parigho ghoro devagātre vyaśīryata

शीर्यमाणस्य चूर्णानि खद्योता इव चाम्बरे ।स तु तेन प्रहारेण न चचाल जलाधिपः॥ 21 ॥

śīryamāṇasya cūrṇāni khadyotā iva cāmbare | sa tu tena prahāreṇa na cacāla jalādhipaḥ

परिघेण हतः सङ्ख्ये यथा वज्रहतोऽचलः ।स्वसैन्येष्वपि भग्नेषु भिन्नदेहेषु चाहवे॥ 22 ॥

parigheṇa hataḥ saṅkhye yathā vajrahato'calaḥ | svasainyeṣvapi bhagneṣu bhinnadeheṣu cāhave

मुहूर्तमगमत् क्षोभमपाम्पतिरमर्षणः ।सोऽमर्षं च समापन्नो वरुणोऽमितविक्रमः॥ 23 ॥

muhūrtamagamat kṣobhamapāmpatiramarṣaṇaḥ | so'marṣaṃ ca samāpanno varuṇo'mitavikramaḥ

सर्वसंहारमकरोत् स्वपक्षस्यारिमर्दनः ।स सागरैश्चतुर्भिश्च वृतो दीप्तैश्च पन्नगैः॥ 24 ॥

sarvasaṃhāramakarot svapakṣasyārimardanaḥ | sa sāgaraiścaturbhiśca vṛto dīptaiśca pannagaiḥ

शङ्खमुक्तामणिचितो बिभ्रत्तोयमयं वपुः ।पाण्डुरोद्भूतवसनो नानारत्नविभूषितः॥ 25 ॥

śaṅkhamuktāmaṇicito bibhrattoyamayaṃ vapuḥ | pāṇḍurodbhūtavasano nānāratnavibhūṣitaḥ

वरुणः पाशधृक्छ्रीमान् कूर्ममीनसमाकुलः ।वरुणस्तु तदा क्रुद्धस्तान्निरीक्ष्य स्वसैनिकान्॥ 26 ॥

varuṇaḥ pāśadhṛkchrīmān kūrmamīnasamākulaḥ | varuṇastu tadā kruddhastānnirīkṣya svasainikān

उवाच दृष्ट्वा युध्यध्वं दानवानां जिघांसया ।अहमेनं हनिष्यामि भयं मुक्त्वा तु युध्यत॥ 27 ॥

uvāca dṛṣṭvā yudhyadhvaṃ dānavānāṃ jighāṃsayā | ahamenaṃ haniṣyāmi bhayaṃ muktvā tu yudhyata

ततस्ते पन्नगाः सर्वे महार्णवजलाश्रयाः ।जघ्नुर्दैत्यान् रणमुखे नदन्तो जयगृद्धिनः॥ 28 ॥

tataste pannagāḥ sarve mahārṇavajalāśrayāḥ | jaghnurdaityān raṇamukhe nadanto jayagṛddhinaḥ

ते तु नालीकनाराचैर्गदाभिर्मुसलैस्तथा ।अभ्यघ्नन् दानवान् हृष्टा मुदिता वरुणानुगाः॥ 29 ॥

te tu nālīkanārācairgadābhirmusalaistathā | abhyaghnan dānavān hṛṣṭā muditā varuṇānugāḥ

विप्रचित्तिस्तु सङ्क्रुद्धो महाबलपराक्रमः ।पन्नगानां शरीराणि व्यधमद् युद्धदुर्मदः॥ 30 ॥

vipracittistu saṅkruddho mahābalaparākramaḥ | pannagānāṃ śarīrāṇi vyadhamad yuddhadurmadaḥ

गरुडेनापि चास्त्रेण पन्नगान् दानवोत्तमः ।समरे घातयामास गरुडैः पन्नगाशनैः॥ 31 ॥

garuḍenāpi cāstreṇa pannagān dānavottamaḥ | samare ghātayāmāsa garuḍaiḥ pannagāśanaiḥ

स शरैः सूर्यसङ्काशैः शातकुम्भविभूषितैः ।पन्नगान् समरे वीरः प्रममाथ सुदुर्जयान्॥ 32 ॥

sa śaraiḥ sūryasaṅkāśaiḥ śātakumbhavibhūṣitaiḥ | pannagān samare vīraḥ pramamātha sudurjayān

समरे भिन्नगात्रास्ते पन्नगाः शरपीडिताः ।पेतुर्मथितसर्वाङ्गा गजा इव महागजैः॥ 33 ॥

samare bhinnagātrāste pannagāḥ śarapīḍitāḥ | peturmathitasarvāṅgā gajā iva mahāgajaiḥ

तपन्तं तमिवादित्यं दीप्तैर्बाणगभस्तिभिः ।अभ्यधावत सङ्क्रुद्धः समरे वरुणः प्रभुः॥ 34 ॥

tapantaṃ tamivādityaṃ dīptairbāṇagabhastibhiḥ | abhyadhāvata saṅkruddhaḥ samare varuṇaḥ prabhuḥ

ततस्तु दानवास्तत्र भिन्नदेहाः सहस्रशः ।व्यथिता विद्रवन्ति स्म दिशो दश विचेतसः॥ 35 ॥

tatastu dānavāstatra bhinnadehāḥ sahasraśaḥ | vyathitā vidravanti sma diśo daśa vicetasaḥ

इन्द्रस्यार्थे पराक्रम्य वरुणस्त्यक्तजीवितः ।विनर्दमानो युयुधे समरे पाशभृद्वरः॥ 36 ॥

indrasyārthe parākramya varuṇastyaktajīvitaḥ | vinardamāno yuyudhe samare pāśabhṛdvaraḥ

वरुणः पन्नगाश्चैव मुष्टिभिः समरोत्कटाः ।अभ्यवर्तन्त समरे विप्रचित्तिं महासुरम्॥ 37 ॥

varuṇaḥ pannagāścaiva muṣṭibhiḥ samarotkaṭāḥ | abhyavartanta samare vipracittiṃ mahāsuram

ततोऽस्त्रैश्च शिलाभिश्च प्राहरत् स बलोत्कटः ।व्यपोहत महातेजा विप्रचित्तिर्महासुरः॥ 38 ॥

tato'straiśca śilābhiśca prāharat sa balotkaṭaḥ | vyapohata mahātejā vipracittirmahāsuraḥ

ततः पावकसङ्काशैः स मुक्तैः शीघ्रगामिभिः ।वरुणस्य महावेगान् बिभेद समरे हयान्॥ 39 ॥

tataḥ pāvakasaṅkāśaiḥ sa muktaiḥ śīghragāmibhiḥ | varuṇasya mahāvegān bibheda samare hayān

कर्मणा तेन महता विप्रचित्तेर्महात्मनः ।अग्नेराज्याहुतस्येव तेजः समभिवर्धत॥ 40 ॥

karmaṇā tena mahatā vipracittermahātmanaḥ | agnerājyāhutasyeva tejaḥ samabhivardhata

स शरैः सूर्यसङ्काशैः सुमुक्तैः शीघ्रगामिभिः ।वारुणीं तां महासेनां निर्ममन्थ महाबलः॥ 41 ॥

sa śaraiḥ sūryasaṅkāśaiḥ sumuktaiḥ śīghragāmibhiḥ | vāruṇīṃ tāṃ mahāsenāṃ nirmamantha mahābalaḥ

क्षीणास्त्रां सायकाक्रान्तां शरजालेन मोहिताम् ।शूलशक्त्यृष्टिभिन्नां च चकार रुधिरोक्षिताम्॥ 42 ॥

kṣīṇāstrāṃ sāyakākrāntāṃ śarajālena mohitām | śūlaśaktyṛṣṭibhinnāṃ ca cakāra rudhirokṣitām

स शेरैर्वह्निसङ्काशैः सुमुक्तैर्नतपर्वभिः ।वरुणस्य महावेगान् बिभेद समरे हयान्॥ 43 ॥

sa śerairvahnisaṅkāśaiḥ sumuktairnataparvabhiḥ | varuṇasya mahāvegān bibheda samare hayān

अभिद्रुतोऽथ दैत्येन ससैन्यः सलिलाधिपः ।महेन्द्रं शरणं प्राप्तो विप्रचित्तेर्भयार्दितः॥ 44 ॥

abhidruto'tha daityena sasainyaḥ salilādhipaḥ | mahendraṃ śaraṇaṃ prāpto vipracitterbhayārditaḥ