Parva 3, Adhyāya 73

रुक्मिण्या देव्या भगवन्तं श्रीकृष्णं पुत्राय प्रार्थना, भगवता तां आश्वासयित्वा कैलासगमनस्य विचारस्य प्रकटनं किमर्थं भगवान् विष्णुर्देवदेवो जनार्दनः ।गतः कैलासशिखरमालयं शङ्करस्य च॥ 1 ॥

rukmiṇyā devyā bhagavantaṃ śrīkṛṣṇaṃ putrāya prārthanā, bhagavatā tāṃ āśvāsayitvā kailāsagamanasya vicārasya prakaṭanaṃ kimarthaṃ bhagavān viṣṇurdevadevo janārdanaḥ | gataḥ kailāsaśikharamālayaṃ śaṅkarasya ca

नारदाद्यैस्तपोवृद्धैर्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।तत्र दृष्टो महादेवः शङ्करो नीललोहितः॥ 2 ॥

nāradādyaistapovṛddhairmunibhistattvadarśibhiḥ | tatra dṛṣṭo mahādevaḥ śaṅkaro nīlalohitaḥ

केशवेन पुरा विप्र कुर्वता तप उत्तमम् ।अर्चितो देवदेवेन शङ्करश्चेति नः श्रुतम्॥ 3 ॥

keśavena purā vipra kurvatā tapa uttamam | arcito devadevena śaṅkaraśceti naḥ śrutam

देवौ तत्र जगन्नाथौ दृष्टवन्तौ पुरातनौ ।अर्चयाञ्चक्रिरे देवा इन्द्राद्याः शङ्करं हरिम्॥ 4 ॥

devau tatra jagannāthau dṛṣṭavantau purātanau | arcayāñcakrire devā indrādyāḥ śaṅkaraṃ harim

तौ हि देवौ महादेवावेकीभूतौ द्विधा कृतौ ।एकात्मानौ जगद्योनी सृष्टिसंहारकारकौ॥ 5 ॥

tau hi devau mahādevāvekībhūtau dvidhā kṛtau | ekātmānau jagadyonī sṛṣṭisaṃhārakārakau

परस्परसमावेशाज्जगतः पालने स्थितौ ।तयोस्तत्र यथावृत्तं कैलासे पर्वतोत्तमे॥ 6 ॥

parasparasamāveśājjagataḥ pālane sthitau | tayostatra yathāvṛttaṃ kailāse parvatottame

ऋषयः किमचेष्टन्त दृष्ट्वा तौ पुरुषोत्तमौ ।एतत् सर्वमशेषेण वक्तुमर्हसि सत्तम॥ 7 ॥

ṛṣayaḥ kimaceṣṭanta dṛṣṭvā tau puruṣottamau | etat sarvamaśeṣeṇa vaktumarhasi sattama

यथा गतो हरिर्विष्णुः कृष्णो जिष्णुः पुरातनः ।यथा च शङ्करः साक्षात्कृतवान्नागभूषणः ।एतत् सर्वं विप्रवर्य ब्रूहि तत्त्वेन यत्नतः॥ 8 ॥

yathā gato harirviṣṇuḥ kṛṣṇo jiṣṇuḥ purātanaḥ | yathā ca śaṅkaraḥ sākṣātkṛtavānnāgabhūṣaṇaḥ | etat sarvaṃ vipravarya brūhi tattvena yatnataḥ

शृणुष्वावहितो राजन् यथा कृष्णो गतो नगम् ।यथा च दृष्टो देवेशः शङ्करो वृषवाहनः॥ 9 ॥

śṛṇuṣvāvahito rājan yathā kṛṣṇo gato nagam | yathā ca dṛṣṭo deveśaḥ śaṅkaro vṛṣavāhanaḥ

यथा चचार स तपो यथा ते मुनयो गताः ।एवं तयोर्यथावृत्तं तथा शृणु नरोत्तम॥ 10 ॥

yathā cacāra sa tapo yathā te munayo gatāḥ | evaṃ tayoryathāvṛttaṃ tathā śṛṇu narottama

द्वैपायनोऽथ भगवान् यथा प्रोवाच मां तथा ।नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि केशवं खगवाहनम्॥ 11 ॥

dvaipāyano'tha bhagavān yathā provāca māṃ tathā | namaskṛtya pravakṣyāmi keśavaṃ khagavāhanam

यथाशक्ति यथाप्रज्ञं शृणु यत्नेन सुव्रत ।न चाशुश्रूषवे वाच्यं नृशंसायातपस्विने॥ 12 ॥

yathāśakti yathāprajñaṃ śṛṇu yatnena suvrata | na cāśuśrūṣave vācyaṃ nṛśaṃsāyātapasvine

नानधीताय वक्तव्यं पुण्यं पुण्यवता सदा ।स्वर्ग्यं यशस्यं धन्यं च बुद्धिशुद्धिकरं सदा॥ 13 ॥

nānadhītāya vaktavyaṃ puṇyaṃ puṇyavatā sadā | svargyaṃ yaśasyaṃ dhanyaṃ ca buddhiśuddhikaraṃ sadā

ध्येयं पुण्यात्मनां नित्यमिदं वेदार्थनिश्चितम् ।अनेकारण्यसंयुक्तं सेवन्ते नित्यमीदृशम्॥ 14 ॥

dhyeyaṃ puṇyātmanāṃ nityamidaṃ vedārthaniścitam | anekāraṇyasaṃyuktaṃ sevante nityamīdṛśam

मुनयो वेदनिरता नारदाद्यास्तपोधनाः ।अत्यद्भुतं महापुण्यं वृत्तं कैलासपर्वते॥ 15 ॥

munayo vedaniratā nāradādyāstapodhanāḥ | atyadbhutaṃ mahāpuṇyaṃ vṛttaṃ kailāsaparvate

शिवयोर्देवयोस्तत्र हरेश्चैव भवस्य ह ।हतेष्वसुरसङ्घेषु नरकादिषु भूमिप॥ 16 ॥

śivayordevayostatra hareścaiva bhavasya ha | hateṣvasurasaṅgheṣu narakādiṣu bhūmipa

हतेष्वथ नृपेष्वेवं किञ्चिच्छिष्टेषु शत्रुषु ।शासति स्म सदा विष्णुः पृथिवीं पुरुषोत्तमः॥ 17 ॥

hateṣvatha nṛpeṣvevaṃ kiñcicchiṣṭeṣu śatruṣu | śāsati sma sadā viṣṇuḥ pṛthivīṃ puruṣottamaḥ

द्वारवत्यां जगन्नाथो वसन् वृष्णिभिरीश्वरः ।रुक्मिण्या सङ्गतो देवो वसंस्तत्र पुरे हरिः॥ 18 ॥

dvāravatyāṃ jagannātho vasan vṛṣṇibhirīśvaraḥ | rukmiṇyā saṅgato devo vasaṃstatra pure hariḥ

कदाचिच्च तया सार्धं शेते रात्रौ जगत्पतिः ।विहरंश्च यथायोगं प्रीतः प्रीतियुजा तया॥ 19 ॥

kadācicca tayā sārdhaṃ śete rātrau jagatpatiḥ | viharaṃśca yathāyogaṃ prītaḥ prītiyujā tayā

अथोवाच तदा देवी रुक्मिणी रुक्मभूषणा ।पुत्रमिच्छामि देवेश त्वत्तो माधव नन्दनम्॥ 20 ॥

athovāca tadā devī rukmiṇī rukmabhūṣaṇā | putramicchāmi deveśa tvatto mādhava nandanam

बलिनं रूपसम्पन्नं त्वयैव सदृशं प्रभो ।वृष्णीनामपि नेतारं वीर्यवन्तं तपोनिधिम्॥ 21 ॥

balinaṃ rūpasampannaṃ tvayaiva sadṛśaṃ prabho | vṛṣṇīnāmapi netāraṃ vīryavantaṃ taponidhim

सर्वशास्त्रार्थकुशलं राजविद्यापुरस्कृतम् ।एवमादिगुणैर्युक्तं दातुमर्हसि सत्तम॥ 22 ॥

sarvaśāstrārthakuśalaṃ rājavidyāpuraskṛtam | evamādiguṇairyuktaṃ dātumarhasi sattama

त्वयि सर्वस्य दातृत्वं नित्यमेव प्रतिष्ठितम् ।त्वं हि सर्वस्य कर्ता च दाता भोक्ता जगत्पतिः॥ 23 ॥

tvayi sarvasya dātṛtvaṃ nityameva pratiṣṭhitam | tvaṃ hi sarvasya kartā ca dātā bhoktā jagatpatiḥ

विशेषतस्तु भृत्यानां शुश्रूषानियतात्मनाम् ।वक्तव्यं किमु देवेश यदि भक्तास्मि केशव॥ 24 ॥

viśeṣatastu bhṛtyānāṃ śuśrūṣāniyatātmanām | vaktavyaṃ kimu deveśa yadi bhaktāsmi keśava

अनुग्रहो यदि स्यान्मे देवदेव जगत्पते ।दातुमर्हसि पुत्रं त्वं वीर्यवन्तं जनार्दन॥ 25 ॥

anugraho yadi syānme devadeva jagatpate | dātumarhasi putraṃ tvaṃ vīryavantaṃ janārdana

इत्युक्तो देवदेवेशः प्रियया प्रीयमाणया ।तया महिष्या रुक्मिण्या रुक्मिशत्रुर्यदूद्वहः॥ 26 ॥

ityukto devadeveśaḥ priyayā prīyamāṇayā | tayā mahiṣyā rukmiṇyā rukmiśatruryadūdvahaḥ

प्रोवाच वचनं काले रुक्मिणीं यादवेश्वरः ।दातास्मि तादृशं पुत्रं यं त्वमिच्छसि भामिनि॥ 27 ॥

provāca vacanaṃ kāle rukmiṇīṃ yādaveśvaraḥ | dātāsmi tādṛśaṃ putraṃ yaṃ tvamicchasi bhāmini

नित्यं भक्तासि मे देवि नात्र कार्या विचारणा ।अवश्यं तव दास्यामि पुत्रं शत्रुनिबर्हणम्॥ 28 ॥

nityaṃ bhaktāsi me devi nātra kāryā vicāraṇā | avaśyaṃ tava dāsyāmi putraṃ śatrunibarhaṇam

पुत्रेण लोकाञ्जयति सतां कामदुघा हि ये ।नरकं पुदिति ख्यातं दुःखं च नरकं विदुः॥ 29 ॥

putreṇa lokāñjayati satāṃ kāmadughā hi ye | narakaṃ puditi khyātaṃ duḥkhaṃ ca narakaṃ viduḥ

पुदस्त्राणात् ततः पुत्रमिहेच्छति परत्र च ।अनन्ताः पुत्रिणो लोकाः पुरुषस्य प्रिये शुभाः॥ 30 ॥

pudastrāṇāt tataḥ putramihecchati paratra ca | anantāḥ putriṇo lokāḥ puruṣasya priye śubhāḥ

पतिर्जायां प्रविशति गर्भो भूत्वा स मातरम् ।तस्यां पुनर्नवो भूत्वा दशमे मासि जायते॥ 31 ॥

patirjāyāṃ praviśati garbho bhūtvā sa mātaram | tasyāṃ punarnavo bhūtvā daśame māsi jāyate

पुत्रवन्तं बिभेतीन्द्रः किं नु तेनाशितं भवेत् ।नापुत्रो विन्दते लोकान् कुपुत्राद् वन्ध्यता वरा॥ 32 ॥

putravantaṃ bibhetīndraḥ kiṃ nu tenāśitaṃ bhavet | nāputro vindate lokān kuputrād vandhyatā varā

कुपुत्रो नरके यस्मात् सुपुत्रात् स्वर्ग एव हि ।तस्माद् विनीतं सत्पुत्रं श्रुतवन्तं दयापरम्॥ 33 ॥

kuputro narake yasmāt suputrāt svarga eva hi | tasmād vinītaṃ satputraṃ śrutavantaṃ dayāparam

विद्यया विनयो यस्माद् विद्यायुक्तं सुधार्मिकम् ।इच्छेत् पुत्रं पुत्रकामः पुरुषो यत्नवान् बुधः॥ 34 ॥

vidyayā vinayo yasmād vidyāyuktaṃ sudhārmikam | icchet putraṃ putrakāmaḥ puruṣo yatnavān budhaḥ

तस्माद् दास्यामि ते पुत्रं विद्यावन्तं सुधार्मिकम् ।एष गच्छामि पुत्रार्थं कैलासं पर्वतोत्तमम्॥ 35 ॥

tasmād dāsyāmi te putraṃ vidyāvantaṃ sudhārmikam | eṣa gacchāmi putrārthaṃ kailāsaṃ parvatottamam

तत्रोपास्य महादेवं शङ्करं नीललोहितम् ।ततो लब्धास्मि पुत्रं ते भवाद् भूतहिते रतात्॥ 36 ॥

tatropāsya mahādevaṃ śaṅkaraṃ nīlalohitam | tato labdhāsmi putraṃ te bhavād bhūtahite ratāt

तपसा ब्रह्मचर्येण भवं शङ्करमव्ययम् ।तोषयित्वा विरूपाक्षमादिदेवमजं विभुम्॥ 37 ॥

tapasā brahmacaryeṇa bhavaṃ śaṅkaramavyayam | toṣayitvā virūpākṣamādidevamajaṃ vibhum

गमिष्याम्यहमद्यैव द्रष्टुं शङ्करमव्ययम् ।स च मे दास्यते पुत्रं तोषितस्तपसा मया॥ 38 ॥

gamiṣyāmyahamadyaiva draṣṭuṃ śaṅkaramavyayam | sa ca me dāsyate putraṃ toṣitastapasā mayā

तत्र गत्वा महादेवं नमस्कृत्य सहोमया ।प्रविश्य बदरीं पुण्यां मुनिजुष्टां तपोमयीम्॥ 39 ॥

tatra gatvā mahādevaṃ namaskṛtya sahomayā | praviśya badarīṃ puṇyāṃ munijuṣṭāṃ tapomayīm

अग्निहोत्राकुलां दिव्यां गङ्गाम्बुप्लावितां सदा ।मृगपक्षिसमायुक्तां सिंहद्वीपिशताकुलाम्॥ 40 ॥

agnihotrākulāṃ divyāṃ gaṅgāmbuplāvitāṃ sadā | mṛgapakṣisamāyuktāṃ siṃhadvīpiśatākulām

बदरीफलसम्पूर्णा वानरक्षोभितद्रुमाम् ।वेत्रारूढमहावृक्षां कदलीखण्डमण्डिताम्॥ 41 ॥

badarīphalasampūrṇā vānarakṣobhitadrumām | vetrārūḍhamahāvṛkṣāṃ kadalīkhaṇḍamaṇḍitām

मुनिभिर्वेदतत्त्वार्थविचारनिपुणैः सदा ।वेदनिश्चिततत्त्वार्थैः प्रमाणकुशलैर्युताम्॥ 42 ॥

munibhirvedatattvārthavicāranipuṇaiḥ sadā | vedaniścitatattvārthaiḥ pramāṇakuśalairyutām

इदमेकमिदं तत्त्वमिति निश्चितमानसैः ।उपास्यमानामन्यत्र सिद्धैः सिद्धार्थतत्परैः॥ 43 ॥

idamekamidaṃ tattvamiti niścitamānasaiḥ | upāsyamānāmanyatra siddhaiḥ siddhārthatatparaiḥ

इतिहासपुराणज्ञैः सेव्यमानां महर्षिभिः ।गच्छद्भिः स्वर्गनिलयं परित्यज्य कलेवरम्॥ 44 ॥

itihāsapurāṇajñaiḥ sevyamānāṃ maharṣibhiḥ | gacchadbhiḥ svarganilayaṃ parityajya kalevaram

प्रसिद्धां महतीं देवीं यास्यामि सुकृतालयाम् ।इत्युक्त्वा विररामैव देवदेवो जनार्दनः॥ 45 ॥

prasiddhāṃ mahatīṃ devīṃ yāsyāmi sukṛtālayām | ityuktvā virarāmaiva devadevo janārdanaḥ