Parva 3, Adhyāya 82

घण्टाकर्णेन भगवतः विष्णोः स्तुतिः पिशिताशो जगन्नाथं ददर्शाथ जगद्गुरुम् ।समाधौ च यथा दृष्टं भूमौ चापि तथा हरिम्॥ 1 ॥

ghaṇṭākarṇena bhagavataḥ viṣṇoḥ stutiḥ piśitāśo jagannāthaṃ dadarśātha jagadgurum | samādhau ca yathā dṛṣṭaṃ bhūmau cāpi tathā harim

अयं विष्णुरयं विष्णुरित्यूचे पिशिताशनः ।समाधौ च यथा दृष्टः सोऽयमत्रापि दृश्यते ।इत्युक्त्वा च पुनर्ब्रूते नृत्यन्निव हसन्निव॥ 2 ॥

ayaṃ viṣṇurayaṃ viṣṇurityūce piśitāśanaḥ | samādhau ca yathā dṛṣṭaḥ so'yamatrāpi dṛśyate | ityuktvā ca punarbrūte nṛtyanniva hasanniva

अयं स चक्री शरशार्ङ्गधन्वा गदी रथी सध्वजतूणपाणिः ।सहस्रमूर्धा सकलामरेशो जगत्प्रसूतिर्जगतां निवासः॥ 3 ॥

ayaṃ sa cakrī śaraśārṅgadhanvā gadī rathī sadhvajatūṇapāṇiḥ | sahasramūrdhā sakalāmareśo jagatprasūtirjagatāṃ nivāsaḥ

विष्णुर्जिष्णुर्जगन्नाथः पुराणः पुरुषोत्तमः ।विश्वात्मा विश्वकर्ता यः सोऽयमेष सनातनः॥ 4 ॥

viṣṇurjiṣṇurjagannāthaḥ purāṇaḥ puruṣottamaḥ | viśvātmā viśvakartā yaḥ so'yameṣa sanātanaḥ

अस्यैव देवस्य हरेः स्तनान्तरे विराजते कौस्तुभरत्नदीपः ।यस्य प्रसादाज्जगदेतदादौ विराजते चन्द्रमसेव रात्रिः॥ 5 ॥

asyaiva devasya hareḥ stanāntare virājate kaustubharatnadīpaḥ | yasya prasādājjagadetadādau virājate candramaseva rātriḥ

योऽसौ पृथ्वीं दधाराशु दंष्ट्रया जलसञ्चयात् ।योऽयमेव हरिः साक्षाद् वाराहं वपुरास्थितः॥ 6 ॥

yo'sau pṛthvīṃ dadhārāśu daṃṣṭrayā jalasañcayāt | yo'yameva hariḥ sākṣād vārāhaṃ vapurāsthitaḥ

बद्ध्वा तथा दानवमुग्रपौरुषं ददौ च शक्राय ततोऽनुराज्यम् ।बलिं बलादेव हरिः स वामनः स्तुतश्च भक्त्या मुनिभिः पुरातनैः॥ 7 ॥

baddhvā tathā dānavamugrapauruṣaṃ dadau ca śakrāya tato'nurājyam | baliṃ balādeva hariḥ sa vāmanaḥ stutaśca bhaktyā munibhiḥ purātanaiḥ

दंष्ट्राकरालः सुमहान् हत्वा यो दानवान् रणे ।निःशोकमखिलं लोकं चकारासौ जनार्दनः॥ 8 ॥

daṃṣṭrākarālaḥ sumahān hatvā yo dānavān raṇe | niḥśokamakhilaṃ lokaṃ cakārāsau janārdanaḥ

आदौ दधारैकभुजेन मन्दरं निर्जित्य सर्वानसुरान् महार्णवे ।ददौ च शक्राय सुधामयं महान् स एष साक्षादिह मामवस्थितः॥ 9 ॥

ādau dadhāraikabhujena mandaraṃ nirjitya sarvānasurān mahārṇave | dadau ca śakrāya sudhāmayaṃ mahān sa eṣa sākṣādiha māmavasthitaḥ

यः शेते जलधौ नागे देव्या लक्ष्म्या सुखावहे ।हत्वा तौ दानवौ घोरौ मधुकैटभसंज्ञितौ॥ 10 ॥

yaḥ śete jaladhau nāge devyā lakṣmyā sukhāvahe | hatvā tau dānavau ghorau madhukaiṭabhasaṃjñitau

यमाहुराद्य विबुधा जगत्पतिं सर्वस्य धातारमजं जनित्रम् ।अणोरणीयांसमतिप्रमाणं स्थूलात्स्थविष्ठं हरिमेव विष्णुम्॥ 11 ॥

yamāhurādya vibudhā jagatpatiṃ sarvasya dhātāramajaṃ janitram | aṇoraṇīyāṃsamatipramāṇaṃ sthūlātsthaviṣṭhaṃ harimeva viṣṇum

यत्र स्थितमिदं सर्वं प्राप्ते लोकस्य नाशने ।आदौ यस्मात्समुत्पन्नं सोऽयं विष्णुरिति स्थितः॥ 12 ॥

yatra sthitamidaṃ sarvaṃ prāpte lokasya nāśane | ādau yasmātsamutpannaṃ so'yaṃ viṣṇuriti sthitaḥ

यस्येच्छया सर्वमिदं प्रवृत्तं प्रवर्तते चापि जनार्दनस्य ।अयं स विष्णुः पुरुषोत्तमः शिवः प्रवर्तते मामिह यादवेश्वरः॥ 13 ॥

yasyecchayā sarvamidaṃ pravṛttaṃ pravartate cāpi janārdanasya | ayaṃ sa viṣṇuḥ puruṣottamaḥ śivaḥ pravartate māmiha yādaveśvaraḥ

भृगोर्वंशे समुत्पन्नो जामदग्न्य इति श्रुतः ।शिष्यत्वं समवाप्यैव मृगव्याधस्य यः स्थितः॥ 14 ॥

bhṛgorvaṃśe samutpanno jāmadagnya iti śrutaḥ | śiṣyatvaṃ samavāpyaiva mṛgavyādhasya yaḥ sthitaḥ

जघान वीर्याद् बलिनं महारणे कुठारशस्त्रेण गिरीशशिष्यः ।सहस्रबाहुं कृतवीर्यसम्भवं हयैर्गजैश्चैव रथैश्च निर्गतम्॥ 15 ॥

jaghāna vīryād balinaṃ mahāraṇe kuṭhāraśastreṇa girīśaśiṣyaḥ | sahasrabāhuṃ kṛtavīryasambhavaṃ hayairgajaiścaiva rathaiśca nirgatam

कुरुक्षेत्रं समासाद्य यश्चकार पितृक्रियाम् ।निःक्षत्रियमिमं लोकं कृतवानेकविंशतिः॥ 16 ॥

kurukṣetraṃ samāsādya yaścakāra pitṛkriyām | niḥkṣatriyamimaṃ lokaṃ kṛtavānekaviṃśatiḥ

रघोरथ कुले जातो रामो नाम जनार्दनः ।सीतया च श्रिया युक्तो लक्ष्मणानुचरः कृती॥ 17 ॥

raghoratha kule jāto rāmo nāma janārdanaḥ | sītayā ca śriyā yukto lakṣmaṇānucaraḥ kṛtī

कृत्वा च सेतुं जलधौ जनार्दनो हत्वा च रक्षःपतिमाशुगैः शरैः ।दत्त्वा च राज्यं स विभीषणाय दशाश्वमेधैरयजच्च योऽसौ॥ 18 ॥

kṛtvā ca setuṃ jaladhau janārdano hatvā ca rakṣaḥpatimāśugaiḥ śaraiḥ | dattvā ca rājyaṃ sa vibhīṣaṇāya daśāśvamedhairayajacca yo'sau

वसुदेवकुले जातो वासुदेवेति शब्दितः ।गोकुले क्रीडते योऽसौ सङ्कर्षणसहायवान्॥ 19 ॥

vasudevakule jāto vāsudeveti śabditaḥ | gokule krīḍate yo'sau saṅkarṣaṇasahāyavān

उत्तानशायी शिशुरूपधारी पीत्वा स्तनं पूतनिकाप्रदत्तम् ।व्यसुं चकाराशु जनार्दनस्तदा दनोः सुतां तामवसत् सुखं हरिः॥ 20 ॥

uttānaśāyī śiśurūpadhārī pītvā stanaṃ pūtanikāpradattam | vyasuṃ cakārāśu janārdanastadā danoḥ sutāṃ tāmavasat sukhaṃ hariḥ

पयःपानं तथा कुर्वन् भक्षयन् दधिपिण्डकम् ।दाम्ना बद्धोदरो विष्णुर्मात्रा रुषितया दृढम्॥ 21 ॥

payaḥpānaṃ tathā kurvan bhakṣayan dadhipiṇḍakam | dāmnā baddhodaro viṣṇurmātrā ruṣitayā dṛḍham

ततश्च दाम्ना सुदृढेन बद्धो जघान योऽसौ यमलार्जुनौ च ।क्रीडन् हरिर्गोकुलवासवासी गोपीभिरास्वाद्य मुखं स्तनं च॥ 22 ॥

tataśca dāmnā sudṛḍhena baddho jaghāna yo'sau yamalārjunau ca | krīḍan harirgokulavāsavāsī gopībhirāsvādya mukhaṃ stanaṃ ca

वृन्दावने वसन् विष्णुर्गोपैर्गोकुलवासिभिः ।तत्र हत्वा हयं राजन् विरराजांशुमानिव॥ 23 ॥

vṛndāvane vasan viṣṇurgopairgokulavāsibhiḥ | tatra hatvā hayaṃ rājan virarājāṃśumāniva

यः क्रीडते नागफणौ जनार्दनो निषेव्यमाणः सह गोपदारकैः ।महाह्रदे नागपतिं जगत्पतिर्ममर्द वीर्यातिशयं प्रदर्शयन्॥ 24 ॥

yaḥ krīḍate nāgaphaṇau janārdano niṣevyamāṇaḥ saha gopadārakaiḥ | mahāhrade nāgapatiṃ jagatpatirmamarda vīryātiśayaṃ pradarśayan

यो धेनुकं तालवने तत्फलैः सममच्छिनत् ।हत्वा दानवमुग्रं तं गोपान् विस्मापयत्यसौ॥ 25 ॥

yo dhenukaṃ tālavane tatphalaiḥ samamacchinat | hatvā dānavamugraṃ taṃ gopān vismāpayatyasau

दधार यो गोधरमुग्रपौरुषान् महामतिर्मेघसमागमे सति ।विडम्बयञ्छक्रबलं प्रमोदयन् गोपांश्च गोपीश्च स गोकुलं हरिः॥ 26 ॥

dadhāra yo godharamugrapauruṣān mahāmatirmeghasamāgame sati | viḍambayañchakrabalaṃ pramodayan gopāṃśca gopīśca sa gokulaṃ hariḥ

गोपीनां स्तनमध्ये तु क्रीडते काममीश्वरः ।योऽसौ पिबंस्तदधरं मायामानुषदेहवान्॥ 27 ॥

gopīnāṃ stanamadhye tu krīḍate kāmamīśvaraḥ | yo'sau pibaṃstadadharaṃ māyāmānuṣadehavān

गोपीभिरास्वाद्य मुखं विविक्ते शेते स्म रात्रौ सुखमेव केशवः ।स्तनान्तरेष्वेव तदा च तासां कामीव कान्ताधरपल्लवं पिबन्॥ 28 ॥

gopībhirāsvādya mukhaṃ vivikte śete sma rātrau sukhameva keśavaḥ | stanāntareṣveva tadā ca tāsāṃ kāmīva kāntādharapallavaṃ piban

अक्रूरेण समाहूतस्तेन गच्छन् हि यामुने ।जले यो ह्यर्चितस्तेन नागलोके स एव हि॥ 29 ॥

akrūreṇa samāhūtastena gacchan hi yāmune | jale yo hyarcitastena nāgaloke sa eva hi

ततश्च गच्छन्बलवाज्जनार्दनो हत्वा तमुग्रं रजकं बलात्पथि ।हृत्वा च वस्त्राणि यथेष्टमीश्वरो ययौ सरामो मथुरां पुरीं हरिः॥ 30 ॥

tataśca gacchanbalavājjanārdano hatvā tamugraṃ rajakaṃ balātpathi | hṛtvā ca vastrāṇi yatheṣṭamīśvaro yayau sarāmo mathurāṃ purīṃ hariḥ

लब्ध्वा च दामानि बहूनि कामदो दत्त्वा वरं माल्यकृते महान्तम् ।लब्ध्वानुलेपं सुरभिं च यादवः कुब्जां चकाराशु महार्हरूपाम्॥ 31 ॥

labdhvā ca dāmāni bahūni kāmado dattvā varaṃ mālyakṛte mahāntam | labdhvānulepaṃ surabhiṃ ca yādavaḥ kubjāṃ cakārāśu mahārharūpām

योऽसौ चापं समादाय मध्ये छित्त्वा महद्धनुः ।सिंहनादं महांश्चक्रे कल्पान्ते जलदो यथा॥ 32 ॥

yo'sau cāpaṃ samādāya madhye chittvā mahaddhanuḥ | siṃhanādaṃ mahāṃścakre kalpānte jalado yathā

हत्वा गजं घोरमुदग्ररूपं विषाणमादाय ततोऽनु केशवः ।ननर्त रङ्गे बहुरूपमीश्वरः कंसस्य दत्त्वा भयमुग्रवीर्यः॥ 33 ॥

hatvā gajaṃ ghoramudagrarūpaṃ viṣāṇamādāya tato'nu keśavaḥ | nanarta raṅge bahurūpamīśvaraḥ kaṃsasya dattvā bhayamugravīryaḥ

योऽसौ हत्वा महामल्लं चाणूरं निहतद्विषम् ।यादवेभ्यो ददौ प्रीतिं कंसस्यैव तु पश्यतः॥ 34 ॥

yo'sau hatvā mahāmallaṃ cāṇūraṃ nihatadviṣam | yādavebhyo dadau prītiṃ kaṃsasyaiva tu paśyataḥ

जघान कंसं रिपुपक्षघातिनं पितृद्विषं यादवनामधेयम् ।संस्थाप्य राज्ये हरिरुग्रसेनं सान्दीपनं काश्यमुपागतो यः॥ 35 ॥

jaghāna kaṃsaṃ ripupakṣaghātinaṃ pitṛdviṣaṃ yādavanāmadheyam | saṃsthāpya rājye harirugrasenaṃ sāndīpanaṃ kāśyamupāgato yaḥ

विद्यामवाप्य सकलां दत्त्वा पुत्रं महामुनेः ।साग्रजोऽथ जगामाशु मथुरां यादवीं पुरीम्॥ 36 ॥

vidyāmavāpya sakalāṃ dattvā putraṃ mahāmuneḥ | sāgrajo'tha jagāmāśu mathurāṃ yādavīṃ purīm

हत्वा निशुम्भं नरकं महामतिः कृत्वा स घोरं कदनं जनार्दनः ।ररक्ष विप्रान् मुनिवीरसङ्घान् देवांश्च सर्वाञ्जगतो जगत्पतिः॥ 37 ॥

hatvā niśumbhaṃ narakaṃ mahāmatiḥ kṛtvā sa ghoraṃ kadanaṃ janārdanaḥ | rarakṣa viprān munivīrasaṅghān devāṃśca sarvāñjagato jagatpatiḥ

स एष भगवान् विष्णुरद्य दृष्टो जनार्दनः ।कृतकृत्योऽस्मि सञ्जातः सायुज्यं प्राप्तवानहम्॥ 38 ॥

sa eṣa bhagavān viṣṇuradya dṛṣṭo janārdanaḥ | kṛtakṛtyo'smi sañjātaḥ sāyujyaṃ prāptavānaham

येन दृष्टो हरिः साक्षात्तस्य मुक्तिः करे स्थिता ।सोऽयमेष हरिः साक्षात् प्रत्यक्षमिह वर्तते॥ 39 ॥

yena dṛṣṭo hariḥ sākṣāttasya muktiḥ kare sthitā | so'yameṣa hariḥ sākṣāt pratyakṣamiha vartate

नूनं जन्मान्तरे पूर्वं धर्मः सञ्चित एव मे ।यस्य पाकः समुत्पन्नौ येनासौ दृश्यते मया॥ 40 ॥

nūnaṃ janmāntare pūrvaṃ dharmaḥ sañcita eva me | yasya pākaḥ samutpannau yenāsau dṛśyate mayā

सर्वथा पुण्यवानस्मि नष्टसंसारबन्धनः ।किमस्मै दीयते वस्तु किं नु वक्ष्यामि साम्प्रतम् ।करिष्ये किमहं विष्णो वदस्वाद्य यथेप्सितम्॥ 41 ॥

sarvathā puṇyavānasmi naṣṭasaṃsārabandhanaḥ | kimasmai dīyate vastu kiṃ nu vakṣyāmi sāmpratam | kariṣye kimahaṃ viṣṇo vadasvādya yathepsitam

इत्युक्त्वा विस्तरं नादं ननर्द बहुशस्तदा ।जहास विकृतं भूयो ननर्त पिशिताशनः॥ 42 ॥

ityuktvā vistaraṃ nādaṃ nanarda bahuśastadā | jahāsa vikṛtaṃ bhūyo nanarta piśitāśanaḥ

नमो नमो हरे कृष्ण यादवेश्वर केशव ।प्रत्यक्षं च हरेस्तत्र ननर्त विविधं नृप॥ 43 ॥

namo namo hare kṛṣṇa yādaveśvara keśava | pratyakṣaṃ ca harestatra nanarta vividhaṃ nṛpa