Parva 1, Adhyāya 27

पुरूरवा के द्वितीय पुत्र अमावसु के वंश का वर्णन, विश्वामित्र और परशुराम की उत्पत्ति ऐलपुत्रा बभूवुस्ते सर्वे देवसुतोपमाः ।दिवि जाता महात्मान आयुर्धीमानमावसुः॥ 1 ॥

purūravā ke dvitīya putra amāvasu ke vaṃśa kā varṇana, viśvāmitra aura paraśurāma kī utpatti ailaputrā babhūvuste sarve devasutopamāḥ | divi jātā mahātmāna āyurdhīmānamāvasuḥ

विश्वायुश्चैव धर्मात्मा श्रुतायुश्च तथापरः ।दृढायुश्च वनायुश्च शतायुश्चोर्वशीसुताः॥ 2 ॥

viśvāyuścaiva dharmātmā śrutāyuśca tathāparaḥ | dṛḍhāyuśca vanāyuśca śatāyuścorvaśīsutāḥ

अमावसोश्च दायादो भीमो राजाथ नग्नजित् ।श्रीमान्भीमस्य दायादो राजासीत्काञ्चनप्रभः ।विद्वांस्तु काञ्चनस्यापि सुहोत्रोऽभून्महाबलः॥ 3 ॥

amāvasośca dāyādo bhīmo rājātha nagnajit | śrīmānbhīmasya dāyādo rājāsītkāñcanaprabhaḥ | vidvāṃstu kāñcanasyāpi suhotro'bhūnmahābalaḥ

सौहोत्रिरभवज्जह्नुः केशिन्या गर्भसम्भवः ।आजह्रे यो महत्सत्रं सर्वमेधमहामखम्॥ 4 ॥

sauhotrirabhavajjahnuḥ keśinyā garbhasambhavaḥ | ājahre yo mahatsatraṃ sarvamedhamahāmakham

पतिलोभेन यं गङ्गा पतित्वेऽभिससार ह ।नेच्छतः प्लावयामास तस्य गङ्गां च तत्सदः ।स तया प्लावितं दृष्ट्वा यज्ञवाटं समन्ततः॥ 5 ॥

patilobhena yaṃ gaṅgā patitve'bhisasāra ha | necchataḥ plāvayāmāsa tasya gaṅgāṃ ca tatsadaḥ | sa tayā plāvitaṃ dṛṣṭvā yajñavāṭaṃ samantataḥ

सौहित्रिरब्रवीद् गङ्गां क्रुद्धो भरतसत्तम॥ 6 ॥

sauhitrirabravīd gaṅgāṃ kruddho bharatasattama

एष ते विफलं यत्नं पिबन्नम्भः करोम्यहम् ।अस्य गङ्गेऽवलेपस्य सद्यः फलमवाप्नुहि॥ 7 ॥

eṣa te viphalaṃ yatnaṃ pibannambhaḥ karomyaham | asya gaṅge'valepasya sadyaḥ phalamavāpnuhi

राजर्षिणा ततः पीतां गङ्गां दृष्ट्वा महर्षयः ।उपनिन्युर्महाभागां दुहितृत्वेन जाह्नवीम्॥ 8 ॥

rājarṣiṇā tataḥ pītāṃ gaṅgāṃ dṛṣṭvā maharṣayaḥ | upaninyurmahābhāgāṃ duhitṛtvena jāhnavīm

युवनाश्वस्य पुत्रीं तु कावेरीं जह्नुरावहत् ।युवनाश्वस्य शापेन गङ्गार्धेन विनिर्ममे ।कावेरीं सरितां श्रेष्ठां जह्नोर्भार्यामनिन्दिताम्॥ 9 ॥

yuvanāśvasya putrīṃ tu kāverīṃ jahnurāvahat | yuvanāśvasya śāpena gaṅgārdhena vinirmame | kāverīṃ saritāṃ śreṣṭhāṃ jahnorbhāryāmaninditām

जह्नुस्तु दयितं पुत्रं सुनहं नाम धार्मिकम् ।कावेर्यां जनयामास अजकस्तस्य चात्मजः॥ 10 ॥

jahnustu dayitaṃ putraṃ sunahaṃ nāma dhārmikam | kāveryāṃ janayāmāsa ajakastasya cātmajaḥ

अजकस्य तु दायादो बलाकाश्वो महीपतिः ।बभूव मृगयाशीलः कुशस्तस्यात्मजोऽभवत्॥ 11 ॥

ajakasya tu dāyādo balākāśvo mahīpatiḥ | babhūva mṛgayāśīlaḥ kuśastasyātmajo'bhavat

कुशपुत्रा बभूवुर्हि चत्वारो देववर्चसः ।कुशिकः कुशनाभश्च कुशाम्बो मूर्तिमांस्तथा॥ 12 ॥

kuśaputrā babhūvurhi catvāro devavarcasaḥ | kuśikaḥ kuśanābhaśca kuśāmbo mūrtimāṃstathā

पह्लवैः सह संवृद्धिं राजा वनचरैस्तदा ।कुशिकस्तु तपस्तेपे पुत्रमिन्द्रसमप्रभम् ।लभेयमिति तं शक्रस्त्रासादभ्येत्य जक्षिवान्॥ 13 ॥

pahlavaiḥ saha saṃvṛddhiṃ rājā vanacaraistadā | kuśikastu tapastepe putramindrasamaprabham | labheyamiti taṃ śakrastrāsādabhyetya jakṣivān

पूर्णे वर्षसहस्रे वै तं तु शक्रो ह्यपश्यत ।अत्युग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरन्दरः॥ 14 ॥

pūrṇe varṣasahasre vai taṃ tu śakro hyapaśyata | atyugratapasaṃ dṛṣṭvā sahasrākṣaḥ purandaraḥ

समर्थः पुत्रजनने स्वमेवांशमवासयत् ।पुत्रत्वे कल्पयामास स देवेन्द्रः सुरोत्तमः॥ 15 ॥

samarthaḥ putrajanane svamevāṃśamavāsayat | putratve kalpayāmāsa sa devendraḥ surottamaḥ

स गाधिरभवद्राजा मघवान् कौशिकः स्वयम् ।पौरुकुत्स्यभवद् भार्या गाधिस्तस्यामजायत॥ 16 ॥

sa gādhirabhavadrājā maghavān kauśikaḥ svayam | paurukutsyabhavad bhāryā gādhistasyāmajāyata

गाधेः कन्या महाभागा नाम्ना सत्यवती शुभा ।तां गाधिर्भृगुपुत्राय ऋचीकाय ददौ प्रभुः॥ 17 ॥

gādheḥ kanyā mahābhāgā nāmnā satyavatī śubhā | tāṃ gādhirbhṛguputrāya ṛcīkāya dadau prabhuḥ

तस्याः प्रीतोऽभवद् भर्ता भार्गवो भृगुनन्दनः ।पुत्रार्थं कारयामास चरुं गाधेस्तथैव च॥ 18 ॥

tasyāḥ prīto'bhavad bhartā bhārgavo bhṛgunandanaḥ | putrārthaṃ kārayāmāsa caruṃ gādhestathaiva ca

उवाचाहूय तां भर्ता ऋचीको भार्गवस्तदा ।उपयोज्यश्चरुरयं त्वया मात्रा त्वयं तव॥ 19 ॥

uvācāhūya tāṃ bhartā ṛcīko bhārgavastadā | upayojyaścarurayaṃ tvayā mātrā tvayaṃ tava

तस्यां जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान् क्षत्रियर्षभः ।अजेयः क्षत्रियैर्लोके क्षत्रियर्षभसूदनः॥ 20 ॥

tasyāṃ janiṣyate putro dīptimān kṣatriyarṣabhaḥ | ajeyaḥ kṣatriyairloke kṣatriyarṣabhasūdanaḥ

तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिमन्तं तपोनिधिम् ।शमात्मकं द्विजश्रेष्ठं चरुरेष विधास्यति॥ 21 ॥

tavāpi putraṃ kalyāṇi dhṛtimantaṃ taponidhim | śamātmakaṃ dvijaśreṣṭhaṃ carureṣa vidhāsyati

एवमुक्त्वा तु तां भार्यामृचीको भृगुनन्दनः ।तपस्यभिरतो नित्यमरण्यं प्रविवेश ह॥ 22 ॥

evamuktvā tu tāṃ bhāryāmṛcīko bhṛgunandanaḥ | tapasyabhirato nityamaraṇyaṃ praviveśa ha

गाधिः सदारस्तु तदा ऋचीकावासमभ्यगात् ।तीर्थयात्राप्रसङ्गेन सुतां द्रष्टुं जनेश्वरः॥ 23 ॥

gādhiḥ sadārastu tadā ṛcīkāvāsamabhyagāt | tīrthayātrāprasaṅgena sutāṃ draṣṭuṃ janeśvaraḥ

चरुद्वयं गृहीत्वा तदृषेः सत्यवती तदा ।चरुमादाय यत्नेन सा तु मात्रे न्यवेदयत्॥ 24 ॥

carudvayaṃ gṛhītvā tadṛṣeḥ satyavatī tadā | carumādāya yatnena sā tu mātre nyavedayat

माता व्यत्यस्य दैवेन दुहित्रे स्वं चरुं ददौ ।तस्याश्चरुमथाज्ञानादात्मसंस्थं चकार ह॥ 25 ॥

mātā vyatyasya daivena duhitre svaṃ caruṃ dadau | tasyāścarumathājñānādātmasaṃsthaṃ cakāra ha

अथ सत्यवती गर्भे क्षत्रियान्तकरं तदा ।धारयामास दीप्तेन वपुषा घोरदर्शनम्॥ 26 ॥

atha satyavatī garbhe kṣatriyāntakaraṃ tadā | dhārayāmāsa dīptena vapuṣā ghoradarśanam

तामृचीकस्ततो दृष्ट्वा योगेनाभ्यनुसृत्य च ।तामब्रवीद् द्विजश्रेष्ठः स्वां भार्यां वरवर्णिनीम्॥ 27 ॥

tāmṛcīkastato dṛṣṭvā yogenābhyanusṛtya ca | tāmabravīd dvijaśreṣṭhaḥ svāṃ bhāryāṃ varavarṇinīm

मात्रासि वञ्चिता भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना ।जनिष्यति हि पुत्रस्ते क्रूरकर्मातिदारुणः॥ 28 ॥

mātrāsi vañcitā bhadre caruvyatyāsahetunā | janiṣyati hi putraste krūrakarmātidāruṇaḥ

भ्राता जनिष्यते चापि ब्रह्मभूतस्तपोधनः ।विश्वं हि ब्रह्म तपसा मया तस्मिन्समर्पितम्॥ 29 ॥

bhrātā janiṣyate cāpi brahmabhūtastapodhanaḥ | viśvaṃ hi brahma tapasā mayā tasminsamarpitam

एवमुक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा ।प्रसादयामास पतिं पुत्रो मे नेदृशो भवेत् ।ब्राह्मणापसदस्तत्र इत्युक्तो मुनिरब्रवीत्॥ 30 ॥

evamuktā mahābhāgā bhartrā satyavatī tadā | prasādayāmāsa patiṃ putro me nedṛśo bhavet | brāhmaṇāpasadastatra ityukto munirabravīt

नैष सङ्कल्पितः कामो मया भद्रे तथास्त्विति ।उग्रकर्मा भवेत् पुत्रः पितुर्मातुश्च कारणात् ।पुनः सत्यवती वाक्यमेवमुक्ताब्रवीदिदम्॥ 31 ॥

naiṣa saṅkalpitaḥ kāmo mayā bhadre tathāstviti | ugrakarmā bhavet putraḥ piturmātuśca kāraṇāt | punaḥ satyavatī vākyamevamuktābravīdidam

इच्छँलोकानपि मुने सृजेथाः किं पुनः सुतम् ।शमात्मकमृजुं त्वं मे पुत्रं दातुमिहार्हसि॥ 32 ॥

iccha~lokānapi mune sṛjethāḥ kiṃ punaḥ sutam | śamātmakamṛjuṃ tvaṃ me putraṃ dātumihārhasi

काममेवंविधः पौत्रो मम स्यात्तव च प्रभो ।यद्यन्यथा न शक्यं वै कर्तुमेतद् द्विजोत्तम॥ 33 ॥

kāmamevaṃvidhaḥ pautro mama syāttava ca prabho | yadyanyathā na śakyaṃ vai kartumetad dvijottama

ततः प्रसादमकरोत्स तस्यास्तपसो बलात् ।भद्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे च वरवर्णिनि ।त्वया यथोक्तं वचनं तथा भद्रं भविष्यति॥ 34 ॥

tataḥ prasādamakarotsa tasyāstapaso balāt | bhadre nāsti viśeṣo me pautre ca varavarṇini | tvayā yathoktaṃ vacanaṃ tathā bhadraṃ bhaviṣyati

ततः सत्यवती पुत्रं जनयामास भार्गवम् ।तपस्यभिरतं दान्तं जमदग्निं शमात्मकम्॥ 35 ॥

tataḥ satyavatī putraṃ janayāmāsa bhārgavam | tapasyabhirataṃ dāntaṃ jamadagniṃ śamātmakam

भृगोश्चरुविपर्यासे रौद्रवैष्णवयोः पुरा ।यजनाद् वैष्णवेऽथांशे जमदग्निरजायत॥ 36 ॥

bhṛgoścaruviparyāse raudravaiṣṇavayoḥ purā | yajanād vaiṣṇave'thāṃśe jamadagnirajāyata

सा हि सत्यवती पुण्या सत्यधर्मपरायणा ।कौशिकीति समाख्याता प्रवृत्तेयं महानदी॥ 37 ॥

sā hi satyavatī puṇyā satyadharmaparāyaṇā | kauśikīti samākhyātā pravṛtteyaṃ mahānadī

इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रेणुर्नाम नराधिपः ।तस्य कन्या महाभागा कामली नाम रेणुका॥ 38 ॥

ikṣvākuvaṃśaprabhavo reṇurnāma narādhipaḥ | tasya kanyā mahābhāgā kāmalī nāma reṇukā

रेणुकायां तु कामल्यां तपोविद्यासमन्वितः ।आर्चीको जनयामास जामदग्न्यं सुदारुणम्॥ 39 ॥

reṇukāyāṃ tu kāmalyāṃ tapovidyāsamanvitaḥ | ārcīko janayāmāsa jāmadagnyaṃ sudāruṇam

सर्वविद्यानुगं श्रेष्ठं धनुर्वेदस्य पारगम् ।रामं क्षत्रियहन्तारं प्रदीप्तमिव पावकम्॥ 40 ॥

sarvavidyānugaṃ śreṣṭhaṃ dhanurvedasya pāragam | rāmaṃ kṣatriyahantāraṃ pradīptamiva pāvakam

और्वस्यैवमृचीकस्य सत्यवत्यां महायशाः ।जमदग्निस्तपोवीर्याज्जज्ञे ब्रह्मविदां वरः॥ 41 ॥

aurvasyaivamṛcīkasya satyavatyāṃ mahāyaśāḥ | jamadagnistapovīryājjajñe brahmavidāṃ varaḥ

मध्यमश्च शुनःशेपः शुनःपुच्छः कनिष्ठकः ।विश्वामित्रं तु दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः॥ 42 ॥

madhyamaśca śunaḥśepaḥ śunaḥpucchaḥ kaniṣṭhakaḥ | viśvāmitraṃ tu dāyādaṃ gādhiḥ kuśikanandanaḥ

जनयामास पुत्रं तु तपोविद्याशमात्मकम् ।प्राप्य ब्रह्मर्षिसमतां योऽयं सप्तर्षितां गतः॥ 43 ॥

janayāmāsa putraṃ tu tapovidyāśamātmakam | prāpya brahmarṣisamatāṃ yo'yaṃ saptarṣitāṃ gataḥ

विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा नाम्ना विश्वरथः स्मृतः ।जज्ञे भृगुप्रसादेन कौशिकाद् वंशवर्धनः॥ 44 ॥

viśvāmitrastu dharmātmā nāmnā viśvarathaḥ smṛtaḥ | jajñe bhṛguprasādena kauśikād vaṃśavardhanaḥ

विश्वामित्रस्य च सुता देवरातादयः स्मृताः ।प्रख्यातास्त्रिषु लोकेषु तेषां नामानि मे शृणु॥ 45 ॥

viśvāmitrasya ca sutā devarātādayaḥ smṛtāḥ | prakhyātāstriṣu lokeṣu teṣāṃ nāmāni me śṛṇu

देवश्रवाः कतिश्चैव यस्मात्कात्यायनाः स्मृताः ।शालावत्यां हिरण्याक्षो रेणोर्जज्ञेऽथ रेणुमान्॥ 46 ॥

devaśravāḥ katiścaiva yasmātkātyāyanāḥ smṛtāḥ | śālāvatyāṃ hiraṇyākṣo reṇorjajñe'tha reṇumān

साङ्कृतिर्गालवश्चैव मुद्गलश्चेति विश्रुताः ।मधुच्छन्दो जयश्चैव देवलश्च तथाष्टकः॥ 47 ॥

sāṅkṛtirgālavaścaiva mudgalaśceti viśrutāḥ | madhucchando jayaścaiva devalaśca tathāṣṭakaḥ

कच्छपो हारितश्चैव विश्वामित्रस्य वै सुताः ।तेषां ख्यातानि गोत्राणि कौशिकानां महात्मनाम्॥ 48 ॥

kacchapo hāritaścaiva viśvāmitrasya vai sutāḥ | teṣāṃ khyātāni gotrāṇi kauśikānāṃ mahātmanām

पाणिनो बभ्रवश्चैव ध्यानजप्यास्तथैव च ।पार्थिवा देवराताश्च शालङ्कायनबाष्कलाः॥ 49 ॥

pāṇino babhravaścaiva dhyānajapyāstathaiva ca | pārthivā devarātāśca śālaṅkāyanabāṣkalāḥ

लोहिता यामदूताश्च तथा कारीषवः स्मृताः ।सौश्रुताः कौशिका राजंस्तथान्ये सैन्धवायनाः॥ 50 ॥

lohitā yāmadūtāśca tathā kārīṣavaḥ smṛtāḥ | sauśrutāḥ kauśikā rājaṃstathānye saindhavāyanāḥ

देवला रेणवश्चैव याज्ञवल्क्याघमर्षणाः ।औदुम्बरा ह्यभिष्णातास्तारकायनचुञ्चुलाः॥ 51 ॥

devalā reṇavaścaiva yājñavalkyāghamarṣaṇāḥ | audumbarā hyabhiṣṇātāstārakāyanacuñculāḥ

शालावत्या हिरण्याक्षाः साङ्कृत्या गालवास्तथा ।बादरायणिनश्चान्ये विश्वामित्रस्य धीमतः॥ 52 ॥

śālāvatyā hiraṇyākṣāḥ sāṅkṛtyā gālavāstathā | bādarāyaṇinaścānye viśvāmitrasya dhīmataḥ

ऋष्यन्तरविवाह्याश्च कौशिका बहवः स्मृताः ।पौरवस्य महाराज ब्रह्मर्षेः कौशिकस्य च ।सम्बन्धोऽन्यस्य वंशेऽस्मिन्ब्रह्मक्षत्रस्य विश्रुतः॥ 53 ॥

ṛṣyantaravivāhyāśca kauśikā bahavaḥ smṛtāḥ | pauravasya mahārāja brahmarṣeḥ kauśikasya ca | sambandho'nyasya vaṃśe'sminbrahmakṣatrasya viśrutaḥ

विश्वामित्रात्मजानां तु शुनःशेपोऽग्रजः स्मृतः ।भार्गवः कौशिकत्वं हि प्राप्तः स मुनिसत्तमः॥ 54 ॥

viśvāmitrātmajānāṃ tu śunaḥśepo'grajaḥ smṛtaḥ | bhārgavaḥ kauśikatvaṃ hi prāptaḥ sa munisattamaḥ

विश्वामित्रस्य पुत्रस्तु शुनःशेपोऽभवत्किल ।हरिदश्वस्य यज्ञे तु पशुत्वे विनियोजितः॥ 55 ॥

viśvāmitrasya putrastu śunaḥśepo'bhavatkila | haridaśvasya yajñe tu paśutve viniyojitaḥ

देवैर्दत्तः शुनःशेपो विश्वामित्राय वै पुनः ।देवैर्दत्तः स वै यस्माद् देवरातस्ततोऽभवत्॥ 56 ॥

devairdattaḥ śunaḥśepo viśvāmitrāya vai punaḥ | devairdattaḥ sa vai yasmād devarātastato'bhavat

देवरातादयः सप्त विश्वामित्रस्य वै सुताः ।दृषद्वतीसुतश्चापि विश्वामित्रात् तथाष्टकः॥ 57 ॥

devarātādayaḥ sapta viśvāmitrasya vai sutāḥ | dṛṣadvatīsutaścāpi viśvāmitrāt tathāṣṭakaḥ

अष्टकस्य सुतो लौहिः प्रोक्तो जह्नुगणो मया ।अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वंशमायोर्महात्मनः॥ 58 ॥

aṣṭakasya suto lauhiḥ prokto jahnugaṇo mayā | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vaṃśamāyormahātmanaḥ