Parva 3, Adhyāya 95

पौण्ड्रकेन पूर्वद्वारस्य प्राकारचयानां भेदनस्य प्रयत्नं, सात्यक्यादि यादववीराणां रक्षार्थं आगमनम्, सात्यकिना वायव्यास्त्रेन पौण्ड्रकसैनिकान् अपनयित्वा पौण्ड्रकस्य युद्धाय आह्वानं, पौण्ड्रकस्य गर्वोक्तिः निवृत्तेष्वथ सैन्येषु वृष्णिवीरेषु चैव हि ।भीतेष्वथ महाराज हतेषु युधि सर्वतः॥ 1 ॥

pauṇḍrakena pūrvadvārasya prākāracayānāṃ bhedanasya prayatnaṃ, sātyakyādi yādavavīrāṇāṃ rakṣārthaṃ āgamanam, sātyakinā vāyavyāstrena pauṇḍrakasainikān apanayitvā pauṇḍrakasya yuddhāya āhvānaṃ, pauṇḍrakasya garvoktiḥ nivṛtteṣvatha sainyeṣu vṛṣṇivīreṣu caiva hi | bhīteṣvatha mahārāja hateṣu yudhi sarvataḥ

दीपिकासु प्रशान्तासु निःशब्दे सति सर्वतः ।जितमित्येव यन्मत्वा वृष्णीनां बलमुत्तमम्॥ 2 ॥

dīpikāsu praśāntāsu niḥśabde sati sarvataḥ | jitamityeva yanmatvā vṛṣṇīnāṃ balamuttamam

ततः पौण्ड्रो महावीर्यो बभाषे सैनिकान् स्वकान् ।शीघ्रं गच्छत राजेन्द्राष्टङ्कैः कुन्तैः पुरीमिमाम्॥ 3 ॥

tataḥ pauṇḍro mahāvīryo babhāṣe sainikān svakān | śīghraṃ gacchata rājendrāṣṭaṅkaiḥ kuntaiḥ purīmimām

कुठारैः कुन्तलैश्चैव पाषाणैः सर्वतोदिशम् ।कर्षणस्थैः सुपाषाणैः सर्वतो यात भूमिपाः॥ 4 ॥

kuṭhāraiḥ kuntalaiścaiva pāṣāṇaiḥ sarvatodiśam | karṣaṇasthaiḥ supāṣāṇaiḥ sarvato yāta bhūmipāḥ

भिद्यन्तां प्राकारचयाः प्रासादाश्च समन्ततः ।गृह्यन्तां कन्यकाः सर्वा दास्यश्चैव समन्ततः॥ 5 ॥

bhidyantāṃ prākāracayāḥ prāsādāśca samantataḥ | gṛhyantāṃ kanyakāḥ sarvā dāsyaścaiva samantataḥ

गृह्यन्तां वसुमुख्यानि धनानि सुबहून्यथ ।ते तथेति महात्मानो राजानः सर्व एव तु॥ 6 ॥

gṛhyantāṃ vasumukhyāni dhanāni subahūnyatha | te tatheti mahātmāno rājānaḥ sarva eva tu

कुठारैः सर्वतश्चैव चिच्छिदुः पौण्ड्रकाज्ञया ।प्राकारांश्चैव सर्वत्र प्रासादान् नरसञ्चयान्॥ 7 ॥

kuṭhāraiḥ sarvataścaiva cicchiduḥ pauṇḍrakājñayā | prākārāṃścaiva sarvatra prāsādān narasañcayān

अथ तत्र महाशब्दः प्रादुरासीत् समन्ततः ।टङ्केषु पात्यमानेषु प्राकारेषु महाबलैः॥ 8 ॥

atha tatra mahāśabdaḥ prādurāsīt samantataḥ | ṭaṅkeṣu pātyamāneṣu prākāreṣu mahābalaiḥ

पूर्वद्वारे महाराज भिन्नाः प्राकारसञ्चयाः ।श्रुत्वा शब्दं महाघोरं सात्यकिः क्रोधमूर्च्छितः॥ 9 ॥

pūrvadvāre mahārāja bhinnāḥ prākārasañcayāḥ | śrutvā śabdaṃ mahāghoraṃ sātyakiḥ krodhamūrcchitaḥ

मयि सर्वं समारोप्य केशवो यादवेश्वरः ।गतः कैलासशिखरं द्रष्टुं शङ्करमव्ययम्॥ 10 ॥

mayi sarvaṃ samāropya keśavo yādaveśvaraḥ | gataḥ kailāsaśikharaṃ draṣṭuṃ śaṅkaramavyayam

अवश्यं हि मया रक्ष्या पुरी द्वारवती त्वियम् ।इति सञ्चिन्त्य मनसा धनुरादाय सत्वरम्॥ 11 ॥

avaśyaṃ hi mayā rakṣyā purī dvāravatī tviyam | iti sañcintya manasā dhanurādāya satvaram

रथं महान्तमारुह्य दारुकस्य महात्मनः ।पुत्रेण संस्कृतं घोरं यन्ता च स्वयमेव हि॥ 12 ॥

rathaṃ mahāntamāruhya dārukasya mahātmanaḥ | putreṇa saṃskṛtaṃ ghoraṃ yantā ca svayameva hi

धनुर्महत् तदादाय शरांश्चाशीविषोपमान् ।आमुच्य कवचं घोरं शस्त्रसम्पातदुःसहम्॥ 13 ॥

dhanurmahat tadādāya śarāṃścāśīviṣopamān | āmucya kavacaṃ ghoraṃ śastrasampātaduḥsaham

अङ्गदी कुण्डली तूणी शरी चापी गदासिमान् ।ययौ युद्धाय शैनेयः संस्मरन् कैशवं वचः॥ 14 ॥

aṅgadī kuṇḍalī tūṇī śarī cāpī gadāsimān | yayau yuddhāya śaineyaḥ saṃsmaran kaiśavaṃ vacaḥ

दीपिकादीपिते देशे ययौ सात्यकिरुत्तमः ।तथैव बलदेवोऽपि रथमारुह्य भास्वरम्॥ 15 ॥

dīpikādīpite deśe yayau sātyakiruttamaḥ | tathaiva baladevo'pi rathamāruhya bhāsvaram

गदी शरी महावीर्यः प्रायाद् रणचिकीर्षया ।सिंहनादं प्रकुर्वन्तो मुञ्चन्तो भैरवं रवम्॥ 16 ॥

gadī śarī mahāvīryaḥ prāyād raṇacikīrṣayā | siṃhanādaṃ prakurvanto muñcanto bhairavaṃ ravam

उद्धवोऽपि बली साक्षाद् गजमारुह्य सत्वरम् ।मत्तं महारवं घोरं सङ्ग्रामे नीतिमत्तरः॥ 17 ॥

uddhavo'pi balī sākṣād gajamāruhya satvaram | mattaṃ mahāravaṃ ghoraṃ saṅgrāme nītimattaraḥ

ययौ नीतिं विचिन्वानः परां प्रीतिं महाबलः ।अन्ये च वृष्णयः सर्वे ययुः सङ्ग्रामलालसाः॥ 18 ॥

yayau nītiṃ vicinvānaḥ parāṃ prītiṃ mahābalaḥ | anye ca vṛṣṇayaḥ sarve yayuḥ saṅgrāmalālasāḥ

रथान्गजान्समारुह्य हार्दिक्यप्रमुखास्तथा ।दीपिकाभिश्च सर्वत्र पुरोवृत्ताभिरीश्वराः॥ 19 ॥

rathāngajānsamāruhya hārdikyapramukhāstathā | dīpikābhiśca sarvatra purovṛttābhirīśvarāḥ

सिंहनादं प्रकुर्वन्तः स्मरन्तः कैशवं वचः ।पूर्वद्वारं समागम्य वृष्णयो युद्धलालसाः॥ 20 ॥

siṃhanādaṃ prakurvantaḥ smarantaḥ kaiśavaṃ vacaḥ | pūrvadvāraṃ samāgamya vṛṣṇayo yuddhalālasāḥ

ते समेत्य यथायोगं स्थितास्तत्र महाबलाः ।स्थिते सैन्ये महाघोरे दीपिकादीपिते पथि॥ 21 ॥

te sametya yathāyogaṃ sthitāstatra mahābalāḥ | sthite sainye mahāghore dīpikādīpite pathi

शिनिर्वीरः शरी चापी गदी तूणीरवान्विभो ।वायव्यास्त्रं समादाय योजयित्वा महाशरम्॥ 22 ॥

śinirvīraḥ śarī cāpī gadī tūṇīravānvibho | vāyavyāstraṃ samādāya yojayitvā mahāśaram

आकर्णं तूर्णमाकृष्य धनुःप्रवरमुत्तमम् ।मुमोच परसैन्येषु शिनिर्वीरः प्रतापवान्॥ 23 ॥

ākarṇaṃ tūrṇamākṛṣya dhanuḥpravaramuttamam | mumoca parasainyeṣu śinirvīraḥ pratāpavān

वायव्यास्त्रेण ते सर्वे तत्रस्था नरसत्तमाः ।विजिता ह्यस्त्रवीर्येण यत्र तिष्ठति पौण्ड्रकः॥ 24 ॥

vāyavyāstreṇa te sarve tatrasthā narasattamāḥ | vijitā hyastravīryeṇa yatra tiṣṭhati pauṇḍrakaḥ

तत्र गत्वा स्थिताः सर्वे निर्धूता वातरंहसा ।यत्र पूर्वं स्थिताः सर्वे विद्रुता राजसत्तमाः॥ 25 ॥

tatra gatvā sthitāḥ sarve nirdhūtā vātaraṃhasā | yatra pūrvaṃ sthitāḥ sarve vidrutā rājasattamāḥ

तत्र स्थित्वा च शैनेयः शरमादाय सत्वरम् ।निशितं सर्पभोगाभं बभाषे सात्यकिस्तदा॥ 26 ॥

tatra sthitvā ca śaineyaḥ śaramādāya satvaram | niśitaṃ sarpabhogābhaṃ babhāṣe sātyakistadā

क्व इदानीं महाबुद्धिः पौण्ड्रको राजसत्तमः ।स्थितोऽस्मि व्यवसायेन शरी चापी महाबलः॥ 27 ॥

kva idānīṃ mahābuddhiḥ pauṇḍrako rājasattamaḥ | sthito'smi vyavasāyena śarī cāpī mahābalaḥ

यदि द्रष्टा दुरात्मानं ततो हन्ता नृपाधमम् ।भृत्योऽस्मि केशवस्याहं जिघांसुः पौण्ड्रकं स्थितः॥ 28 ॥

yadi draṣṭā durātmānaṃ tato hantā nṛpādhamam | bhṛtyo'smi keśavasyāhaṃ jighāṃsuḥ pauṇḍrakaṃ sthitaḥ

छित्त्वा शिरस्तु तस्यास्य सर्वक्षत्रस्य पश्यतः ।बलिं दास्यामि गृध्रेभ्यः श्वभ्यश्चैव दुरात्मनः॥ 29 ॥

chittvā śirastu tasyāsya sarvakṣatrasya paśyataḥ | baliṃ dāsyāmi gṛdhrebhyaḥ śvabhyaścaiva durātmanaḥ

को नाम ईदृशं कर्म चौरवच्च समाचरेत् ।सुप्तेषु निशि सर्वत्र यादवेषु महात्मसु॥ 30 ॥

ko nāma īdṛśaṃ karma cauravacca samācaret | supteṣu niśi sarvatra yādaveṣu mahātmasu

चौरोऽयं सर्वथा राजा न हि राजा बलान्वितः ।यदि शक्तो न कुर्याच्च चौर्यमेवं नृपाधमः॥ 31 ॥

cauro'yaṃ sarvathā rājā na hi rājā balānvitaḥ | yadi śakto na kuryācca cauryamevaṃ nṛpādhamaḥ

अहोऽस्य बलिनो राज्ञश्चौरकार्यं प्रकुर्वतः ।सर्वथाऽऽगमनं तस्य न हि पश्यामि साम्प्रतम्॥ 32 ॥

aho'sya balino rājñaścaurakāryaṃ prakurvataḥ | sarvathā''gamanaṃ tasya na hi paśyāmi sāmpratam

इत्युक्त्वा सात्यकिर्वीरः प्रजहास महाबलः ।विस्फार्य सुदृढं चापं सन्दधे कार्मुके शरम्॥ 33 ॥

ityuktvā sātyakirvīraḥ prajahāsa mahābalaḥ | visphārya sudṛḍhaṃ cāpaṃ sandadhe kārmuke śaram

आकर्ण्य वचनं वीरः सात्यकेस्तस्य धीमतः ।क्व नु कृष्णः क्व गोपालः कुतः सोऽथ प्रवर्तते॥ 34 ॥

ākarṇya vacanaṃ vīraḥ sātyakestasya dhīmataḥ | kva nu kṛṣṇaḥ kva gopālaḥ kutaḥ so'tha pravartate

स्त्रीहन्ता पशुहन्ता च क्व च स्वामीति सेवितः ।स इदानीं क्व वर्तेत गृहीत्वा मम नाम तत्॥ 35 ॥

strīhantā paśuhantā ca kva ca svāmīti sevitaḥ | sa idānīṃ kva varteta gṛhītvā mama nāma tat

हन्ता सख्युर्महावीर्यो नरकस्य महात्मनः ।ममैव तात युद्धेऽस्मिन्हते तस्मिन्दुरात्मनि॥ 36 ॥

hantā sakhyurmahāvīryo narakasya mahātmanaḥ | mamaiva tāta yuddhe'sminhate tasmindurātmani

गच्छ त्वं कामतो वीर योद्धुं न क्षमते भवान् ।अथवा तिष्ठ किञ्चित्तु ततो द्रष्टासि मे बलम्॥ 37 ॥

gaccha tvaṃ kāmato vīra yoddhuṃ na kṣamate bhavān | athavā tiṣṭha kiñcittu tato draṣṭāsi me balam

शिरस्ते पातयिष्यामि शरैर्घोरैर्दुरासदैः ।हतस्य तव वीरेह भूमिः पास्यति शोणितम्॥ 38 ॥

śiraste pātayiṣyāmi śarairghorairdurāsadaiḥ | hatasya tava vīreha bhūmiḥ pāsyati śoṇitam

श्रोष्यते स तथा गोपो हतः सात्यकिरित्यपि ।यो गर्वस्तस्य गोपस्य सर्वदा वर्तते महान्॥ 39 ॥

śroṣyate sa tathā gopo hataḥ sātyakirityapi | yo garvastasya gopasya sarvadā vartate mahān

विनश्यति स तु क्षिप्रं हते त्वयि यदूत्तम ।त्वयि रक्षां समादिश्य गोपः कैलासपर्वतम्॥ 40 ॥

vinaśyati sa tu kṣipraṃ hate tvayi yadūttama | tvayi rakṣāṃ samādiśya gopaḥ kailāsaparvatam

गत इत्येवमस्माभिः श्रुतं पूर्वं महामते ।शरं गृहाण निशितं यदि शक्तोऽसि सात्यके ।इत्युक्त्वा बाणमादाय ययौ योद्धं व्यवस्थितः॥ 41 ॥

gata ityevamasmābhiḥ śrutaṃ pūrvaṃ mahāmate | śaraṃ gṛhāṇa niśitaṃ yadi śakto'si sātyake | ityuktvā bāṇamādāya yayau yoddhaṃ vyavasthitaḥ