Parva 3, Adhyāya 100

श्रीकृष्णस्य द्वारकायां आगमनं, पौण्ड्रकेन सह तस्य वार्तालापं ततः प्रभाते विमले भगवान् देवकीसुतः ।गन्तुमैच्छज्जगन्नाथः पुरं बदरिकाश्रमात्॥ 1 ॥

śrīkṛṣṇasya dvārakāyāṃ āgamanaṃ, pauṇḍrakena saha tasya vārtālāpaṃ tataḥ prabhāte vimale bhagavān devakīsutaḥ | gantumaicchajjagannāthaḥ puraṃ badarikāśramāt

नमस्कृत्य मुनीन् सर्वान् ययौ द्वारवतीं नृप ।आरुह्य गरुडं विष्णुर्वेगेन महता प्रभुः॥ 2 ॥

namaskṛtya munīn sarvān yayau dvāravatīṃ nṛpa | āruhya garuḍaṃ viṣṇurvegena mahatā prabhuḥ

सुमहाञ्छुश्रुवे शब्दस्तेषां युद्धं प्रकुर्वताम् ।गच्छता देवदेवेन पुरीं द्वारवतीं नृप॥ 3 ॥

sumahāñchuśruve śabdasteṣāṃ yuddhaṃ prakurvatām | gacchatā devadevena purīṃ dvāravatīṃ nṛpa

अचिन्तयज्जगन्नाथः को न्वयं शब्द उत्थितः ।सङ्ग्रामसम्भवो घोर आर्यशैनेयसंयुतः॥ 4 ॥

acintayajjagannāthaḥ ko nvayaṃ śabda utthitaḥ | saṅgrāmasambhavo ghora āryaśaineyasaṃyutaḥ

व्यक्तमागतवान् पौण्ड्रो नगरीं द्वारकामनु ।तेन युद्धं समभवत् पौण्ड्रकेण दुरात्मना॥ 5 ॥

vyaktamāgatavān pauṇḍro nagarīṃ dvārakāmanu | tena yuddhaṃ samabhavat pauṇḍrakeṇa durātmanā

यदूनां वृष्णिवीराणां युद्ध्यतामितरेतरम् ।शब्दोऽयं सुमहान् व्यक्तो नात्र कार्या विचारणा॥ 6 ॥

yadūnāṃ vṛṣṇivīrāṇāṃ yuddhyatāmitaretaram | śabdo'yaṃ sumahān vyakto nātra kāryā vicāraṇā

इत्येवं चिन्तयित्वा तु दध्मौ शङ्खं महारवम् ।पाञ्चजन्यं हरिः साक्षात् प्रीणयन् वृष्णिपुङ्गवान्॥ 7 ॥

ityevaṃ cintayitvā tu dadhmau śaṅkhaṃ mahāravam | pāñcajanyaṃ hariḥ sākṣāt prīṇayan vṛṣṇipuṅgavān

रोदसी पूरयामास तेन शब्देन केशवः ।यादवा वृष्णयश्चैव श्रुत्वा शङ्खस्य ते रवम्॥ 8 ॥

rodasī pūrayāmāsa tena śabdena keśavaḥ | yādavā vṛṣṇayaścaiva śrutvā śaṅkhasya te ravam

व्यक्तमायाति भगवान् पाञ्चजन्यरवो ह्ययम् ।इति ते मेनिरे राजन् वृष्णयो यादवास्तथा॥ 9 ॥

vyaktamāyāti bhagavān pāñcajanyaravo hyayam | iti te menire rājan vṛṣṇayo yādavāstathā

निर्भयाः समपद्यन्त वृष्णयो यादवाश्च ते ।तस्मिन्नेव क्षणे दृष्टस्तार्क्ष्यश्च पततां वरः॥ 10 ॥

nirbhayāḥ samapadyanta vṛṣṇayo yādavāśca te | tasminneva kṣaṇe dṛṣṭastārkṣyaśca patatāṃ varaḥ

ततश्च देवकीसूनुर्दृष्टस्तैर्यादवेश्वरः ।सूताश्च मागधाश्चैव पुरो यान्ति जगत्पतेः॥ 11 ॥

tataśca devakīsūnurdṛṣṭastairyādaveśvaraḥ | sūtāśca māgadhāścaiva puro yānti jagatpateḥ

स्तुत्या स्तुतं हरिं विष्णुमीश्वरं कमलेक्षणम् ।गताश्च यादवाः सर्वे परिवव्रुर्जनार्दनम्॥ 12 ॥

stutyā stutaṃ hariṃ viṣṇumīśvaraṃ kamalekṣaṇam | gatāśca yādavāḥ sarve parivavrurjanārdanam

कृष्णस्तु गरुडं भूयो गच्छ त्वं नाकमुत्तमम् ।इत्युक्त्वा गरुडं विष्णुर्विसृज्य यदुनन्दनः॥ 13 ॥

kṛṣṇastu garuḍaṃ bhūyo gaccha tvaṃ nākamuttamam | ityuktvā garuḍaṃ viṣṇurvisṛjya yadunandanaḥ

दारुकं पुनराहेदं रथमानय मे प्रभो ।स तथेति प्रतिज्ञाय रथमादाय सत्वरम्॥ 14 ॥

dārukaṃ punarāhedaṃ rathamānaya me prabho | sa tatheti pratijñāya rathamādāya satvaram

रथोऽयं भगवन् देव किमतः कृत्यमस्ति मे ।इत्युक्त्वा रथमादाय प्रणम्याग्रे स्थितो हरेः॥ 15 ॥

ratho'yaṃ bhagavan deva kimataḥ kṛtyamasti me | ityuktvā rathamādāya praṇamyāgre sthito hareḥ

गतेऽथ गरुडे विष्णू रथमारुह्य सत्वरम् ।यत्र युद्धं समभवत् तत्र याति स्म केशवः॥ 16 ॥

gate'tha garuḍe viṣṇū rathamāruhya satvaram | yatra yuddhaṃ samabhavat tatra yāti sma keśavaḥ

तत्र गत्वा महाराज युध्यतां च महात्मनाम् ।पाञ्चजन्यं महाशस्त्रं दध्मौ यदुवृषोत्तमः॥ 17 ॥

tatra gatvā mahārāja yudhyatāṃ ca mahātmanām | pāñcajanyaṃ mahāśastraṃ dadhmau yaduvṛṣottamaḥ

पौण्ड्रोऽथ वासुदेवस्तु कृष्णं दृष्ट्वा रणोत्सुकम् ।सात्यकिं पृष्ठतः कृत्वा वासुदेवमुपागमत्॥ 18 ॥

pauṇḍro'tha vāsudevastu kṛṣṇaṃ dṛṣṭvā raṇotsukam | sātyakiṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā vāsudevamupāgamat

क्रुद्धोऽथ सात्यकी राजन् वारयामास पौण्ड्रकम् ।न गन्तव्यमितो राजन्नैष धर्मः सनातनः॥ 19 ॥

kruddho'tha sātyakī rājan vārayāmāsa pauṇḍrakam | na gantavyamito rājannaiṣa dharmaḥ sanātanaḥ

जित्वा मां गच्छ राजेन्द्र परं योद्धुं महारणे ।क्षत्रियोऽसि महावीर स्थिते मयि रणोत्सुके॥ 20 ॥

jitvā māṃ gaccha rājendra paraṃ yoddhuṃ mahāraṇe | kṣatriyo'si mahāvīra sthite mayi raṇotsuke

एष ते गर्वमखिलं नाशयिष्यामि संयुगे ।इत्युक्त्वा चाग्रतस्तस्थौ गच्छतो यादवेश्वरः॥ 21 ॥

eṣa te garvamakhilaṃ nāśayiṣyāmi saṃyuge | ityuktvā cāgratastasthau gacchato yādaveśvaraḥ

पौण्ड्रस्य शिनिनप्ता तु पश्यतः केशवस्य ह ।अवज्ञाय शिनेः पौत्रं कृष्णमेव जगाम ह॥ 22 ॥

pauṇḍrasya śininaptā tu paśyataḥ keśavasya ha | avajñāya śineḥ pautraṃ kṛṣṇameva jagāma ha

निर्भर्त्स्य सहसा भूयः सात्यकिः क्रोधमूर्च्छितः ।गदया प्राहरत् पौण्ड्रं वासुदेवस्य पश्यतः॥ 23 ॥

nirbhartsya sahasā bhūyaḥ sātyakiḥ krodhamūrcchitaḥ | gadayā prāharat pauṇḍraṃ vāsudevasya paśyataḥ

यथाप्राणं यथायोगं सात्यकिः सत्यविक्रमः ।दृष्ट्वाथ भगवानेवं सात्यकिं प्रशशंस ह॥ 24 ॥

yathāprāṇaṃ yathāyogaṃ sātyakiḥ satyavikramaḥ | dṛṣṭvātha bhagavānevaṃ sātyakiṃ praśaśaṃsa ha

निवार्य सात्यकिं कृष्णो यथेष्टं क्रियतामसौ ।उपारमद् यथायोगं सात्यकिः कृष्णवारितः॥ 25 ॥

nivārya sātyakiṃ kṛṣṇo yatheṣṭaṃ kriyatāmasau | upāramad yathāyogaṃ sātyakiḥ kṛṣṇavāritaḥ

स ततः पौण्ड्रको राजा वासुदेवमुवाच ह ।भो भो यादव गोपाल इदानीं क्व गतो भवान्॥ 26 ॥

sa tataḥ pauṇḍrako rājā vāsudevamuvāca ha | bho bho yādava gopāla idānīṃ kva gato bhavān

त्वां द्रष्टुमथ सम्प्राप्तो वासुदेवोऽस्मि साम्प्रतम् ।हत्वा त्वां सबलं कृष्ण बलैर्बहुभिरन्वितः॥ 27 ॥

tvāṃ draṣṭumatha samprāpto vāsudevo'smi sāmpratam | hatvā tvāṃ sabalaṃ kṛṣṇa balairbahubhiranvitaḥ

अहमेको भविष्यामि वासुदेवो महीतले ।यच्चकं तव गोविन्द प्रथितं सुप्रभं महत्॥ 28 ॥

ahameko bhaviṣyāmi vāsudevo mahītale | yaccakaṃ tava govinda prathitaṃ suprabhaṃ mahat

अनेन मम चक्रेण पीडितोऽस्मि च तद्रणे ।चक्रमस्तीति तद्वीर्यं तव माधव साम्प्रतम्॥ 29 ॥

anena mama cakreṇa pīḍito'smi ca tadraṇe | cakramastīti tadvīryaṃ tava mādhava sāmpratam

नाशयिष्यामि तत् सर्वं सर्वक्षत्रस्य पश्यतः ।शार्ङ्गीति मां विजानीहि न त्वं शार्ङ्गीति शिष्यसे॥ 30 ॥

nāśayiṣyāmi tat sarvaṃ sarvakṣatrasya paśyataḥ | śārṅgīti māṃ vijānīhi na tvaṃ śārṅgīti śiṣyase

शङ्खमस्तीति तद्वीर्यं तव माधव साम्प्रतम् ।शङ्खी चाहं गदी चाहं चक्री चाहं जनार्दन॥ 31 ॥

śaṅkhamastīti tadvīryaṃ tava mādhava sāmpratam | śaṅkhī cāhaṃ gadī cāhaṃ cakrī cāhaṃ janārdana

मामेव हि सदा ब्रूयुर्जानन्तो वीर्यशालिनः ।आदौ त्वं बलवद् वृद्धान्हत्वा स्त्रीबालकान्बहून॥ 32 ॥

māmeva hi sadā brūyurjānanto vīryaśālinaḥ | ādau tvaṃ balavad vṛddhānhatvā strībālakānbahūna

गाश्च हत्वा महागर्वस्तव सम्प्रति वर्तते ।तत् तेऽहं व्यपनेष्यामि यदि तिष्ठसि मत्पुरः॥ 33 ॥

gāśca hatvā mahāgarvastava samprati vartate | tat te'haṃ vyapaneṣyāmi yadi tiṣṭhasi matpuraḥ

शस्त्रं गृहाण गोच्चिन्द्र यदि योद्धुं व्यवस्थितः ।इत्युक्त्वा बाणमादाय तस्थौ पार्श्वं जगत्पतेः॥ 34 ॥

śastraṃ gṛhāṇa goccindra yadi yoddhuṃ vyavasthitaḥ | ityuktvā bāṇamādāya tasthau pārśvaṃ jagatpateḥ

एतद् वचनमाकर्ण्य वासुदेवेन भाषितम् ।स्मितं कृत्वा हरिः कृष्णो बभाषे पौण्ड्रकं नृपम्॥ 35 ॥

etad vacanamākarṇya vāsudevena bhāṣitam | smitaṃ kṛtvā hariḥ kṛṣṇo babhāṣe pauṇḍrakaṃ nṛpam

कामं वद नृप त्वं हि पातक्यस्मि सदा नृप ।गोघाती बालघाती च स्त्रीहन्ता सर्वथा नृप॥ 36 ॥

kāmaṃ vada nṛpa tvaṃ hi pātakyasmi sadā nṛpa | goghātī bālaghātī ca strīhantā sarvathā nṛpa

चक्री भव गदी राजञ्छार्ङ्गी च सततं भव ।नामधेयं वृथा मह्यं वासुदेवेति च प्रभो॥ 37 ॥

cakrī bhava gadī rājañchārṅgī ca satataṃ bhava | nāmadheyaṃ vṛthā mahyaṃ vāsudeveti ca prabho

शार्ङ्गी चक्री गदी शङ्खीत्येवमादि वृथा मम ।किं तु वक्ष्यामि किञ्चित्तु शृणुष्व यदि मन्यसे॥ 38 ॥

śārṅgī cakrī gadī śaṅkhītyevamādi vṛthā mama | kiṃ tu vakṣyāmi kiñcittu śṛṇuṣva yadi manyase

क्षत्रिया बलिनो ये तु स्थिते मयि जगत्पतौ ।तथानुब्रुवते त्वां हि जीवत्येव मयि प्रभो॥ 39 ॥

kṣatriyā balino ye tu sthite mayi jagatpatau | tathānubruvate tvāṃ hi jīvatyeva mayi prabho

यन्मे चक्रं महाघोरमसुरान्तकरं महत् ।तत्तुल्यं तव चक्रं तु वृत्ततो न तु वीर्यतः ।आयुधेष्वथ सर्वत्र शब्दसादृश्यमस्ति ते॥ 40 ॥

yanme cakraṃ mahāghoramasurāntakaraṃ mahat | tattulyaṃ tava cakraṃ tu vṛttato na tu vīryataḥ | āyudheṣvatha sarvatra śabdasādṛśyamasti te

गोपोऽहं सर्वदा राजन् प्राणिनां प्राणदः सदा ।गोप्ता सर्वेषु लोकेषु शास्ता दुष्टस्य सर्वदा॥ 41 ॥

gopo'haṃ sarvadā rājan prāṇināṃ prāṇadaḥ sadā | goptā sarveṣu lokeṣu śāstā duṣṭasya sarvadā

कत्थनं सर्वकार्यं हि जित्वा शत्रून् नृपाधम ।अजित्वा किं भवान् ब्रूते स्थिते मयि च शस्त्रिणि॥ 42 ॥

katthanaṃ sarvakāryaṃ hi jitvā śatrūn nṛpādhama | ajitvā kiṃ bhavān brūte sthite mayi ca śastriṇi

हत्वा मां ब्रूहि राजेन्द्र यदि शक्तोऽसि पौण्ड्रक ।स्थितोऽहं चक्रमाश्रित्य रथी चापी गदासिमान्॥ 43 ॥

hatvā māṃ brūhi rājendra yadi śakto'si pauṇḍraka | sthito'haṃ cakramāśritya rathī cāpī gadāsimān

रथमारुह्य युद्धाय सन्नद्धो भव मानद ।इत्युक्त्वा भगवान् विष्णुः सिंहनादं व्यनीनदत्॥ 44 ॥

rathamāruhya yuddhāya sannaddho bhava mānada | ityuktvā bhagavān viṣṇuḥ siṃhanādaṃ vyanīnadat