Parva 1, Adhyāya 3

दक्ष प्रजापति द्वारा सृष्टि-विस्तार, नारदजी का दक्ष के पुत्रों को विरक्त कर देना, दक्ष की साठ कन्याओं और उनकी सन्तति का वर्णन देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।उत्पत्तिं विस्तरेणेमां वैशम्पायन कीर्तय॥ 1 ॥

dakṣa prajāpati dvārā sṛṣṭi-vistāra, nāradajī kā dakṣa ke putroṃ ko virakta kara denā, dakṣa kī sāṭha kanyāoṃ aura unakī santati kā varṇana devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām | utpattiṃ vistareṇemāṃ vaiśampāyana kīrtaya

प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयम्भुवा ।यथा ससर्ज भूतानि तथा शृणु महीपते॥ 2 ॥

prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayambhuvā | yathā sasarja bhūtāni tathā śṛṇu mahīpate

मानसान्येव भूतानि पूर्वमेवासृजत्प्रभुः ।ऋषीन्देवान् सगन्धर्वानसुरानथ राक्षसान् ।यक्षभूतपिशाचांश्च वयःपशुसरीसृपान्॥ 3 ॥

mānasānyeva bhūtāni pūrvamevāsṛjatprabhuḥ | ṛṣīndevān sagandharvānasurānatha rākṣasān | yakṣabhūtapiśācāṃśca vayaḥpaśusarīsṛpān

यदास्य तास्तु मानस्यो न व्यवर्द्धन्त वै प्रजाः ।अपध्याता भगवता महादेवेन धीमता॥ 4 ॥

yadāsya tāstu mānasyo na vyavarddhanta vai prajāḥ | apadhyātā bhagavatā mahādevena dhīmatā

ततः सञ्चिन्त्य तु पुनः प्रजाहेतोः प्रजापतिः ।स मैथुनेन धर्मेण सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः॥ 5 ॥

tataḥ sañcintya tu punaḥ prajāhetoḥ prajāpatiḥ | sa maithunena dharmeṇa sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ

असिक्नीमावहत् पत्नीं वीरणस्य प्रजापतेः ।सुतां सुतपसा युक्तां महतीं लोकधारिणीम्॥ 6 ॥

asiknīmāvahat patnīṃ vīraṇasya prajāpateḥ | sutāṃ sutapasā yuktāṃ mahatīṃ lokadhāriṇīm

अथ पुत्रसहस्राणि वीरण्यां पञ्च वीर्यवान् ।असिक्न्यां जनयामास दक्ष एव प्रजापतिः॥ 7 ॥

atha putrasahasrāṇi vīraṇyāṃ pañca vīryavān | asiknyāṃ janayāmāsa dakṣa eva prajāpatiḥ

तांस्तु दृष्ट्वा महाभागान् संविवर्धयिषून् प्रजाः ।देवर्षिः प्रियसंवादो नारदः प्राब्रवीदिदम् ।नाशाय वचनं तेषां शापायैवात्मनस्तथा॥ 8 ॥

tāṃstu dṛṣṭvā mahābhāgān saṃvivardhayiṣūn prajāḥ | devarṣiḥ priyasaṃvādo nāradaḥ prābravīdidam | nāśāya vacanaṃ teṣāṃ śāpāyaivātmanastathā

यं कश्यपः सुतवरं परमेष्ठी व्यजीजनत् ।दक्षस्य वै दुहितरि दक्षशापभयान्मुनिः॥ 9 ॥

yaṃ kaśyapaḥ sutavaraṃ parameṣṭhī vyajījanat | dakṣasya vai duhitari dakṣaśāpabhayānmuniḥ

पूर्वं स हि समुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिना ।असिक्न्यामथ वीरण्यां भूयो देवर्षिसत्तमः ।तं भूयो जनयामास पितेव मुनिपुङ्गवम्॥ 10 ॥

pūrvaṃ sa hi samutpanno nāradaḥ parameṣṭhinā | asiknyāmatha vīraṇyāṃ bhūyo devarṣisattamaḥ | taṃ bhūyo janayāmāsa piteva munipuṅgavam

तेन दक्षस्य पुत्रा वै हर्यश्वा इति विश्रुताः ।निर्मथ्य नाशिताः सर्वे विधिना च न संशयः॥ 11 ॥

tena dakṣasya putrā vai haryaśvā iti viśrutāḥ | nirmathya nāśitāḥ sarve vidhinā ca na saṃśayaḥ

तस्योद्यतस्तदा दक्षो नाशायामितविक्रमः ।महर्षीन् पुरतः कृत्वा याचितः परमेष्ठिना॥ 12 ॥

tasyodyatastadā dakṣo nāśāyāmitavikramaḥ | maharṣīn purataḥ kṛtvā yācitaḥ parameṣṭhinā

ततोऽभिसन्धिं चक्रुस्ते दक्षस्तु परमेष्ठिना ।कन्यायां नारदो मह्यं तव पुत्रो भवेदिति॥ 13 ॥

tato'bhisandhiṃ cakruste dakṣastu parameṣṭhinā | kanyāyāṃ nārado mahyaṃ tava putro bhavediti

ततो दक्षस्तु तां प्रादात्कन्यां वै परमेष्ठिने ।स तस्यां नारदो जज्ञे दक्षशापभयादृषिः॥ 14 ॥

tato dakṣastu tāṃ prādātkanyāṃ vai parameṣṭhine | sa tasyāṃ nārado jajñe dakṣaśāpabhayādṛṣiḥ

कथं विनाशिताः पुत्रा नारदेन महर्षिणा ।प्रजापतेर्द्विजश्रेष्ठ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः॥ 15 ॥

kathaṃ vināśitāḥ putrā nāradena maharṣiṇā | prajāpaterdvijaśreṣṭha śrotumicchāmi tattvataḥ

दक्षस्य पुत्रा हर्यश्वा विवर्धयिषवः प्रजाः ।समागता महावीर्या नारदस्तानुवाच ह॥ 16 ॥

dakṣasya putrā haryaśvā vivardhayiṣavaḥ prajāḥ | samāgatā mahāvīryā nāradastānuvāca ha

बालिशा बत यूयं वै नास्या जानीथ वै भुवः ।प्रमाणं स्रष्टुकामाः स्थ प्रजाः प्राचेतसात्मजाः ।अन्तरूर्ध्वमधश्चैव कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजाः॥ 17 ॥

bāliśā bata yūyaṃ vai nāsyā jānītha vai bhuvaḥ | pramāṇaṃ sraṣṭukāmāḥ stha prajāḥ prācetasātmajāḥ | antarūrdhvamadhaścaiva kathaṃ srakṣyatha vai prajāḥ

ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतोदिशम् ।प्रमाणं द्रष्टुकामस्ते गताः प्राचेतसात्मजाः॥ 18 ॥

te tu tadvacanaṃ śrutvā prayātāḥ sarvatodiśam | pramāṇaṃ draṣṭukāmaste gatāḥ prācetasātmajāḥ

वायोरनशनं प्राप्य गतास्ते वै पराभवम् ।अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः॥ 19 ॥

vāyoranaśanaṃ prāpya gatāste vai parābhavam | adyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ

हर्यश्वेष्वथ नष्टेषु दक्षः प्राचेतसः पुनः ।वैरण्यामेव पुत्राणां सहस्रमसृजत् प्रभुः॥ 20 ॥

haryaśveṣvatha naṣṭeṣu dakṣaḥ prācetasaḥ punaḥ | vairaṇyāmeva putrāṇāṃ sahasramasṛjat prabhuḥ

विवर्धयिषवस्ते तु शबलाश्वाः प्रजास्तदा ।पूर्वोक्तं वचनं तात नारदेनैव नोदिताः॥ 21 ॥

vivardhayiṣavaste tu śabalāśvāḥ prajāstadā | pūrvoktaṃ vacanaṃ tāta nāradenaiva noditāḥ

अन्योन्यमूचुस्ते सर्वे सम्यगाह महामुनिः ।भ्रातॄणां पदवीं ज्ञातुं गन्तव्यं नात्र संशयः॥ 22 ॥

anyonyamūcuste sarve samyagāha mahāmuniḥ | bhrātṝṇāṃ padavīṃ jñātuṃ gantavyaṃ nātra saṃśayaḥ

ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्याश्च सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः ।एकाग्राः स्वस्थमनसा यथावदनुपूर्वशः॥ 23 ॥

jñātvā pramāṇaṃ pṛthvyāśca sukhaṃ srakṣyāmahe prajāḥ | ekāgrāḥ svasthamanasā yathāvadanupūrvaśaḥ

तेऽपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतोदिशम् ।अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः॥ 24 ॥

te'pi tenaiva mārgeṇa prayātāḥ sarvatodiśam | adyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ

नष्टेषु शबलाश्वेषु दक्षः क्रुद्धोऽवदद् वचः ।नारदं नाशमेहीति गर्भवासं वसेति च॥ 25 ॥

naṣṭeṣu śabalāśveṣu dakṣaḥ kruddho'vadad vacaḥ | nāradaṃ nāśamehīti garbhavāsaṃ vaseti ca

तदाप्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणं नृप ।प्रयातो नश्यति क्षिप्रं तन्न कार्यं विपश्चिता॥ 26 ॥

tadāprabhṛti vai bhrātā bhrāturanveṣaṇaṃ nṛpa | prayāto naśyati kṣipraṃ tanna kāryaṃ vipaścitā

तांश्चापि नष्टान् विज्ञाय पुत्रान् दक्षः प्रजापतिः ।षष्टिं भूयोऽसृजत् कन्या वीरण्यामिति नः श्रुतम् ॥ तास्तदा प्रतिजग्राह भार्यार्थे कश्यपः प्रभुः ।सोमो धर्मश्च कौरव्य तथैवान्ये महर्षयः॥ 28 ॥

tāṃścāpi naṣṭān vijñāya putrān dakṣaḥ prajāpatiḥ | ṣaṣṭiṃ bhūyo'sṛjat kanyā vīraṇyāmiti naḥ śrutam || tāstadā pratijagrāha bhāryārthe kaśyapaḥ prabhuḥ | somo dharmaśca kauravya tathaivānye maharṣayaḥ

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश ।सप्तविंशतिं सोमाय चतस्रोऽरिष्टनेमिने॥ 29 ॥

dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa | saptaviṃśatiṃ somāya catasro'riṣṭanemine

द्वे चैव भृगुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा ।द्वे कृशाश्वाय विदुषे तासां नामानि मे शृणु॥ 30 ॥

dve caiva bhṛguputrāya dve caivāṅgirase tathā | dve kṛśāśvāya viduṣe tāsāṃ nāmāni me śṛṇu

अरुन्धती वसुर्यामी लभ्या भानुर्मरुत्वती ।सङ्कल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भारत ।धर्मपत्न्यो दश त्वेतास्तास्वपत्यानि मे शृणु॥ 31 ॥

arundhatī vasuryāmī labhyā bhānurmarutvatī | saṅkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvā ca bhārata | dharmapatnyo daśa tvetāstāsvapatyāni me śṛṇu

विश्वेदेवाश्च विश्वायाः साध्यान् साध्या व्यजायत ।मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो वसोस्तु वसवस्तथा॥ 32 ॥

viśvedevāśca viśvāyāḥ sādhyān sādhyā vyajāyata | marutvatyāṃ marutvanto vasostu vasavastathā

भानोस्तु भानवस्तात मुहूर्ताया मुहूर्तजाः॥ 33 ॥

bhānostu bhānavastāta muhūrtāyā muhūrtajāḥ

लम्बायाश्चैव घोषोऽथ नागवीथी च यामिजा ।पृथिवीविषयं सर्वमरुन्धत्यां व्यजायत॥ 34 ॥

lambāyāścaiva ghoṣo'tha nāgavīthī ca yāmijā | pṛthivīviṣayaṃ sarvamarundhatyāṃ vyajāyata

सङ्कल्पायास्तु सर्वात्मा जज्ञे सङ्कल्प एव हि ।गवीथ्याश्च यामिन्या वृषलम्बा व्यजायत॥ 35 ॥

saṅkalpāyāstu sarvātmā jajñe saṅkalpa eva hi | gavīthyāśca yāminyā vṛṣalambā vyajāyata

राजन् सोमपत्न्यस्तु दक्षः प्राचेतसो ददौ ।सर्वा नक्षत्रनाम्न्यस्ता ज्यौतिषे परिकीर्तिताः॥ 36 ॥

rājan somapatnyastu dakṣaḥ prācetaso dadau | sarvā nakṣatranāmnyastā jyautiṣe parikīrtitāḥ

येrद्क़्‍ त्वन्ये ख्यातिमन्तो वै देवा ज्योतिःपुरोगमाः ।वसवोऽष्टौ समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि विस्तरम्॥ 37 ॥

yerdq‍ tvanye khyātimanto vai devā jyotiḥpurogamāḥ | vasavo'ṣṭau samākhyātāsteṣāṃ vakṣyāmi vistaram

आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलानलौ ।प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो नामभिः स्मृताः॥ 38 ॥

āpo dhruvaśca somaśca dharaścaivānilānalau | pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavo nāmabhiḥ smṛtāḥ

आपस्य पुत्रो वैतण्ड्यः श्रमः शान्तो मुनिस्तथा ।ध्रुवस्य पुत्रो भगवान् कालो लोकप्रकालनः॥ 39 ॥

āpasya putro vaitaṇḍyaḥ śramaḥ śānto munistathā | dhruvasya putro bhagavān kālo lokaprakālanaḥ

सोमस्य भगवान् वर्चा वर्चस्वी येन जायते ।धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस्तथा ।मनोहरायाः शिशिरः प्राणोऽथ रमणस्तथा॥ 40 ॥

somasya bhagavān varcā varcasvī yena jāyate | dharasya putro draviṇo hutahavyavahastathā | manoharāyāḥ śiśiraḥ prāṇo'tha ramaṇastathā

अनिलस्य शिवा भार्या यस्याः पुत्रो मनोजवः ।अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य तु॥ 41 ॥

anilasya śivā bhāryā yasyāḥ putro manojavaḥ | avijñātagatiścaiva dvau putrāvanilasya tu

अग्निपुत्रः कुमारस्तु शरस्तम्बे श्रियान्वितः ।तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठजाः॥ 42 ॥

agniputraḥ kumārastu śarastambe śriyānvitaḥ | tasya śākho viśākhaśca naigameyaśca pṛṣṭhajāḥ

अपत्यं कृत्तिकानां तु कार्तिकेय इति स्मृतः ।स्कन्दः सनत्कुमारश्च सृष्टः पादेन तेजसः॥ 43 ॥

apatyaṃ kṛttikānāṃ tu kārtikeya iti smṛtaḥ | skandaḥ sanatkumāraśca sṛṣṭaḥ pādena tejasaḥ

प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रमृष्टिं नाम्ना च देवलम् ।द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ तपस्विनौ॥ 44 ॥

pratyūṣasya viduḥ putramṛṣṭiṃ nāmnā ca devalam | dvau putrau devalasyāpi kṣamāvantau tapasvinau

बृहस्पतेस्तु भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी ।योगसिद्धा जगत् कृत्स्नमसक्ता विचचार ह॥ 45 ॥

bṛhaspatestu bhaginī varastrī brahmacāriṇī | yogasiddhā jagat kṛtsnamasaktā vicacāra ha

प्रभासस्य च सा भार्या वसूनामष्टमस्य च ।विश्वकर्मा महाभागस्तस्यां जज्ञे प्रजापतिः॥ 46 ॥

prabhāsasya ca sā bhāryā vasūnāmaṣṭamasya ca | viśvakarmā mahābhāgastasyāṃ jajñe prajāpatiḥ

कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वर्धकिः ।भूषणानां च सर्वेषां कर्ता शिल्पवतां वरः॥ 47 ॥

kartā śilpasahasrāṇāṃ tridaśānāṃ ca vardhakiḥ | bhūṣaṇānāṃ ca sarveṣāṃ kartā śilpavatāṃ varaḥ

यः सर्वासां विमानानि देवतानां चकार ह ।मनुष्याश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः॥ 48 ॥

yaḥ sarvāsāṃ vimānāni devatānāṃ cakāra ha | manuṣyāścopajīvanti yasya śilpaṃ mahātmanaḥ

सुरभी कश्यपाद् रुद्रानेकादश विनिर्ममे ।महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती॥ 49 ॥

surabhī kaśyapād rudrānekādaśa vinirmame | mahādevaprasādena tapasā bhāvitā satī

अजैकपादहिर्बुध्न्यस्त्वष्टा रुद्राश्च भारत ।त्वष्टुश्चैवात्मजः श्रीमान् विश्वरूपो महायशाः॥ 50 ॥

ajaikapādahirbudhnyastvaṣṭā rudrāśca bhārata | tvaṣṭuścaivātmajaḥ śrīmān viśvarūpo mahāyaśāḥ

हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्चापराजितः ।वृषाकपिश्च शम्भुश्च कपर्दी रैवतस्तथा॥ 51 ॥

haraśca bahurūpaśca tryambakaścāparājitaḥ | vṛṣākapiśca śambhuśca kapardī raivatastathā

मृगव्याधश्च सर्पश्च कपाली च विशाम्पते ।एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः॥ 52 ॥

mṛgavyādhaśca sarpaśca kapālī ca viśāmpate | ekādaśaite kathitā rudrāstribhuvaneśvarāḥ

शतं त्वेवं समाख्यातं रुद्राणाममितौजसाम् ।पुराणे भरतश्रेष्ठ यैर्व्याप्ताः सचराचराः॥ 53 ॥

śataṃ tvevaṃ samākhyātaṃ rudrāṇāmamitaujasām | purāṇe bharataśreṣṭha yairvyāptāḥ sacarācarāḥ

लोका भरतशार्दूल कश्यपस्य निबोध मे ।अदितिर्दितिर्दनुश्चैव अरिष्टा सुरसा खशा॥ 54 ॥

lokā bharataśārdūla kaśyapasya nibodha me | aditirditirdanuścaiva ariṣṭā surasā khaśā

सुरभिर्विनता चैव ताम्रा क्रोधवशा इरा ।कद्रुर्मुनिश्च राजेन्द्र तास्वपत्यानि मे शृणु॥ 55 ॥

surabhirvinatā caiva tāmrā krodhavaśā irā | kadrurmuniśca rājendra tāsvapatyāni me śṛṇu

पूर्वमन्वन्तरे श्रेष्ठा द्वादशासन् सुरोत्तमाः ।तुषिता नाम तेऽन्योन्यमूचुर्वैवस्वतेऽन्तरे॥ 56 ॥

pūrvamanvantare śreṣṭhā dvādaśāsan surottamāḥ | tuṣitā nāma te'nyonyamūcurvaivasvate'ntare

उपस्थितेऽतियशसि चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।हितार्थं सर्वसत्त्वानां समागम्य परस्परम्॥ 57 ॥

upasthite'tiyaśasi cākṣuṣasyāntare manoḥ | hitārthaṃ sarvasattvānāṃ samāgamya parasparam

आगच्छत द्रुतं देवा अदितिं सम्प्रविश्य वै ।मन्वन्तरे प्रसूयामस्तन्नः श्रेयो भविष्यति॥ 58 ॥

āgacchata drutaṃ devā aditiṃ sampraviśya vai | manvantare prasūyāmastannaḥ śreyo bhaviṣyati

एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।मारीचात् कश्यपाज्जातास्तेऽदित्या दक्षकन्यया॥ 59 ॥

evamuktvā tu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ | mārīcāt kaśyapājjātāste'dityā dakṣakanyayā

तत्र विष्णुश्च शक्रश्च जज्ञाते पुनरेव हि ।अर्यमा चैव धाता च त्वष्टा पूषा च भारत॥ 60 ॥

tatra viṣṇuśca śakraśca jajñāte punareva hi | aryamā caiva dhātā ca tvaṣṭā pūṣā ca bhārata

विवस्वान् सविता चैव मित्रो वरुण एव च ।अंशो भगश्चातितेजा आदित्या द्वादश स्मृताः॥ 61 ॥

vivasvān savitā caiva mitro varuṇa eva ca | aṃśo bhagaścātitejā ādityā dvādaśa smṛtāḥ

चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वमासन् ये तुषिताः सुराः ।वैवस्वतेऽन्तरे ते वै आदित्या द्वादश स्मृताः॥ 62 ॥

cākṣuṣasyāntare pūrvamāsan ye tuṣitāḥ surāḥ | vaivasvate'ntare te vai ādityā dvādaśa smṛtāḥ

सप्तविंशतिर्याः प्रोक्ताः सोमपत्न्योऽथ सुव्रताः ।तासामपत्याभ्यभवन् दीप्तान्यमिततेजसाम्॥ 63 ॥

saptaviṃśatiryāḥ proktāḥ somapatnyo'tha suvratāḥ | tāsāmapatyābhyabhavan dīptānyamitatejasām

अरिष्टनेमिपन्तीनामपत्यानीह षोडश ।बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्रो विद्युतः स्मृताः॥ 64 ॥

ariṣṭanemipantīnāmapatyānīha ṣoḍaśa | bahuputrasya viduṣaścatasro vidyutaḥ smṛtāḥ

प्रत्यङ्गिरसजाः श्रेष्ठा ऋचो ब्रह्मर्षिसत्कृताः ।कृशाश्वस्य तु राजर्षेर्देवप्रहरणानि च॥ 65 ॥

pratyaṅgirasajāḥ śreṣṭhā ṛco brahmarṣisatkṛtāḥ | kṛśāśvasya tu rājarṣerdevapraharaṇāni ca

एते युगसहस्रान्ते जायन्ते पुनरेव हि ।सर्वदेवगणास्तात त्रयस्त्रिंशत् तु कामजाः॥ 66 ॥

ete yugasahasrānte jāyante punareva hi | sarvadevagaṇāstāta trayastriṃśat tu kāmajāḥ

तेषामपि च राजेन्द्र निरोधोत्पत्तिरुच्यते॥ 67 ॥

teṣāmapi ca rājendra nirodhotpattirucyate

यथा सूर्यस्य गगने उदयास्तमने इह ।एवं देवनिकायस्ते सम्भवन्ति युगे युगे॥ 68 ॥

yathā sūryasya gagane udayāstamane iha | evaṃ devanikāyaste sambhavanti yuge yuge

दित्याः पुत्रद्वयं जज्ञे कश्यपादिति नः श्रुतम् ।हिरण्यकशिपुश्चैव हिरण्याक्षश्च वीर्यवान्॥ 69 ॥

dityāḥ putradvayaṃ jajñe kaśyapāditi naḥ śrutam | hiraṇyakaśipuścaiva hiraṇyākṣaśca vīryavān

सिंहिका चाभवत् कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः ।सैंहिकेया इति ख्यातास्तस्याः पुत्रा महाबलाः ।गणैश्च सह राजेन्द्र दशसाहस्रमुच्यते॥ 70 ॥

siṃhikā cābhavat kanyā vipracitteḥ parigrahaḥ | saiṃhikeyā iti khyātāstasyāḥ putrā mahābalāḥ | gaṇaiśca saha rājendra daśasāhasramucyate

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः ।असङ्ख्याता महाबाहो हिरण्यकशिपोः शृणु॥ 71 ॥

teṣāṃ putrāśca pautrāśca śataśo'tha sahasraśaḥ | asaṅkhyātā mahābāho hiraṇyakaśipoḥ śṛṇu

हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारः प्रथितौजसः ।अनुह्रादश्च ह्रादश्च प्रह्रादश्चैव वीर्यवान्॥ 72 ॥

hiraṇyakaśipoḥ putrāścatvāraḥ prathitaujasaḥ | anuhrādaśca hrādaśca prahrādaścaiva vīryavān

संह्रादश्च चतुर्थोऽभूद्ध्रादपुत्रो ह्रदस्तथा ।संह्रादपुत्रः सुन्दश्च निसुन्दस्तावुभौ स्मृतौ॥ 73 ॥

saṃhrādaśca caturtho'bhūddhrādaputro hradastathā | saṃhrādaputraḥ sundaśca nisundastāvubhau smṛtau

अनुह्रादसुतौ ह्यायुः शिबिकालस्तथैव ह ।विरोचनश्च प्राह्रादिर्बलिर्जज्ञे विरोचनात्॥ 74 ॥

anuhrādasutau hyāyuḥ śibikālastathaiva ha | virocanaśca prāhrādirbalirjajñe virocanāt

बले पुत्रशतं त्वासीद् बाणज्येष्ठं नराधिप ।धृतराष्ट्रश्च सूर्यश्च चन्द्रमाश्चेन्द्रतापनः॥ 75 ॥

bale putraśataṃ tvāsīd bāṇajyeṣṭhaṃ narādhipa | dhṛtarāṣṭraśca sūryaśca candramāścendratāpanaḥ

कुम्भनाभो गर्दभाक्षः कुक्षिरित्येवमादयः ।बाणस्तेषामतिबलो ज्येष्ठः पशुपतेः प्रियः॥ 76 ॥

kumbhanābho gardabhākṣaḥ kukṣirityevamādayaḥ | bāṇasteṣāmatibalo jyeṣṭhaḥ paśupateḥ priyaḥ

पुराकल्पे हि बाणेन प्रसाद्योमापतिं प्रभुम् ।पार्श्वतो विहरिष्यामि इत्येवं याचितो वरः॥ 77 ॥

purākalpe hi bāṇena prasādyomāpatiṃ prabhum | pārśvato vihariṣyāmi ityevaṃ yācito varaḥ

बाणस्य चेन्द्रदमनो लोहित्यामुपपद्यत ।गणास्तथासुरा राजञ्छतसाहस्रसम्मिताः॥ 78 ॥

bāṇasya cendradamano lohityāmupapadyata | gaṇāstathāsurā rājañchatasāhasrasammitāḥ

हिरण्याक्षसुताः पञ्च विद्वांसः सुमहाबलाः ।झर्झरः शकुनिश्चैव भूतसन्तापनस्तथा ।महानाभश्च विक्रान्तः कालनाभस्तथैव च॥ 79 ॥

hiraṇyākṣasutāḥ pañca vidvāṃsaḥ sumahābalāḥ | jharjharaḥ śakuniścaiva bhūtasantāpanastathā | mahānābhaśca vikrāntaḥ kālanābhastathaiva ca

अभवन् दनुपुत्राश्च शतं तीव्रपराक्रमाः ।तपस्विनो महावीर्याः प्राधान्येन निबोध तान्॥ 80 ॥

abhavan danuputrāśca śataṃ tīvraparākramāḥ | tapasvino mahāvīryāḥ prādhānyena nibodha tān

द्विमूर्धा शकुनिश्चैव तथा शङ्कुशिरा विभुः ।शङ्कुकर्णो विराधश्च गवेष्ठी दुन्दुभिस्तथा ।अयोमुखः शम्बरश्च कपिलो वामनस्तथा॥ 81 ॥

dvimūrdhā śakuniścaiva tathā śaṅkuśirā vibhuḥ | śaṅkukarṇo virādhaśca gaveṣṭhī dundubhistathā | ayomukhaḥ śambaraśca kapilo vāmanastathā

मरीचिर्मघवांश्चैव इरा शङ्कुशिरा वृकः ।विक्षोभणश्च केतुश्च केतुवीर्यशतह्रदौ॥ 82 ॥

marīcirmaghavāṃścaiva irā śaṅkuśirā vṛkaḥ | vikṣobhaṇaśca ketuśca ketuvīryaśatahradau

इन्द्रजित् सत्यजिच्चैव वज्रनाभस्तथैव च ।महानाभश्च विक्रान्तः कालनाभस्तथैव च॥ 83 ॥

indrajit satyajiccaiva vajranābhastathaiva ca | mahānābhaśca vikrāntaḥ kālanābhastathaiva ca

एकचक्रो महाबाहुस्तारकश्च महाबलः ।वैश्वानरः पुलोमा च विद्रावणमहासुरौ॥ 84 ॥

ekacakro mahābāhustārakaśca mahābalaḥ | vaiśvānaraḥ pulomā ca vidrāvaṇamahāsurau

स्वर्भानुर्वृषपर्वा च तुहुण्डश्च महासुरः ।सूक्ष्मश्चैवातिचन्द्रश्च ऊर्णनाभो महागिरिः॥ 85 ॥

svarbhānurvṛṣaparvā ca tuhuṇḍaśca mahāsuraḥ | sūkṣmaścaivāticandraśca ūrṇanābho mahāgiriḥ

असिलोमा च केशी च शठश्च बलको मदः ।तथा गगनमूर्धा च कुम्भनाभो महासुरः॥ 86 ॥

asilomā ca keśī ca śaṭhaśca balako madaḥ | tathā gaganamūrdhā ca kumbhanābho mahāsuraḥ

प्रमदो मयश्च कुपथो हयग्रीवश्च वीर्यवान् ।वैसृपः सविरूपाक्षः सुपथोऽथ हराहरौ॥ 87 ॥

pramado mayaśca kupatho hayagrīvaśca vīryavān | vaisṛpaḥ savirūpākṣaḥ supatho'tha harāharau

हिरण्यकशिपुश्चैव शतमायश्च शम्बरः ।शरभः शलभश्चैव विप्रचित्तिश्च वीर्यवान्॥ 88 ॥

hiraṇyakaśipuścaiva śatamāyaśca śambaraḥ | śarabhaḥ śalabhaścaiva vipracittiśca vīryavān

एते सर्वे दनोः पुत्राः कश्यपादभिजज्ञिरे ।विप्रचित्तिप्रधानास्ते दानवाः सुमहाबलाः॥ 89 ॥

ete sarve danoḥ putrāḥ kaśyapādabhijajñire | vipracittipradhānāste dānavāḥ sumahābalāḥ

एतेषां यदपत्यं तु तन्न शक्यं नराधिप ।प्रसङ्ख्यातुं महीपाल पुत्रपौत्राद्यनन्तकम्॥ 90 ॥

eteṣāṃ yadapatyaṃ tu tanna śakyaṃ narādhipa | prasaṅkhyātuṃ mahīpāla putrapautrādyanantakam

स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या पुलोम्नश्च सुतात्रयम् ।उपदानवी हयशिराः शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी॥ 91 ॥

svarbhānostu prabhā kanyā pulomnaśca sutātrayam | upadānavī hayaśirāḥ śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī

पुलोमा कालिका चैव वैश्वानरसुते उभे ।बह्वपत्ये महावीर्ये मारीचेस्तु परिग्रहः॥ 92 ॥

pulomā kālikā caiva vaiśvānarasute ubhe | bahvapatye mahāvīrye mārīcestu parigrahaḥ

तयोः पुत्रसहस्राणि षष्टिं दानवनन्दनान् ।चतुर्दशशतानन्यान् हिरण्यपुरवासिनः॥ 93 ॥

tayoḥ putrasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ dānavanandanān | caturdaśaśatānanyān hiraṇyapuravāsinaḥ

मारीचिर्जनयामास महता तपसान्वितः ।पौलोमाः कालकेयाश्च दानवास्ते महाबलाः॥ 94 ॥

mārīcirjanayāmāsa mahatā tapasānvitaḥ | paulomāḥ kālakeyāśca dānavāste mahābalāḥ

अवध्या देवतानां च हिरण्यपुरवासिनः ।कृताः पितामहेनाजौ निहताः सव्यसाचिना॥ 95 ॥

avadhyā devatānāṃ ca hiraṇyapuravāsinaḥ | kṛtāḥ pitāmahenājau nihatāḥ savyasācinā

प्रभाया नहुषः पुत्रः सृञ्जयश्च शचीसुतः ।पूरुं जज्ञेऽथ शर्मिष्ठा दुष्यन्तमुपदानवी॥ 96 ॥

prabhāyā nahuṣaḥ putraḥ sṛñjayaśca śacīsutaḥ | pūruṃ jajñe'tha śarmiṣṭhā duṣyantamupadānavī

ततोऽपरे महावीर्या दानवास्त्वतिदारुणाः ।सिंहिकायामथोत्पन्ना विप्रचित्तेः सुतास्तदा॥ 97 ॥

tato'pare mahāvīryā dānavāstvatidāruṇāḥ | siṃhikāyāmathotpannā vipracitteḥ sutāstadā

दैत्यदानवसंयोगाज्जातास्तीव्रपराक्रमाः ।सैंहिकेया इति ख्यातास्त्रयोदश महाबलाः॥ 98 ॥

daityadānavasaṃyogājjātāstīvraparākramāḥ | saiṃhikeyā iti khyātāstrayodaśa mahābalāḥ

व्यंशः शल्यश्च बलिनौ नभश्चैव महाबलः ।वातापिर्नमुचिश्चैव इल्वलः खसृमस्तथा॥ 99 ॥

vyaṃśaḥ śalyaśca balinau nabhaścaiva mahābalaḥ | vātāpirnamuciścaiva ilvalaḥ khasṛmastathā

आञ्जिको नरकश्चैव कालनाभस्तथैव च ।शुकः पोतरणश्चैव वज्रनाभश्च वीर्यवान्॥ 100 ॥

āñjiko narakaścaiva kālanābhastathaiva ca | śukaḥ potaraṇaścaiva vajranābhaśca vīryavān

राहुर्ज्येष्ठस्तु तेषां वै सूर्यचन्द्रविमर्दनः ।मूकश्चैव तुहुण्डश्च ह्रादपुत्रौ बभूवतुः॥ 101 ॥

rāhurjyeṣṭhastu teṣāṃ vai sūryacandravimardanaḥ | mūkaścaiva tuhuṇḍaśca hrādaputrau babhūvatuḥ

मारीचः सुन्दपुत्रश्च ताडकायां व्यजायत ।शिवमाणस्तथा चैव सुरकल्पश्च वीर्यवान्॥ 102 ॥

mārīcaḥ sundaputraśca tāḍakāyāṃ vyajāyata | śivamāṇastathā caiva surakalpaśca vīryavān

एते वै दानवाः श्रेष्ठा दनुवंशविवर्द्धनाः ।तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः॥ 103 ॥

ete vai dānavāḥ śreṣṭhā danuvaṃśavivarddhanāḥ | teṣāṃ putrāśca pautrāśca śataśo'tha sahasraśaḥ

संह्रादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः कुले ।समुत्पन्नाः सुतपसा महान्तो भावितात्मनः॥ 104 ॥

saṃhrādasya tu daityasya nivātakavacāḥ kule | samutpannāḥ sutapasā mahānto bhāvitātmanaḥ

तिस्रः कोट्यः सुतास्तेषां मणिमत्यां निवासिनाम् ।तेऽप्यवध्यास्तु देवानामर्जुनेन निपातिताः॥ 105 ॥

tisraḥ koṭyaḥ sutāsteṣāṃ maṇimatyāṃ nivāsinām | te'pyavadhyāstu devānāmarjunena nipātitāḥ

षट् सुताः सुमहासत्त्वास्ताम्रायाः परिकीर्तिताः ।काकी श्येनी च भासी च सुग्रीवी शुचि गृध्रिका॥ 106 ॥

ṣaṭ sutāḥ sumahāsattvāstāmrāyāḥ parikīrtitāḥ | kākī śyenī ca bhāsī ca sugrīvī śuci gṛdhrikā

काकी काकानजनयदुलूकी प्रत्युलूककान् ।श्येनी श्येनांस्तथा भासी भासान् गृध्रांश्च गृध्र्यपि॥ 107 ॥

kākī kākānajanayadulūkī pratyulūkakān | śyenī śyenāṃstathā bhāsī bhāsān gṛdhrāṃśca gṛdhryapi

शुचिरौदकान् पक्षिगणान् सुग्रीवी तु परन्तप ।अश्वानुष्ट्रान् गर्दभांश्च ताम्रावंशः प्रकीर्तितः॥ 108 ॥

śuciraudakān pakṣigaṇān sugrīvī tu parantapa | aśvānuṣṭrān gardabhāṃśca tāmrāvaṃśaḥ prakīrtitaḥ

विनतायास्तु पुत्रौ द्वावरुणो गरुडस्तथा ।सुपर्णः पततां श्रेष्ठो दारुणः स्वेन कर्मणा॥ 109 ॥

vinatāyāstu putrau dvāvaruṇo garuḍastathā | suparṇaḥ patatāṃ śreṣṭho dāruṇaḥ svena karmaṇā

सुरसायाः सहस्रं तु सर्पाणाममितौजसाम् ।अनेकशिरसां तात खेचराणां महात्मनाम्॥ 110 ॥

surasāyāḥ sahasraṃ tu sarpāṇāmamitaujasām | anekaśirasāṃ tāta khecarāṇāṃ mahātmanām

काद्रवेयाश्च बलिनः सहस्रममितौजसः ।सुपर्णवशगा नागा जङिरेऽनेकमस्तकाः॥ 111 ॥

kādraveyāśca balinaḥ sahasramamitaujasaḥ | suparṇavaśagā nāgā jaṅire'nekamastakāḥ

तेषां प्रधानाः सततं शेषवासुकितक्षकाः ।ऐरावतो महापद्मः कम्बलाश्वतरावुभौ॥ 112 ॥

teṣāṃ pradhānāḥ satataṃ śeṣavāsukitakṣakāḥ | airāvato mahāpadmaḥ kambalāśvatarāvubhau

एलापत्रस्तथा शङ्खः कर्कोटकधनञ्जयौ ।महानीलमहाकर्णौ धृतराष्ट्रबलाहकौ॥ 113 ॥

elāpatrastathā śaṅkhaḥ karkoṭakadhanañjayau | mahānīlamahākarṇau dhṛtarāṣṭrabalāhakau

कुहरः पुष्पदष्ट्रश्च दुर्मुखः सुमुखस्तथा ।शङ्खश्च शङ्खपालश्च कपिलो वामनस्तथा॥ 114 ॥

kuharaḥ puṣpadaṣṭraśca durmukhaḥ sumukhastathā | śaṅkhaśca śaṅkhapālaśca kapilo vāmanastathā

नहुषः शङ्खरोमा च मणिरित्येवमादयः ।तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च गरुडेन निपातिताः॥ 115 ॥

nahuṣaḥ śaṅkharomā ca maṇirityevamādayaḥ | teṣāṃ putrāśca pautrāśca garuḍena nipātitāḥ

चतुर्दश सहस्राणि क्रूराणां पवनाशिनाम् ।गणं क्रोधवशं विद्धि तस्य सर्वे च दंष्ट्रिणः ११६॥ स्थलजाः पक्षिणोऽब्जाश्च धरायाः प्रसवाः स्मृताः ।गास्तु वै जनयामास सुरभिर्महिषांस्तथा॥ 117 ॥

caturdaśa sahasrāṇi krūrāṇāṃ pavanāśinām | gaṇaṃ krodhavaśaṃ viddhi tasya sarve ca daṃṣṭriṇaḥ 116|| sthalajāḥ pakṣiṇo'bjāśca dharāyāḥ prasavāḥ smṛtāḥ | gāstu vai janayāmāsa surabhirmahiṣāṃstathā

इरा वृक्षलतावल्लीस्तृणजातीश्च सर्वशः ।कशा तु यक्षरक्षांसि मुनिरप्सरसस्तथा॥ 118 ॥

irā vṛkṣalatāvallīstṛṇajātīśca sarvaśaḥ | kaśā tu yakṣarakṣāṃsi munirapsarasastathā

अरिष्टा तु महासत्त्वान् गन्धर्वानमितौजसः ।एते कश्यपदायादाः कीर्तिताः स्थाणुजङ्गमाः॥ 119 ॥

ariṣṭā tu mahāsattvān gandharvānamitaujasaḥ | ete kaśyapadāyādāḥ kīrtitāḥ sthāṇujaṅgamāḥ

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः ।एष मन्वन्तरे तात सर्गः स्वारोचिषे स्मृतः॥ 120 ॥

teṣāṃ putrāśca pautrāśca śataśo'tha sahasraśaḥ | eṣa manvantare tāta sargaḥ svārociṣe smṛtaḥ

वैवस्वते तु महति वारुणे वितते क्रतौ ।जुह्वानस्य ब्रह्मणो वै प्रजासर्गं इहोच्यते॥ 121 ॥

vaivasvate tu mahati vāruṇe vitate kratau | juhvānasya brahmaṇo vai prajāsargaṃ ihocyate

पूर्वं यत्र तु ब्रह्मर्षीनुत्पन्नान् सप्त मानसान् ।पुत्रत्वे कल्पयामास स्वयमेव पितामहः॥ 122 ॥

pūrvaṃ yatra tu brahmarṣīnutpannān sapta mānasān | putratve kalpayāmāsa svayameva pitāmahaḥ

ततो विरोधे देवानां दानवानां च भारत ।दितिर्विनष्टपुत्रा वै तोषयामास कश्यपम्॥ 123 ॥

tato virodhe devānāṃ dānavānāṃ ca bhārata | ditirvinaṣṭaputrā vai toṣayāmāsa kaśyapam

तां कश्यपः प्रसन्नात्मा सम्यगाराधितस्तया ।वरेण च्छन्दयामास सा च वव्रे वरं ततः॥ 124 ॥

tāṃ kaśyapaḥ prasannātmā samyagārādhitastayā | vareṇa cchandayāmāsa sā ca vavre varaṃ tataḥ

पुत्रमिन्द्रवधार्थाय समर्थममितौजसम् ।स च तस्यै वरं प्रादात् प्रार्थितं सुमहातपाः॥ 125 ॥

putramindravadhārthāya samarthamamitaujasam | sa ca tasyai varaṃ prādāt prārthitaṃ sumahātapāḥ

दत्त्वा च वरमव्यग्रो मारीचस्तामभाषत ।भविष्यति सुतस्तेऽयं यद्येवं धारयिष्यसि॥ 126 ॥

dattvā ca varamavyagro mārīcastāmabhāṣata | bhaviṣyati sutaste'yaṃ yadyevaṃ dhārayiṣyasi

इन्द्रं सुतो निहन्ता ते गर्भं वै शरदां शतम् ।यदि धारयसे शौचं तत्परा व्रतमास्थिता॥ 127 ॥

indraṃ suto nihantā te garbhaṃ vai śaradāṃ śatam | yadi dhārayase śaucaṃ tatparā vratamāsthitā

तथेत्यभिहितो भर्ता तया देव्या महातपाः ।धारयामास गर्भं तु शुचिः सा वसुधाधिप॥ 128 ॥

tathetyabhihito bhartā tayā devyā mahātapāḥ | dhārayāmāsa garbhaṃ tu śuciḥ sā vasudhādhipa

ततोऽभ्युपागमद् दित्यां गर्भमाधाय कश्यपः ।रोचयन् वै गणश्रेष्ठं देवानाममितौजसाम्॥ 129 ॥

tato'bhyupāgamad dityāṃ garbhamādhāya kaśyapaḥ | rocayan vai gaṇaśreṣṭhaṃ devānāmamitaujasām

तेजः सम्भृत्य दुर्धर्षमवध्यममरैरपि ।जगाम पर्वतायैव तपसे शंसितव्रतः॥ 130 ॥

tejaḥ sambhṛtya durdharṣamavadhyamamarairapi | jagāma parvatāyaiva tapase śaṃsitavrataḥ

तस्याश्चैवान्तरप्रेप्सुरभवत् पाकशासनः ।ऊने वर्षशते चास्या ददर्शान्तरमच्युतः॥ 131 ॥

tasyāścaivāntaraprepsurabhavat pākaśāsanaḥ | ūne varṣaśate cāsyā dadarśāntaramacyutaḥ

अकृत्वा पादयोः शौचं दितिः शयनमाविशत् ।निद्रां च कारयामास तस्याः कुक्षिं प्रविश्य सः॥ 132 ॥

akṛtvā pādayoḥ śaucaṃ ditiḥ śayanamāviśat | nidrāṃ ca kārayāmāsa tasyāḥ kukṣiṃ praviśya saḥ

वज्रपाणिस्ततो गर्भं सप्तधा तं न्यकृन्तत ।स पाट्यमानो वज्रेण गर्भस्तु प्ररुरोद ह॥ 133 ॥

vajrapāṇistato garbhaṃ saptadhā taṃ nyakṛntata | sa pāṭyamāno vajreṇa garbhastu praruroda ha

मा रोदीरिति तं शक्रः पुनः पुनरथाब्रवीत् ।सोऽभवत् सप्तधा गर्भस्तमिन्द्रो रुषितः पुनः॥ 134 ॥

mā rodīriti taṃ śakraḥ punaḥ punarathābravīt | so'bhavat saptadhā garbhastamindro ruṣitaḥ punaḥ

एकैकं सप्तधा चक्रे वज्रेणैवारिकर्शनः ।मरुतो नाम देवास्ते बभूवुर्भरतर्षभ॥ 135 ॥

ekaikaṃ saptadhā cakre vajreṇaivārikarśanaḥ | maruto nāma devāste babhūvurbharatarṣabha

यथैवोक्तं मघवता तथैव मरुतोऽभवन् ।देवा एकोनपञ्चाशत् सहाया वज्रपाणिनः॥ 136 ॥

yathaivoktaṃ maghavatā tathaiva maruto'bhavan | devā ekonapañcāśat sahāyā vajrapāṇinaḥ

तेषामेवं प्रवृद्धानां भूतानां जनमेजय ।रोचयन् वै गणश्रेष्ठं देवानाममितौजसाम्॥ 137 ॥

teṣāmevaṃ pravṛddhānāṃ bhūtānāṃ janamejaya | rocayan vai gaṇaśreṣṭhaṃ devānāmamitaujasām

निकायेषु निकायेषु हरिः प्रादात् प्रजापतीन् ।क्रमशस्तानि राज्यानि पृथुपूर्वाणि भारत॥ 138 ॥

nikāyeṣu nikāyeṣu hariḥ prādāt prajāpatīn | kramaśastāni rājyāni pṛthupūrvāṇi bhārata

स हरिः पुरुषो वीरः कृष्णो जिष्णुः प्रजापतिः ।पर्जन्यस्तपनोऽव्यक्तस्तस्य सर्वमिदं जगत्॥ 139 ॥

sa hariḥ puruṣo vīraḥ kṛṣṇo jiṣṇuḥ prajāpatiḥ | parjanyastapano'vyaktastasya sarvamidaṃ jagat

भूतसर्गमिमं सम्यग्जानतो भरतर्षभ ।मरुतां च शुभं जन्म शृण्वतः पठतोऽपि वा ।नावृत्तिभयमस्तीह परलोकभयं कुतः॥ 140 ॥

bhūtasargamimaṃ samyagjānato bharatarṣabha | marutāṃ ca śubhaṃ janma śṛṇvataḥ paṭhato'pi vā | nāvṛttibhayamastīha paralokabhayaṃ kutaḥ