Parva 1, Adhyāya 2

स सृष्टासु प्रजास्वेवमापवो वै प्रजापतिः ।लेभे वै पुरुषः पत्नीं शतरूपामयोनिजाम्॥ 1 ॥

sa sṛṣṭāsu prajāsvevamāpavo vai prajāpatiḥ | lebhe vai puruṣaḥ patnīṃ śatarūpāmayonijām

आपवस्य महिम्ना तु दिवमावृत्य तिष्ठतः ।धर्मेणैव महाराज शतरूपा व्यजायत॥ 2 ॥

āpavasya mahimnā tu divamāvṛtya tiṣṭhataḥ | dharmeṇaiva mahārāja śatarūpā vyajāyata

सा तु वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् ।भर्तारं दीप्ततपसं पुरुषं प्रत्यपद्यत॥ 3 ॥

sā tu varṣāyutaṃ taptvā tapaḥ paramaduścaram | bhartāraṃ dīptatapasaṃ puruṣaṃ pratyapadyata

स वै स्वायम्भुवस्तात पुरुषो मनुरुच्यते ।तस्यैकसप्ततियुगं मन्वन्तरमिहोच्यते॥ 4 ॥

sa vai svāyambhuvastāta puruṣo manurucyate | tasyaikasaptatiyugaṃ manvantaramihocyate

वैराजात् पुरुषाद् वीरं शतरूपा व्यजायत ।प्रियव्रतोत्तानपादौ वीरात् काम्या व्यजायत॥ 5 ॥

vairājāt puruṣād vīraṃ śatarūpā vyajāyata | priyavratottānapādau vīrāt kāmyā vyajāyata

काम्या नाम महाबाहो कर्दमस्य प्रजापतेः ।काम्यापुत्रास्तु चत्त्वारः संराट्कुक्षिर्विराट् प्रभुः ।प्रियव्रतं समासाद्य पतिं सा सुषुवे सुतान्॥ 6 ॥

kāmyā nāma mahābāho kardamasya prajāpateḥ | kāmyāputrāstu cattvāraḥ saṃrāṭkukṣirvirāṭ prabhuḥ | priyavrataṃ samāsādya patiṃ sā suṣuve sutān

उत्तानपादं जग्राह पुत्रमत्रिः प्रजापतिः ।उत्तानपादाच्चतुरः सूनृताजनयत् सुतान्॥ 7 ॥

uttānapādaṃ jagrāha putramatriḥ prajāpatiḥ | uttānapādāccaturaḥ sūnṛtājanayat sutān

धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सूनृता नाम विश्रुता ।उत्पन्ना वाजिमेधेन ध्रुवस्य जननी शुभा॥ 8 ॥

dharmasya kanyā suśroṇī sūnṛtā nāma viśrutā | utpannā vājimedhena dhruvasya jananī śubhā

ध्रुवं व कीर्तिमन्तं च शिवं शान्तमयस्पतिम् ।उत्तानपादोऽजनवाॅय्त् सूनृतायां प्रजापतिः॥ 9 ॥

dhruvaṃ va kīrtimantaṃ ca śivaṃ śāntamayaspatim | uttānapādo'janavāॅyt sūnṛtāyāṃ prajāpatiḥ

ध्रुवो वर्षसहस्त्राणि त्रीणि दिव्यानि भारत ।तपस्तेपे महाराज प्रार्थयन् सुमहद् यशः॥ 10 ॥

dhruvo varṣasahastrāṇi trīṇi divyāni bhārata | tapastepe mahārāja prārthayan sumahad yaśaḥ

तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतः स्थानमप्रतिमं भुवि ।अचलं चैव पुरतः सप्तर्षीणां प्रजापतिः॥ 11 ॥

tasmai brahmā dadau prītaḥ sthānamapratimaṃ bhuvi | acalaṃ caiva purataḥ saptarṣīṇāṃ prajāpatiḥ

तस्यातिमात्रामृद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य च ।देवासुराणामाचार्यः श्लोकमप्युशना जगौ॥ 12 ॥

tasyātimātrāmṛddhiṃ ca mahimānaṃ nirīkṣya ca | devāsurāṇāmācāryaḥ ślokamapyuśanā jagau

अहोऽस्य तपसो वीर्यमहो श्रुतमहो बलम् ।यदेनं पुरतः कृत्वा भुवं सप्तर्षयः स्थिताः॥ 13 ॥

aho'sya tapaso vīryamaho śrutamaho balam | yadenaṃ purataḥ kṛtvā bhuvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ

तस्माच्छ्लिष्टिं च भव्यं च ध्रुवाच्छम्भुर्व्यजायत ।श्लिष्टेराधत्त सुच्छाया पञ्च पुत्रानकल्मषान्॥ 14 ॥

tasmācchliṣṭiṃ ca bhavyaṃ ca dhruvācchambhurvyajāyata | śliṣṭerādhatta succhāyā pañca putrānakalmaṣān

रिपुं रिपुञ्जयं पुण्यं वृकलं वृकतेजसम् ।रिपोराधत्त बृहती चाक्षुषं सर्वतेजसम्॥ 15 ॥

ripuṃ ripuñjayaṃ puṇyaṃ vṛkalaṃ vṛkatejasam | riporādhatta bṛhatī cākṣuṣaṃ sarvatejasam

अजीजनत् पुष्करिण्यां वीरण्यां चाक्षुषो मनुम् ।प्रजापतेरात्मजायामरण्यस्य महात्मनः॥ 16 ॥

ajījanat puṣkariṇyāṃ vīraṇyāṃ cākṣuṣo manum | prajāpaterātmajāyāmaraṇyasya mahātmanaḥ

मनोरजायन्त दश नड्वलायां महौजसः ।कन्यायामभवञ्छ्रेष्ठा वैराजस्य प्रजापतेः॥ 17 ॥

manorajāyanta daśa naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ | kanyāyāmabhavañchreṣṭhā vairājasya prajāpateḥ

ऊरुः पुरुः शतद्युम्नस्तस्तपस्वी सत्यवान् कविः ।अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चेति ते नव॥ 18 ॥

ūruḥ puruḥ śatadyumnastastapasvī satyavān kaviḥ | agniṣṭudatirātraśca sudyumnaśceti te nava

अभिमन्युश्च दशमो नड्वलायाः सुताः स्मृताः ।ऊरोरजनयत् पुत्रान् षडाग्नेयी महाप्रभान् ।अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुमङ्गिरसं गयम्॥ 19 ॥

abhimanyuśca daśamo naḍvalāyāḥ sutāḥ smṛtāḥ | ūrorajanayat putrān ṣaḍāgneyī mahāprabhān | aṅgaṃ sumanasaṃ khyātiṃ kratumaṅgirasaṃ gayam

अङ्गात् सुनीथापत्यं वै वेनमेकमजायत ।अपचारात्तु वेनस्य प्रकोपः सुमहानभूत्॥ 20 ॥

aṅgāt sunīthāpatyaṃ vai venamekamajāyata | apacārāttu venasya prakopaḥ sumahānabhūt

प्रजार्थमृषयो यस्य ममन्थुर्दक्षिणं करम् ।वेनस्य पाणौ मथिते बभूव मुनिभिः पृथुः॥ 21 ॥

prajārthamṛṣayo yasya mamanthurdakṣiṇaṃ karam | venasya pāṇau mathite babhūva munibhiḥ pṛthuḥ

तं दृष्ट्वा ऋषयः प्राहुरेष वै मुदिताः प्रजाः ।करिष्यति महातेजा यशश्च प्राप्स्यते महत्॥ 22 ॥

taṃ dṛṣṭvā ṛṣayaḥ prāhureṣa vai muditāḥ prajāḥ | kariṣyati mahātejā yaśaśca prāpsyate mahat

स धन्वी कवची खड्गी तेजसा निर्दहन्निव ।पृथुर्वैन्यस्तदा चेमां ररक्ष क्षत्रपूर्वजः॥ 23 ॥

sa dhanvī kavacī khaḍgī tejasā nirdahanniva | pṛthurvainyastadā cemāṃ rarakṣa kṣatrapūrvajaḥ

राजसूयाभिषिक्तानामाद्यः स वसुधाधिपः ।तस्माच्चैव समुत्पन्नौ निपुणौ सुतमागधौ॥ 24 ॥

rājasūyābhiṣiktānāmādyaḥ sa vasudhādhipaḥ | tasmāccaiva samutpannau nipuṇau sutamāgadhau

तेनेयं गौर्महाराज दुग्धा सस्यानि भारत ।प्रजानां वृत्तिकामेन देवैः सर्षिगणैः सह॥ 25 ॥

teneyaṃ gaurmahārāja dugdhā sasyāni bhārata | prajānāṃ vṛttikāmena devaiḥ sarṣigaṇaiḥ saha

पितृभिर्दानवैश्चैव गन्धर्वैः साप्सरोगणैः ।सर्पैः पुण्यजनैश्चैव वीरुद्भिः पर्वतैस्तथा॥ 26 ॥

pitṛbhirdānavaiścaiva gandharvaiḥ sāpsarogaṇaiḥ | sarpaiḥ puṇyajanaiścaiva vīrudbhiḥ parvataistathā

तेषु तेषु च पाशेषु दुह्यमाना वसुन्धरा ।प्रादाद् यथेप्सितं क्षीरं तेन प्राणानधारयन्॥ 27 ॥

teṣu teṣu ca pāśeṣu duhyamānā vasundharā | prādād yathepsitaṃ kṣīraṃ tena prāṇānadhārayan

पृथुपुत्रौ तु धर्मज्ञौ जज्ञातेऽन्तर्द्धिपालितौ ।शिखण्डिनी हविर्धानमन्तर्धानाद व्यजायत॥ 28 ॥

pṛthuputrau tu dharmajñau jajñāte'ntarddhipālitau | śikhaṇḍinī havirdhānamantardhānāda vyajāyata

हविर्धानात्षडाग्नेयी धिषणाजनयत्सुतान् ।प्राचीनबर्हिषं शुक्लं गयं कृष्णं व्रजाजिनौ॥ 29 ॥

havirdhānātṣaḍāgneyī dhiṣaṇājanayatsutān | prācīnabarhiṣaṃ śuklaṃ gayaṃ kṛṣṇaṃ vrajājinau

प्राचीनबर्हिर्भगवान् महानासीत्प्रजापतिः ।हविर्धानान्महाराज येन संवर्द्धिता प्रजाः॥ 30 ॥

prācīnabarhirbhagavān mahānāsītprajāpatiḥ | havirdhānānmahārāja yena saṃvarddhitā prajāḥ

प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य पृथिव्यां जनमेजय ।प्राचीनबर्हिर्भगवान् पृथिवीतलचारिणः॥ 31 ॥

prācīnāgrāḥ kuśāstasya pṛthivyāṃ janamejaya | prācīnabarhirbhagavān pṛthivītalacāriṇaḥ

समुद्रतनयायां तु कृतदारोऽभवत्प्रभुः ।महतस्तपसः पारे सवर्णायां महीपतिः॥ 32 ॥

samudratanayāyāṃ tu kṛtadāro'bhavatprabhuḥ | mahatastapasaḥ pāre savarṇāyāṃ mahīpatiḥ

सवर्णाऽऽधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः ।सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः॥ 33 ॥

savarṇā''dhatta sāmudrī daśa prācīnabarhiṣaḥ | sarve pracetaso nāma dhanurvedasya pāragāḥ

अपृथग्धर्मचरणास्तेऽतप्यन्त महत्तपः ।दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः॥ 34 ॥

apṛthagdharmacaraṇāste'tapyanta mahattapaḥ | daśavarṣasahasrāṇi samudrasalileśayāḥ

तपश्चरत्सु पृथिवीं प्रचेतस्सु महीरुहाः ।अरक्ष्यमाणामावव्रुर्बभूवाथ प्रजाक्षयः॥ 35 ॥

tapaścaratsu pṛthivīṃ pracetassu mahīruhāḥ | arakṣyamāṇāmāvavrurbabhūvātha prajākṣayaḥ

नाशकन्मारुतो वातुं वृतं खमभवद् द्रुमैः ।दशवर्षसहस्राणि न शेकुश्चेष्टितुं प्रजाः॥ 36 ॥

nāśakanmāruto vātuṃ vṛtaṃ khamabhavad drumaiḥ | daśavarṣasahasrāṇi na śekuśceṣṭituṃ prajāḥ

तदुपश्रुत्य तपसा युक्ताः सर्वे प्रचेतसः ।मुखेभ्यो वायुमग्निं च तेऽसृजञ्जातमन्यवः॥ 37 ॥

tadupaśrutya tapasā yuktāḥ sarve pracetasaḥ | mukhebhyo vāyumagniṃ ca te'sṛjañjātamanyavaḥ

उन्मूलानथ तान्कृत्वा वृक्षान्वायुरशोषयत् ।तानग्निरदहद्घोरं एवमासीद् द्रुमक्षयः॥ 38 ॥

unmūlānatha tānkṛtvā vṛkṣānvāyuraśoṣayat | tānagniradahadghoraṃ evamāsīd drumakṣayaḥ

द्रुमक्षयमथो बुद्ध्वा किञ्चिच्छिष्टेषु शाखिषु ।उपगम्याब्रवीदेतान् राजा सोमः प्रजापतीन्॥ 39 ॥

drumakṣayamatho buddhvā kiñcicchiṣṭeṣu śākhiṣu | upagamyābravīdetān rājā somaḥ prajāpatīn

कोपं यच्छत राजानः सर्वे प्राचीनबर्हिषः ।वृक्षशून्या कृता पृथ्वी शाम्येतामग्निमारुतौ॥ 40 ॥

kopaṃ yacchata rājānaḥ sarve prācīnabarhiṣaḥ | vṛkṣaśūnyā kṛtā pṛthvī śāmyetāmagnimārutau

रत्नभूता च कन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनी ।भविष्यं जानता तत्त्वं धृता गर्भेण वै मया॥ 41 ॥

ratnabhūtā ca kanyeyaṃ vṛkṣāṇāṃ varavarṇinī | bhaviṣyaṃ jānatā tattvaṃ dhṛtā garbheṇa vai mayā

मारिषा नाम कन्येयं वृक्षाणामिति निर्मिता ।भार्या वोऽस्तु महाभागाः सोमवंशविवर्द्धिनी॥ 42 ॥

māriṣā nāma kanyeyaṃ vṛkṣāṇāmiti nirmitā | bhāryā vo'stu mahābhāgāḥ somavaṃśavivarddhinī

युष्माकं तेजसोऽर्द्धेन मम चार्द्धेन तेजसः ।अस्यामुत्पत्स्यते पुत्रो दक्षो नाम प्रजापतिः॥ 43 ॥

yuṣmākaṃ tejaso'rddhena mama cārddhena tejasaḥ | asyāmutpatsyate putro dakṣo nāma prajāpatiḥ

य इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै ।अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्धयिष्यति॥ 44 ॥

ya imāṃ dagdhabhūyiṣṭhāṃ yuṣmattejomayena vai | agnināgnisamo bhūyaḥ prajāḥ saṃvardhayiṣyati

ततः सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः ।संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम्॥ 45 ॥

tataḥ somasya vacanājjagṛhuste pracetasaḥ | saṃhṛtya kopaṃ vṛkṣebhyaḥ patnīṃ dharmeṇa māriṣām

मारिषायां ततस्ते वै मनसा गर्भमादधुः ।दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः ।दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन भारत॥ 46 ॥

māriṣāyāṃ tataste vai manasā garbhamādadhuḥ | daśabhyastu pracetobhyo māriṣāyāṃ prajāpatiḥ | dakṣo jajñe mahātejāḥ somasyāṃśena bhārata

पुत्रानुत्पादयामास सोमवंशविवर्धनान् ।अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदोऽथ चतुष्पदः ।स दृष्ट्वा मनसा दक्षः पश्चादप्यसृजत् स्त्रियः॥ 47 ॥

putrānutpādayāmāsa somavaṃśavivardhanān | acarāṃśca carāṃścaiva dvipado'tha catuṣpadaḥ | sa dṛṣṭvā manasā dakṣaḥ paścādapyasṛjat striyaḥ

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश ।शिष्टाः सोमाय राज्ञेऽथ नक्षत्राख्या ददौ प्रभुः॥ 48 ॥

dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa | śiṣṭāḥ somāya rājñe'tha nakṣatrākhyā dadau prabhuḥ

तासु देवाः खगा नागा गावो दितिजदानवाः ।गन्धर्वाप्सरसश्चैव जज्ञिरेऽन्याश्च जातयः॥ 49 ॥

tāsu devāḥ khagā nāgā gāvo ditijadānavāḥ | gandharvāpsarasaścaiva jajñire'nyāśca jātayaḥ

ततः प्रभृति राजेन्द्र प्रजा मैथुनसम्भवाः ।सङ्कल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते॥ 50 ॥

tataḥ prabhṛti rājendra prajā maithunasambhavāḥ | saṅkalpāddarśanātsparśātpūrveṣāṃ sṛṣṭirucyate

देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।सम्भवः कथितः पूर्वं दक्षस्य च महात्मनः॥ 51 ॥

devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām | sambhavaḥ kathitaḥ pūrvaṃ dakṣasya ca mahātmanaḥ

अङ्गुष्ठाद् ब्रह्मणो जातो दक्षः प्रोक्तस्त्वयानघ ।वामाङ्गुष्ठात् तथा चैव तस्य पत्नी व्यजायत॥ 52 ॥

aṅguṣṭhād brahmaṇo jāto dakṣaḥ proktastvayānagha | vāmāṅguṣṭhāt tathā caiva tasya patnī vyajāyata

कथं प्राचेतसत्वं स पुनर्लेभे महातपाः ।एतन्मे संशयं विप्र सम्यगाख्यातुमर्हसि ।दौहित्रश्चैव सोमस्य कथं श्वशुरतां गतः॥ 53 ॥

kathaṃ prācetasatvaṃ sa punarlebhe mahātapāḥ | etanme saṃśayaṃ vipra samyagākhyātumarhasi | dauhitraścaiva somasya kathaṃ śvaśuratāṃ gataḥ

उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यौ भूतेषु पार्थिव ।ऋषयोऽत्र न मुह्यन्ति विद्वांसश्चैव ये जनाः॥ 54 ॥

utpattiśca nirodhaśca nityau bhūteṣu pārthiva | ṛṣayo'tra na muhyanti vidvāṃsaścaiva ye janāḥ

युगे युगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो नृप ।पुनश्चैव निरुध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुह्यति॥ 55 ॥

yuge yuge bhavantyete sarve dakṣādayo nṛpa | punaścaiva nirudhyante vidvāṃstatra na muhyati

ज्यैष्ठ्यं कानिष्ठ्यमप्येषां पूर्वे नासीज्जनाधिप ।तप एव गरीयोऽभूत्प्रभावश्चैव कारणम्॥ 56 ॥

jyaiṣṭhyaṃ kāniṣṭhyamapyeṣāṃ pūrve nāsījjanādhipa | tapa eva garīyo'bhūtprabhāvaścaiva kāraṇam

इमां विसृष्टिं दक्षस्य यो विद्यात्सचराचराम् ।प्रजावानापदुत्तीर्णः स्वर्गलोके महीयते॥ 57 ॥

imāṃ visṛṣṭiṃ dakṣasya yo vidyātsacarācarām | prajāvānāpaduttīrṇaḥ svargaloke mahīyate