Parva 3, Adhyāya 127

गोवर्धनपर्वतस्य समीपे हंसडिम्भकाभ्यां सार्द्धं यादवानां युद्धं, श्रीकृष्णेन भूतेश्वरानां पराजयं, श्रीकृष्णहंसयोः घोरं युद्धं उभौ तौ हंसडिम्भकौ रात्रावेव महागिरिम् ।जग्मतुः सहितौ राजन् गोवर्धनमथो नृप॥ 1 ॥

govardhanaparvatasya samīpe haṃsaḍimbhakābhyāṃ sārddhaṃ yādavānāṃ yuddhaṃ, śrīkṛṣṇena bhūteśvarānāṃ parājayaṃ, śrīkṛṣṇahaṃsayoḥ ghoraṃ yuddhaṃ ubhau tau haṃsaḍimbhakau rātrāveva mahāgirim | jagmatuḥ sahitau rājan govardhanamatho nṛpa

अथ प्रभाते विमले सूर्ये चाभ्युदिते सति ।गोवर्धनं जगामाशु केशवः केशिसूदनः॥ 2 ॥

atha prabhāte vimale sūrye cābhyudite sati | govardhanaṃ jagāmāśu keśavaḥ keśisūdanaḥ

शैनेयो बलभद्रश्च यादवाः सारणादयः ।गन्धर्वैरप्सरोभिश्च नादितं बहुधा गिरिम्॥ 3 ॥

śaineyo balabhadraśca yādavāḥ sāraṇādayaḥ | gandharvairapsarobhiśca nāditaṃ bahudhā girim

जग्मुस्ते सहिता राजन् गोवर्धनमथो गिरिम् ।गोधनैरथ सैन्यैश्च नादितं वहुधा गिरिम्॥ 4 ॥

jagmuste sahitā rājan govardhanamatho girim | godhanairatha sainyaiśca nāditaṃ vahudhā girim

तस्योत्तरं नृपश्रेष्ठ पार्श्वं सम्प्राप्य यादवाः ।निकषा यमुनां राजंस्ततो युद्धमवर्तत॥ 5 ॥

tasyottaraṃ nṛpaśreṣṭha pārśvaṃ samprāpya yādavāḥ | nikaṣā yamunāṃ rājaṃstato yuddhamavartata

विव्याध हंसडिम्भकौ वसुदेवश्च सप्तभिः ।सारणः पञ्चविंशत्या दशभिः कङ्क एव च॥ 6 ॥

vivyādha haṃsaḍimbhakau vasudevaśca saptabhiḥ | sāraṇaḥ pañcaviṃśatyā daśabhiḥ kaṅka eva ca

हंसेन डिम्भकेनाथ यादवैश्च समन्ततः ।उग्रसेनस्त्रिसप्तत्या शराणां नतपर्वणाम्॥ 7 ॥

haṃsena ḍimbhakenātha yādavaiśca samantataḥ | ugrasenastrisaptatyā śarāṇāṃ nataparvaṇām

विराटस्त्रिंशता राजन् सात्यकिश्चापि सप्तभिः ।अशीत्या विपृथू राजन्नुद्धवो दशभिः शरैः॥ 8 ॥

virāṭastriṃśatā rājan sātyakiścāpi saptabhiḥ | aśītyā vipṛthū rājannuddhavo daśabhiḥ śaraiḥ

प्रद्युम्नस्त्रिंशता राजन्साम्बश्चापि च सप्तभिः ।अनाधृष्टिस्त्वेकषष्ट्या शराणां नतपर्वणाम्॥ 9 ॥

pradyumnastriṃśatā rājansāmbaścāpi ca saptabhiḥ | anādhṛṣṭistvekaṣaṣṭyā śarāṇāṃ nataparvaṇām

एवं ते सहिता राजंश्चक्रुर्युद्धमदीनवत् ।अत्यद्भुतं महाघोरं यादवाः सर्व एव हि॥ 10 ॥

evaṃ te sahitā rājaṃścakruryuddhamadīnavat | atyadbhutaṃ mahāghoraṃ yādavāḥ sarva eva hi

चक्रुस्ताभ्यां महायुद्धं वासुदेवस्य पश्यतः ।सर्वानपि महाराज यादवान् बलदर्पितान्॥ 11 ॥

cakrustābhyāṃ mahāyuddhaṃ vāsudevasya paśyataḥ | sarvānapi mahārāja yādavān baladarpitān

तावुभौ हंसडिम्भकौ नृपांस्तान् प्रत्यविध्यताम् ।प्रत्येकं दशभिर्विद्ध्वा बाणैर्निशितनिर्मलैः॥ 12 ॥

tāvubhau haṃsaḍimbhakau nṛpāṃstān pratyavidhyatām | pratyekaṃ daśabhirviddhvā bāṇairniśitanirmalaiḥ

जघ्नतुश्च शरैस्तीक्ष्णैरत्यर्थं यादवेश्वरान् ।व्यथिताः सर्व एवैते वमन्तः शोणितं बहु॥ 13 ॥

jaghnatuśca śaraistīkṣṇairatyarthaṃ yādaveśvarān | vyathitāḥ sarva evaite vamantaḥ śoṇitaṃ bahu

माधवे किंशुका राजन् पुष्पिता इव ते बभुः ।भीताश्च यादवा राजन् पलायनपरायणाः॥ 14 ॥

mādhave kiṃśukā rājan puṣpitā iva te babhuḥ | bhītāśca yādavā rājan palāyanaparāyaṇāḥ

एतस्मिन्नन्तरे राजन् वसुदेवात्मजो नृप ।वासुदेवो हली युद्धे प्रमुखे धन्विनौ तयोः॥ 15 ॥

etasminnantare rājan vasudevātmajo nṛpa | vāsudevo halī yuddhe pramukhe dhanvinau tayoḥ

चक्रतुर्युद्धमतुलं स्कन्दशक्राविवाम्बरे ।तयोरेव सगन्धर्वाः सिद्धा यक्षा महर्षयः॥ 16 ॥

cakraturyuddhamatulaṃ skandaśakrāvivāmbare | tayoreva sagandharvāḥ siddhā yakṣā maharṣayaḥ

विमानस्थाश्च ददृशुर्युद्धं देवासुरोपमम् ।ततः प्रादुरभूतां तौ दूतौ भूतेश्वरौ नृप॥ 17 ॥

vimānasthāśca dadṛśuryuddhaṃ devāsuropamam | tataḥ prādurabhūtāṃ tau dūtau bhūteśvarau nṛpa

शूलिना प्रेषितौ युद्धे रक्षार्थं बलिनोस्तयोः ।हंसोऽथ वासुदेवश्च युद्धं चक्रतुरीश्वरौ॥ 18 ॥

śūlinā preṣitau yuddhe rakṣārthaṃ balinostayoḥ | haṃso'tha vāsudevaśca yuddhaṃ cakraturīśvarau

रामश्च डिम्भकश्चैव संयुक्तौ युद्धकाङ्क्षया ।विक्रान्ताः सर्व एवैते ह्यस्त्रे शस्त्रे तथा बले॥ 19 ॥

rāmaśca ḍimbhakaścaiva saṃyuktau yuddhakāṅkṣayā | vikrāntāḥ sarva evaite hyastre śastre tathā bale

शङ्खान् दध्मुः पृथग्घ्रादं स्वे स्वे सर्वे रथे स्थिताः ।अथ कृष्णो हृषीकेशः पाञ्चजन्यं महारवम्॥ 20 ॥

śaṅkhān dadhmuḥ pṛthagghrādaṃ sve sve sarve rathe sthitāḥ | atha kṛṣṇo hṛṣīkeśaḥ pāñcajanyaṃ mahāravam

दध्मौ पद्मपलाशाक्षः सर्वान् विस्मापयन्निव ।अथ भूतौ महाघोरौ लम्बोदरशरीरिणौ॥ 21 ॥

dadhmau padmapalāśākṣaḥ sarvān vismāpayanniva | atha bhūtau mahāghorau lambodaraśarīriṇau

दुद्रुवतुर्महाराज शूलमादाय केशवम् ।शूलेन पोथयां राजञ्चक्रतुर्यादवेश्वरम्॥ 22 ॥

dudruvaturmahārāja śūlamādāya keśavam | śūlena pothayāṃ rājañcakraturyādaveśvaram

ताभ्यां समाहतो विष्णुर्देवगन्धर्वसन्निधौ ।ईषत्स्मिताधरो देवः किञ्चिदुत्प्लुत्य सत्वरम्॥ 23 ॥

tābhyāṃ samāhato viṣṇurdevagandharvasannidhau | īṣatsmitādharo devaḥ kiñcidutplutya satvaram

रथाद् रथिवरश्रेष्ठस्तौ प्रगृह्य जनार्दनः ।भ्रामयित्वा शतगुणमलातमिव केशवः॥ 24 ॥

rathād rathivaraśreṣṭhastau pragṛhya janārdanaḥ | bhrāmayitvā śataguṇamalātamiva keśavaḥ

कैलासं च समुद्दिश्य प्रचिक्षेप ततो हरिः ।तावुपेत्य गिरेः शृङ्गं कैलासस्य महामते॥ 25 ॥

kailāsaṃ ca samuddiśya pracikṣepa tato hariḥ | tāvupetya gireḥ śṛṅgaṃ kailāsasya mahāmate

दृष्ट्वा तत्कर्म देवस्य विस्मयं जग्मतुः परम् ।हंसश्च दृष्ट्वा तत्कर्म रोषताम्रायतेक्षणः॥ 26 ॥

dṛṣṭvā tatkarma devasya vismayaṃ jagmatuḥ param | haṃsaśca dṛṣṭvā tatkarma roṣatāmrāyatekṣaṇaḥ

उवाच वचनं हंसः शृण्वतां त्रिदिवौकसाम् ।किमर्थं राजसूयस्य विघ्नं चरसि केशव॥ 27 ॥

uvāca vacanaṃ haṃsaḥ śṛṇvatāṃ tridivaukasām | kimarthaṃ rājasūyasya vighnaṃ carasi keśava

ब्रह्मदत्तो महीपालो यष्टा तस्य महाक्रतोः ।करं दिश यथायोगं यदि प्राणान् हि रक्षसि॥ 28 ॥

brahmadatto mahīpālo yaṣṭā tasya mahākratoḥ | karaṃ diśa yathāyogaṃ yadi prāṇān hi rakṣasi

अथवा त्वं क्षणं तिष्ठ ततो ज्ञात्वा परं बहु ।ददासि त्वं नन्दपुत्र ततो यष्टा स मे गुरुः॥ 29 ॥

athavā tvaṃ kṣaṇaṃ tiṣṭha tato jñātvā paraṃ bahu | dadāsi tvaṃ nandaputra tato yaṣṭā sa me guruḥ

ईश्वरोऽहं सदा राज्ञां देवानामिव शूलभृत् ।एष ते वीर्यमतुलं नाशयिष्यामि संयुगे॥ 30 ॥

īśvaro'haṃ sadā rājñāṃ devānāmiva śūlabhṛt | eṣa te vīryamatulaṃ nāśayiṣyāmi saṃyuge

इत्युक्त्वा सशरं चापं शालतालोपमं नृप ।आकृष्य च यथाप्राणं नाराचेन च केशवम्॥ 31 ॥

ityuktvā saśaraṃ cāpaṃ śālatālopamaṃ nṛpa | ākṛṣya ca yathāprāṇaṃ nārācena ca keśavam

ललाटे चिक्षिपे हंसो ललाम इव सोऽभवत् ।उवाच सात्यकिं कृष्णो रथं वाहय मे प्रभो॥ 32 ॥

lalāṭe cikṣipe haṃso lalāma iva so'bhavat | uvāca sātyakiṃ kṛṣṇo rathaṃ vāhaya me prabho

दारुकं पृष्ठवाहं तं कृत्वा देशं तमीश्वरः ।अथ तेन समादिष्टः सात्यकिर्वाहयन् रथम्॥ 33 ॥

dārukaṃ pṛṣṭhavāhaṃ taṃ kṛtvā deśaṃ tamīśvaraḥ | atha tena samādiṣṭaḥ sātyakirvāhayan ratham

मण्डलानि बहून्याजौ दर्शयामास सत्वरम् ।अथ विद्धो दृढं तेन शरेण हरिरीश्वरः॥ 34 ॥

maṇḍalāni bahūnyājau darśayāmāsa satvaram | atha viddho dṛḍhaṃ tena śareṇa harirīśvaraḥ

आग्नेयमस्त्रं संयोज्य शरे कस्मिंश्चिदव्ययः ।उवाच हंसं राजेन्द्र सात्यकिं प्रेरयन् रणे॥ 35 ॥

āgneyamastraṃ saṃyojya śare kasmiṃścidavyayaḥ | uvāca haṃsaṃ rājendra sātyakiṃ prerayan raṇe

अनेन त्वां दहे पाप यदि शक्तोऽसि वारय ।अलं ते बह्वबद्धेन क्षत्रियोऽसि सदा शठ॥ 36 ॥

anena tvāṃ dahe pāpa yadi śakto'si vāraya | alaṃ te bahvabaddhena kṣatriyo'si sadā śaṭha

मत्तश्चेत् करमिच्छेस्त्वं दर्शयाद्य पराक्रमम् ।यतयो बाधिता हंस पुष्करे संस्थितास्त्वया॥ 37 ॥

mattaścet karamicchestvaṃ darśayādya parākramam | yatayo bādhitā haṃsa puṣkare saṃsthitāstvayā

शास्ता त्वं खलु विप्राणां स्थिते मयि नराधम ।स्थिते मयि जगन्नाथे हत्वा क्षत्रियकण्टकान्॥ 38 ॥

śāstā tvaṃ khalu viprāṇāṃ sthite mayi narādhama | sthite mayi jagannāthe hatvā kṣatriyakaṇṭakān

शास्तास्म्यथो सतां लोके दुष्टानां ब्रह्मविद्विषाम् ।शापेन यतिमुख्यानां हत एव नराधम॥ 39 ॥

śāstāsmyatho satāṃ loke duṣṭānāṃ brahmavidviṣām | śāpena yatimukhyānāṃ hata eva narādhama

मृत्यवे त्वां निवेद्याद्य रक्षिता ब्राह्मणानहम् ।इति ब्रुवंस्तदस्त्रं तु मुमोच युधि केशवः॥ 40 ॥

mṛtyave tvāṃ nivedyādya rakṣitā brāhmaṇānaham | iti bruvaṃstadastraṃ tu mumoca yudhi keśavaḥ

तदस्त्रं वारुणेनाथ हंसोऽपि प्रत्यषेधयत् ।वायव्यमथ गोविन्दो मुमोच युधि हंसके॥ 41 ॥

tadastraṃ vāruṇenātha haṃso'pi pratyaṣedhayat | vāyavyamatha govindo mumoca yudhi haṃsake

तदस्त्रं वारयामास माहेन्द्रेण नृपोत्तमः ।अथ माहेश्वरं कृष्णो मुमोचात्युग्रमाहवे॥ 42 ॥

tadastraṃ vārayāmāsa māhendreṇa nṛpottamaḥ | atha māheśvaraṃ kṛṣṇo mumocātyugramāhave

रौद्रेण तत् ततो हंसो वारयामास तत्क्षणात् ।गान्धर्वं राक्षसं चैव पैशाचमथ केशवः॥ 43 ॥

raudreṇa tat tato haṃso vārayāmāsa tatkṣaṇāt | gāndharvaṃ rākṣasaṃ caiva paiśācamatha keśavaḥ

ब्रह्मास्त्रमथ कौबेरमासुरं याम्यमेव च ।चत्वार्येतानि हंसस्तु मुमोच युधि सत्वरम्॥ 44 ॥

brahmāstramatha kauberamāsuraṃ yāmyameva ca | catvāryetāni haṃsastu mumoca yudhi satvaram

वारणार्थं तदस्त्राणां चतुर्णां माधवस्य ह ।अथ ब्रह्मशिरो नाम घोरमस्त्रं विनाशकम्॥ 41b ॥

vāraṇārthaṃ tadastrāṇāṃ caturṇāṃ mādhavasya ha | atha brahmaśiro nāma ghoramastraṃ vināśakam

मुमोच हंसमुद्दिश्य देवदेवो जनार्दनः ।योजयामास तद्धंसे महाघोरपराक्रमम्॥ 46 ॥

mumoca haṃsamuddiśya devadevo janārdanaḥ | yojayāmāsa taddhaṃse mahāghoraparākramam

अथ भीतो महारौद्रमस्त्रं दृष्ट्वा नृपोत्तमः ।हंसोऽपि तेन राजेन्द्र वारयामास तं शरम्॥ 47 ॥

atha bhīto mahāraudramastraṃ dṛṣṭvā nṛpottamaḥ | haṃso'pi tena rājendra vārayāmāsa taṃ śaram

यमुनाप उपस्पृश्य देवदेवो जनार्दनः ।अस्त्रं वैष्णवमादाय शरे स निशिते हरिः॥ 48 ॥

yamunāpa upaspṛśya devadevo janārdanaḥ | astraṃ vaiṣṇavamādāya śare sa niśite hariḥ

योजयामास भूतात्मा भूतभावनभावनः ।येन देवा रणे हत्वा राज्यमापुः पुरासुरान् ।तदस्त्रं योजयामास वधार्थं तस्य भूपतेः॥ 49 ॥

yojayāmāsa bhūtātmā bhūtabhāvanabhāvanaḥ | yena devā raṇe hatvā rājyamāpuḥ purāsurān | tadastraṃ yojayāmāsa vadhārthaṃ tasya bhūpateḥ