Harivamsha Purana
36
अध्याय 36 / 318

Parva 1, Adhyāya 36

31 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ31 श्लोक

अध्याय 36

श्लोक 1

क्रोष्टोः वंशवर्णनम्, पुरोहितगोत्रेण क्षत्रियस्य गोत्रस्य प्रतिस्थापनं क्रोष्टोरेवाभवत् पुत्रो वृजिनीवान्महायशाः ।वृजिनीवत्सुतश्चापि स्वाहिः स्वाहाकृतां वरः

kroṣṭoḥ vaṃśavarṇanam, purohitagotreṇa kṣatriyasya gotrasya pratisthāpanaṃ kroṣṭorevābhavat putro vṛjinīvānmahāyaśāḥ | vṛjinīvatsutaścāpi svāhiḥ svāhākṛtāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय! (यदुके पुत्र) क्रोष्टाके ही एक वृजिनीवानू नामक महायशस्वी पुत्र हुए; वृजिनीवानूके पुत्र स्वाहि हुए, वे स्वाहा अर्थात्‌ होम करनेवालोंमें श्रेष्ठ थे (जिस प्रकार क्रोष्टाके वंशमें श्रीकृष्ण उत्पन्न हुए, उसी प्रकार क्रोष्टाके वंशमें सत्यभामा आदि भी हुईं; क्षत्रियोंमें एक कुलके होनेपर भी सात पीढ़ियाँ बीत जानेके बाद पुरोहितके गोत्रसे यजमान क्षत्रियका भी गोत्र बदल जाता है और इस प्रकार गोत्रभेदसे उनमें विवाह हो जाते हैं। इस अध्यायमें क्रोष्टाके वंशकी उस शाखाका वर्णन किया जायगा, जिसमें महालक्ष्मीकी अवताररूपा ईश्वरी शक्ति श्रीरक्मिणीजी उत्पन्न हुई थीं)

अध्याय 36

श्लोक 2

स्वाहिपुत्रोऽभवद् राजा रुषद्गुर्वदतां वरः ।महाक्रतुभिरीजे यो विविधैभूरिदक्षिणैः

svāhiputro'bhavad rājā ruṣadgurvadatāṃ varaḥ | mahākratubhirīje yo vividhaibhūridakṣiṇaiḥ

श्लोक 2–3 का हिन्दी अर्थ

स्वाहिके पुत्र रुषदूगु हुए, वे अच्छे बोलनेवाले थे और बड़ी-बड़ी दक्षिणावाले अनेक प्रकारके महायज्ञ करते रहते थे। उनकी यह इच्छा थी कि मेरे यहाँ पुत्र-पौत्रोंवाला श्रेष्ठ पुत्र उत्पन्न हो; इस प्रकार पुत्रेष्ठि आदि यज्ञकर्म करते-करते उनके यहाँ चित्ररथ नामक पुत्र उत्पन्न हुआ

अध्याय 36

श्लोक 3

सुतप्रसूतिमन्विच्छन् रुषद्गुः सोऽग्र्यमात्मजम् ।जज्ञे चित्ररथस्तस्य पुत्रः कर्मभिरन्वितः

sutaprasūtimanvicchan ruṣadguḥ so'gryamātmajam | jajñe citrarathastasya putraḥ karmabhiranvitaḥ

अर्थ श्लोक 2 के साथ

अध्याय 36

श्लोक 4

आसीच्चैत्ररथिर्वीरो यज्वा विपुलदक्षिणः ।शशबिन्दुः परं वृत्तं राजर्षीणामनुष्ठितः

āsīccaitrarathirvīro yajvā vipuladakṣiṇaḥ | śaśabinduḥ paraṃ vṛttaṃ rājarṣīṇāmanuṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

चित्ररथके पुत्र बीर शशबिन्दु हुए, वे बड़ी-बड़ी दक्षिणावाले यज्ञ करके राजर्षियोंके श्रेष्ठ आचरणका पालन करते रहते थे

English

Throwing away the nooses of illusion of the Dānavas, withstanding and cutting off their arrows with his thunder-bolt the thousand-eyed king of gods entered into the dreadful army of the Dānavas (12). Having slain all the Daityas who were stationed in front with his dark weapons he covered the entire demon-army with darkness. Being thus enshrouded with darkness through the energy of the king of gods they could not make any distinction between the gods and demons. Thereupon being freed from the nooses of illusion and being very careful the gods began to slay the Dānavas who were overpowered with darkness. Thereat being assailed, bereft of consciousness and dark-hued on account of the darkness, the Dānavas began to fall down like mountains having their wings cut off (13–16). Then the palace, of the king of Dānavas, consisting of cloud-like demons and resembling an ocean stricken with darkness, appeared as the very form of darkness itself (17). Thereupon consuming that illusion of darkness the Dānava Maya created a highly dreadful illusion of forest-fire resembling the fire of dissolution. When that illusion, created by Maya, destroyed all darkness, the Daityas, assuming forms, effulgent like the sun, again appeared in that battle-field

अध्याय 36

श्लोक 5

पृथुश्रवाः पृधुयशा राजाऽऽसीच्छशबिन्दुजः ।शंसन्ति च पुराणज्ञाः पार्थश्रवसमुत्तरम्

pṛthuśravāḥ pṛdhuyaśā rājā''sīcchaśabindujaḥ | śaṃsanti ca purāṇajñāḥ pārthaśravasamuttaram

हिन्दी अर्थ

शशबिन्दुके पुत्र महायशस्वी राजा पृथुश्रवा हुए, पुराणोंके जाननेवाले कहते हैं कि पृथुश्रवाके पुत्र उत्तर हुए

अध्याय 36

श्लोक 6

अनन्तरं सुयज्ञस्तु सुयज्ञतनयोऽभवत् ।उशतो यज्ञमखिलं स्वधर्ममुशतां वरः

anantaraṃ suyajñastu suyajñatanayo'bhavat | uśato yajñamakhilaṃ svadharmamuśatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तरके पुत्र सुयज्ञ हुए, सुयज्ञके पुत्र उशत हुए, कामना करनेवालोंमें श्रेष्ठ उशत अपने सम्पूर्ण धर्मों और यज्ञोंका अनुष्ठान सदा करना चाहते थे

अध्याय 36

श्लोक 7

शिनेयुरभवत् सूनुरुशतः शत्रुतापनः ।मरुत्तस्तस्य तनयो राजर्षिरभवन्नृप

śineyurabhavat sūnuruśataḥ śatrutāpanaḥ | maruttastasya tanayo rājarṣirabhavannṛpa

हिन्दी अर्थ

श्६९ राजन्‌ ! उशतके पुत्र शत्रुओंको संतप्त करनेवाले शिनेयु हुए, उनके पुत्र राजर्षि मरुत्त हुए

अध्याय 36

श्लोक 8

मरुत्तोऽलभत ज्येष्ठं सुतं कम्बलबर्हिषम् ।चचार विपुलं धर्मममर्षात् प्रेत्यभागपि

marutto'labhata jyeṣṭhaṃ sutaṃ kambalabarhiṣam | cacāra vipulaṃ dharmamamarṣāt pretyabhāgapi

हिन्दी अर्थ

मरुत्तके ज्येष्ठ पुत्र कम्बलबर्हिष हुए। जो धर्म मरणके अनन्तर फल देता है, अपने जीवनमें ही वह उस महान्‌ धर्मका आचरण करने लगे

अध्याय 36

श्लोक 9

सुतप्रसूतिमिच्छन् वै सुतं कम्बलबर्हिषः ।बभूव रुक्मकवचः शतप्रसवतः सुतः

sutaprasūtimicchan vai sutaṃ kambalabarhiṣaḥ | babhūva rukmakavacaḥ śataprasavataḥ sutaḥ

हिन्दी अर्थ

कम्बलबर्हिष बेटों-पोतोंसे समृद्ध पुत्र पाना चाहते थे, उस धर्मानुष्ठानके फलरूप उनके रुक्मकवच नामका पुत्र उत्पन्न हुआ, जो सौ बालकोंमें अकेला बचा था

English

"This had been laid down in the days of yore as the eternal duty of the Munis living in the forest on roots and following the religion of the Aryans (32). The well-practised vow of celibacy of the Brāhmanas, born from Brahmā, agitated even Brahmā himself. To officiate as priests, to teach and to accept fees are the three-fold duties of the Brāhmanas living as house-holders. To live in the forest is our duty who, (observing the vow of celibacy) live in hermitage (33-34). Practising hard penances and giving preference to chastity in thought, words and deeds, the Munis, living on water, those living on air, the Dantolukhalikas,¹⁵⁴ Ashmakuttas,¹⁵⁵ Dashanapās,¹⁵⁶ and Panchatapās,¹⁵⁷ attain to the most excellent state (35-96). Through this chastity in thought, words and deeds the Brāhmanas attain to their Brāhmanahood. The Brahmavādins, living in the most excellent region, have recorded this

अध्याय 36

श्लोक 10

निहत्य रुक्मकवचः शतं कवचिनां रणे ।धन्विनां निशितैर्बाणैरवाप श्रियमुत्तमाम्

nihatya rukmakavacaḥ śataṃ kavacināṃ raṇe | dhanvināṃ niśitairbāṇairavāpa śriyamuttamām

हिन्दी अर्थ

रुक्मकवचने युद्धमें धनुष और कवचकों धारण करनेवाले सौ योद्धाओंको मारकर बड़ी भारी कीर्ति पायी थी

अध्याय 36

श्लोक 11

जज्ञेऽथ रुक्मकवचात् पराजित् परवीरहा ।जज्ञिरे पञ्च पुत्रास्तु महावीर्याः पराजितः

jajñe'tha rukmakavacāt parājit paravīrahā | jajñire pañca putrāstu mahāvīryāḥ parājitaḥ

हिन्दी अर्थ

रुक्मकवचके पुत्र शत्रुबीरनाशक पराजित्‌ हुए, पराजित्‌के महावीर्यवान्‌ पाँच पुत्र हुए

English

"This had been laid down in the days of yore as the eternal duty of the Munis living in the forest on roots and following the religion of the Aryans (32). The well-practised vow of celibacy of the Brāhmanas, born from Brahmā, agitated even Brahmā himself. To officiate as priests, to teach and to accept fees are the three-fold duties of the Brāhmanas living as house-holders. To live in the forest is our duty who, (observing the vow of celibacy) live in hermitage (33-34). Practising hard penances and giving preference to chastity in thought, words and deeds, the Munis, living on water, those living on air, the Dantolukhalikas,¹⁵⁴ Ashmakuttas,¹⁵⁵ Dashanapās,¹⁵⁶ and Panchatapās,¹⁵⁷ attain to the most excellent state (35-96). Through this chastity in thought, words and deeds the Brāhmanas attain to their Brāhmanahood. The Brahmavādins, living in the most excellent region, have recorded this

अध्याय 36

श्लोक 12

रुक्मेषुः पृथुरुक्मश्च ज्यामघः पालितो हरिः ।पालितं च हरिं चैव विदेहेभ्यः पिता ददौ

rukmeṣuḥ pṛthurukmaśca jyāmaghaḥ pālito hariḥ | pālitaṃ ca hariṃ caiva videhebhyaḥ pitā dadau

हिन्दी अर्थ

(उनके नाम इस प्रकार हैं-) रुक्मेषु, पृथुरुक्म, ज्यामघ, पालित और हरि। उनके पिता पराजित्‌ने पालित और हरिको विदेह देशका पालन करनेके लिये वहाँके राजाको दे दिया था

अध्याय 36

श्लोक 13

रुक्मेषुरभवद् राजा पृथुरुक्मस्य संश्रितः ।ताभ्यां प्रव्राजितो राज्याज्ज्यामघोऽवसदाश्रमे

rukmeṣurabhavad rājā pṛthurukmasya saṃśritaḥ | tābhyāṃ pravrājito rājyājjyāmagho'vasadāśrame

हिन्दी अर्थ

रुक्मेषु पृथुरुकमका आश्रय लेकर राजा बन गया था, उन दोनोंने ज्यामघको राज्यसे निकाल दिया, तब ज्यामघ आश्रममें रहने लगा

अध्याय 36

श्लोक 14

प्रशान्तः स वनस्थस्तु ब्राह्मणैश्चावबोधितः ।जिगाय रथमास्थाय देशमन्यं ध्वजी रथी

praśāntaḥ sa vanasthastu brāhmaṇaiścāvabodhitaḥ | jigāya rathamāsthāya deśamanyaṃ dhvajī rathī

हिन्दी अर्थ

वह (वृद्ध होनेसे) शान्त होकर वनमें पड़ा रहता था, परंतु ब्राह्मणोंने तप आदिके द्वारा उसको बलवान्‌ बना दिया; तब रथी ज्यामघने एक ध्वजावाले रथमें बैठकर एक दूसरे देशको जीत लिया

अध्याय 36

श्लोक 15

नर्मदाकूलमेकाकी नगरीं मृत्तिकावतीम् ।ऋक्षवन्तं गिरिं जित्वा शुक्तिमत्यामुवास सः

narmadākūlamekākī nagarīṃ mṛttikāvatīm | ṛkṣavantaṃ giriṃ jitvā śuktimatyāmuvāsa saḥ

हिन्दी अर्थ

उसने अकेले ही नर्मदाके किनारेकी मृत्तिकावती नगरी और ऋक्षवान्‌ पर्वतको जीतकर शुक्तिमतीपुरीमें अपना निवास-स्थान बनाया

अध्याय 36

श्लोक 16

ज्यामघस्याभवद् भार्या शैब्या बलवती सती ।अपुत्रोऽपि च राजा स नान्यां भार्यामविन्दत

jyāmaghasyābhavad bhāryā śaibyā balavatī satī | aputro'pi ca rājā sa nānyāṃ bhāryāmavindata

हिन्दी अर्थ

ज्यामघकी भार्या सती शैब्या बड़ी बलवती थी, इसलिये ज्यामघने पुत्रहीन होनेपर भी दूसरा विवाह नहीं किया

अध्याय 36

श्लोक 17

तस्यासीद् विजयो युद्धे तत्र कन्यामवाप सः ।भार्यामुवाच सन्त्रस्तः स्नुषेति स नरेश्वरः

tasyāsīd vijayo yuddhe tatra kanyāmavāpa saḥ | bhāryāmuvāca santrastaḥ snuṣeti sa nareśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

उसने एक युद्धमें विजय होनेपर एक कन्या प्राप्त की, उस नरेश्वरने डरकर अपनी भार्यासे उस कन्याको खुषा (पुत्रवधू) कह दिया

अध्याय 36

श्लोक 18

एतच्छ्रुत्वाब्रवीद् देवी कस्य चेयं स्नुषेति वै ।अब्रवीत् तदुपश्रुत्य ज्यामघो राजसत्तमः

etacchrutvābravīd devī kasya ceyaṃ snuṣeti vai | abravīt tadupaśrutya jyāmagho rājasattamaḥ

हिन्दी अर्थ

यह सुनकर पत्नीने पूछा-"यह किसकी पुत्रवधू है ?' तब राजसत्तम ज्यामघने प्रतिज्ञा करके कहा—

अध्याय 36

श्लोक 19

यस्ते जनिष्यते पुत्रस्तस्य भार्योपदानवी ।उग्रेण तपसा तस्याः कन्यायाः सा व्यजायत ।पुत्रं विदर्भं सुभगा शैब्या परिणता सती

yaste janiṣyate putrastasya bhāryopadānavī | ugreṇa tapasā tasyāḥ kanyāyāḥ sā vyajāyata | putraṃ vidarbhaṃ subhagā śaibyā pariṇatā satī

हिन्दी अर्थ

तेरे जो पुत्र उत्पन्न होगा, यह उपदानवी कन्या उसकी भार्या होगी। उस उपदानवी कन्याकी उग्र तपस्याके प्रभावसे सौभाग्यवती शैब्याके बूढ़ी होनेपर भी उसके विदर्भ नामका एक पुत्र उत्पन्न हुआ

अध्याय 36

श्लोक 20

राजपुत्र्यां तु विद्वांसौ स्तुषायां क्रथकौशिकौ ।पश्चाद् विदर्भोऽजनयच्छूरौ रणविशारदौ

rājaputryāṃ tu vidvāṃsau stuṣāyāṃ krathakauśikau | paścād vidarbho'janayacchūrau raṇaviśāradau

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर विदर्भने उस राजकुमारीसे शूरवीर एवं रणविशारद क्रथ और कौशिक नामके दो विद्वान्‌ पुत्रोंको उत्पन्न किया

अध्याय 36

श्लोक 21

लोमपादं तृतीयं तु पुत्रं परमधार्मिकम् ।लोमपादात्मजो बभ्रुराह्वतिस्तस्य चात्मजः

lomapādaṃ tṛtīyaṃ tu putraṃ paramadhārmikam | lomapādātmajo babhrurāhvatistasya cātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा लोमपाद नामक एक तीसरे परम धार्मिक पुत्रको भी उत्पन्न किया। लोमपादके पुत्र बभ्चु हुए और उनके पुत्र हुए आह्ृति

English

"This had been laid down in the days of yore as the eternal duty of the Munis living in the forest on roots and following the religion of the Aryans (32). The well-practised vow of celibacy of the Brāhmanas, born from Brahmā, agitated even Brahmā himself. To officiate as priests, to teach and to accept fees are the three-fold duties of the Brāhmanas living as house-holders. To live in the forest is our duty who, (observing the vow of celibacy) live in hermitage (33-34). Practising hard penances and giving preference to chastity in thought, words and deeds, the Munis, living on water, those living on air, the Dantolukhalikas,¹⁵⁴ Ashmakuttas,¹⁵⁵ Dashanapās,¹⁵⁶ and Panchatapās,¹⁵⁷ attain to the most excellent state (35-96). Through this chastity in thought, words and deeds the Brāhmanas attain to their Brāhmanahood. The Brahmavādins, living in the most excellent region, have recorded this

अध्याय 36

श्लोक 22

आह्वतेः कौशिकश्चैव विद्वान् परमधार्मिकः ।चेदिः पुत्रः कौशिकस्य तस्माच्चैद्या नृपाः स्मृताः

āhvateḥ kauśikaścaiva vidvān paramadhārmikaḥ | cediḥ putraḥ kauśikasya tasmāccaidyā nṛpāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

आइ्वतिके पुत्र कौशिक हुए, वे विद्वान्‌ और परम धार्मिक थे। कौशिकके पुत्र चेदि हुए, इस कारण उनके वंशके राजा चैद्य कहलाते हैं

अध्याय 36

श्लोक 23

भीमो विदर्भस्य सुतः कुन्तिस्तस्यात्मजोऽभवत् कुन्तेर्धृष्टसुतो जज्ञे रणधृष्टः प्रतापवान् ।धृष्टस्य जज्ञिरे शूरास्त्रयः परमधार्मिकाः

bhīmo vidarbhasya sutaḥ kuntistasyātmajo'bhavat kunterdhṛṣṭasuto jajñe raṇadhṛṣṭaḥ pratāpavān | dhṛṣṭasya jajñire śūrāstrayaḥ paramadhārmikāḥ

श्लोक 23–24 का हिन्दी अर्थ

विदर्भका (चौथा) पुत्र भीम हुआ, भीमके पुत्र कुन्ति हुए, कुन्तिके रणमें 'ढीठ एवं प्रतापवान्‌ धृष्ट नामक पुत्र हुए। धृष्टके शूरवीर एवं परम धार्मिक आवन्त, दशारह और बलवान्‌ विषहर नामक तीन पुत्र उत्पन्न हुए। दशारहके पुत्र व्योम हुए और व्योमके पुत्र जीमूत हुए

अध्याय 36

श्लोक 24

आवन्तश्च दशार्हश्च बली विषहरश्च यः ।दशार्हस्य सुतो व्योमा व्योम्नो जीमूत उच्यते

āvantaśca daśārhaśca balī viṣaharaśca yaḥ | daśārhasya suto vyomā vyomno jīmūta ucyate

अर्थ श्लोक 23 के साथ

अध्याय 36

श्लोक 25

जीमूतपुत्रो बृहतिस्तस्य भीमरथः सुतः ।अथ भीमरथस्यासीत् पुत्रो नवरथस्तथा

jīmūtaputro bṛhatistasya bhīmarathaḥ sutaḥ | atha bhīmarathasyāsīt putro navarathastathā

हिन्दी अर्थ

जीमूतके पुत्र बृहति और उनके पुत्र भीमरथ हुए; भीमरथके पुत्र नवरथ हुए

अध्याय 36

श्लोक 26

तस्य चासीद्दशरथः शकुनिस्तस्य चात्मजः ।तस्मात् करम्भः कारम्भिर्देवरातोऽभवन्नृपः

tasya cāsīddaśarathaḥ śakunistasya cātmajaḥ | tasmāt karambhaḥ kārambhirdevarāto'bhavannṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

नवरथके पुत्र दशरथ हुए और दशरथके पुत्र शकुनि हुए। शकुनिके पुत्र करम्भ हुए और करम्भके पुत्र राजा देवरात हुए

अध्याय 36

श्लोक 27

देवक्षत्रोऽभवत् तस्य दैवक्षत्रिर्महायशाः ।देवगर्भसमो जज्ञे देवक्षत्रस्य नन्दनः

devakṣatro'bhavat tasya daivakṣatrirmahāyaśāḥ | devagarbhasamo jajñe devakṣatrasya nandanaḥ

श्लोक 27–28 का हिन्दी अर्थ

देवरातके पुत्र देवक्षत्र हुए। देवक्षत्रको आनन्द देनेवाले महायशस्वी दैवक्षत्रि हुए, वे देवताओंके बालकोंके समान तेजस्वी थे। उनका नाम मधु था, उनकी वाणी भी मधुर थी, वे मधुवंशके प्रवर्तक राजा थे। मधुके वैदर्भीसे मरुवस नामक पुत्र उत्पन्न हुए

अध्याय 36

श्लोक 28

मधूनां वंशकृद् राजा मधुर्मधुरवागपि ।मधोर्जज्ञेऽथ वैदर्भो पुत्रो मरुवसास्तथा

madhūnāṃ vaṃśakṛd rājā madhurmadhuravāgapi | madhorjajñe'tha vaidarbho putro maruvasāstathā

अर्थ श्लोक 27 के साथ

अध्याय 36

श्लोक 29

आसीन्मरुवसः पुत्रः पुरुद्वान् पुरुषोत्तमः ।मधुर्जज्ञेऽथ वैदर्भ्यां भद्रवत्यां कुरूद्वहः

āsīnmaruvasaḥ putraḥ purudvān puruṣottamaḥ | madhurjajñe'tha vaidarbhyāṃ bhadravatyāṃ kurūdvahaḥ

श्लोक 29–30 का हिन्दी अर्थ

मरुवसके पुत्र पुरुषोत्तम पुरुद्वानू हुए। उन्हींके विदर्भ-राजकुमारी भद्रवतीसे कुरुवंशकी वृद्धि करनेवाला मधु नामक पुत्र हुआ और इक्ष्वाकुवंशकी भायसि सत्त्वान्‌ नामक पुत्र उत्पन्न हुआ। सत्त्वानू सर्वगुणसम्पन्न थे और अपने वंशमें सात््वतोंकी कीर्तिको बढ़ानेवाले थे

अध्याय 36

श्लोक 30

ऐक्ष्वाकी चाभवद्भार्या सत्त्वांस्तस्यामजायत ।सत्त्वान् सर्वगुणोपेतः सात्त्वतां कीर्तिवर्धनः

aikṣvākī cābhavadbhāryā sattvāṃstasyāmajāyata | sattvān sarvaguṇopetaḥ sāttvatāṃ kīrtivardhanaḥ

अर्थ श्लोक 29 के साथ

अध्याय 36

श्लोक 31

इमां विसृष्टिं विज्ञाय ज्यामघस्य महात्मनः ।युज्यते परया कीर्त्या प्रजावांश्च भवेन्नरः

imāṃ visṛṣṭiṃ vijñāya jyāmaghasya mahātmanaḥ | yujyate parayā kīrtyā prajāvāṃśca bhavennaraḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्य महात्मा ज्यामघके इस वंशका परिचय प्राप्त कर परम कीर्ति पाता है और संतानवान्‌ हो जाता है

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.