Parva 1, Adhyāya 8

चारों युगों, मन्वन्तरों और व्रह्माजी के दिन एवं वर्ष का मान मन्वन्तरस्य सङ्ख्यानं युगानां च महामते ।ब्रह्मणोऽह्नः प्रमाणं च वक्तुमर्हसि मे द्विज॥ 1 ॥

cāroṃ yugoṃ, manvantaroṃ aura vrahmājī ke dina evaṃ varṣa kā māna manvantarasya saṅkhyānaṃ yugānāṃ ca mahāmate | brahmaṇo'hnaḥ pramāṇaṃ ca vaktumarhasi me dvija

अहोरात्रं भजेत् सूर्यो मानवं लौकिकं परम् ।तामुपादाय गणनां शृणु सङ्ख्यामरिन्दम॥ 2 ॥

ahorātraṃ bhajet sūryo mānavaṃ laukikaṃ param | tāmupādāya gaṇanāṃ śṛṇu saṅkhyāmarindama

निमेषैः पञ्चदशभिः काष्ठा त्रिंशत् तु ताः कलाः ।त्रिंशत्कलो मुहूर्तस्तु त्रिंशता तैर्मनीषिणः॥ 3 ॥

nimeṣaiḥ pañcadaśabhiḥ kāṣṭhā triṃśat tu tāḥ kalāḥ | triṃśatkalo muhūrtastu triṃśatā tairmanīṣiṇaḥ

अहोरात्रमिति प्राहुश्चन्द्रसूर्यगतिं नृप ।विशेषेण तु सर्वेषु अहोरात्रे च नित्यशः॥ 4 ॥

ahorātramiti prāhuścandrasūryagatiṃ nṛpa | viśeṣeṇa tu sarveṣu ahorātre ca nityaśaḥ

अहोरात्राः पञ्चदश पक्ष इत्यभिशब्दितः ।द्वौ पक्षौ तु स्मृतो मासो मासौ द्वावृतुरुच्यते॥ 5 ॥

ahorātrāḥ pañcadaśa pakṣa ityabhiśabditaḥ | dvau pakṣau tu smṛto māso māsau dvāvṛturucyate

अब्दं द्व्ययनमुक्तं च अयनं त्वृतुभिस्त्रिभिः ।दक्षिणं चोत्तरं चैव सङ्ख्यातत्त्वविशारदैः॥ 6 ॥

abdaṃ dvyayanamuktaṃ ca ayanaṃ tvṛtubhistribhiḥ | dakṣiṇaṃ cottaraṃ caiva saṅkhyātattvaviśāradaiḥ

मानेनानेन यो मासः पक्षद्वयसमन्वितः ।पितॄणां तदहोरात्रमिति कालविदो विदुः॥ 7 ॥

mānenānena yo māsaḥ pakṣadvayasamanvitaḥ | pitṝṇāṃ tadahorātramiti kālavido viduḥ

कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लपक्षस्तु शर्वरी ।कृष्णपक्षं त्वहः श्राद्धं पितॄणां वर्तते नृप॥ 8 ॥

kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklapakṣastu śarvarī | kṛṣṇapakṣaṃ tvahaḥ śrāddhaṃ pitṝṇāṃ vartate nṛpa

मानुषेण तु मानेन यो वै संवत्सरः स्मृतः ।देवानां तदहोरात्रं दिवा चैवोत्तरायणम् ।दक्षिणायनं स्मृता रात्रिः प्राज्ञैस्तत्त्वार्थकोविदैः॥ 9 ॥

mānuṣeṇa tu mānena yo vai saṃvatsaraḥ smṛtaḥ | devānāṃ tadahorātraṃ divā caivottarāyaṇam | dakṣiṇāyanaṃ smṛtā rātriḥ prājñaistattvārthakovidaiḥ

दिव्यमब्दं दशगुणमहोरात्रं मनोः स्मृतम् ।अहोरात्रं दशगुणं मानवः पक्ष उच्यते॥ 10 ॥

divyamabdaṃ daśaguṇamahorātraṃ manoḥ smṛtam | ahorātraṃ daśaguṇaṃ mānavaḥ pakṣa ucyate

पक्षो दशगुणो मासो मासैर्द्वादशभिर्गुणैः ।ऋतुर्मनूनां सम्प्रोक्तः प्राज्ञैस्तत्त्वार्थदर्शिभिः ।ऋतुत्रयेण त्वयनं तद्द्वयेनैव वत्सरः॥ 11 ॥

pakṣo daśaguṇo māso māsairdvādaśabhirguṇaiḥ | ṛturmanūnāṃ samproktaḥ prājñaistattvārthadarśibhiḥ | ṛtutrayeṇa tvayanaṃ taddvayenaiva vatsaraḥ

चत्वार्येव सहस्राणि वर्षाणां तु कृतं युगम् ।तावच्छती भवेत् सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथा नृप॥ 12 ॥

catvāryeva sahasrāṇi varṣāṇāṃ tu kṛtaṃ yugam | tāvacchatī bhavet sandhyā sandhyāṃśaśca tathā nṛpa

त्रीणि वर्षसहस्राणि त्रेता स्यात्परिमाणतः ।तस्याश्च त्रिशती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः॥ 13 ॥

trīṇi varṣasahasrāṇi tretā syātparimāṇataḥ | tasyāśca triśatī sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ

तथा वर्षसहस्रे द्वे द्वापरं परिकीर्तितम् ।तस्यापि द्विशती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः॥ 14 ॥

tathā varṣasahasre dve dvāparaṃ parikīrtitam | tasyāpi dviśatī sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ

कलिर्वर्षसहस्रं च सङ्ख्यातोऽत्र मनीषिभिः ।तस्यापि शतिका सन्ध्या सन्ध्यांशश्चैव तद्विधः॥ 15 ॥

kalirvarṣasahasraṃ ca saṅkhyāto'tra manīṣibhiḥ | tasyāpi śatikā sandhyā sandhyāṃśaścaiva tadvidhaḥ

एषा द्वादशसाहस्री युगसङ्ख्या प्रकीर्तिता ।दिव्येनानेन मानेन युगसङ्ख्यां निबोध मे॥ 16 ॥

eṣā dvādaśasāhasrī yugasaṅkhyā prakīrtitā | divyenānena mānena yugasaṅkhyāṃ nibodha me

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैव चतुर्युगी ।युगं तदेकसप्तत्या गणितं नृपसत्तम॥ 17 ॥

kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliścaiva caturyugī | yugaṃ tadekasaptatyā gaṇitaṃ nṛpasattama

मन्वन्तरमिति प्रोक्तं सङ्ख्यानार्थविशारदैः ।अयनं चापि तत्प्रोक्तं द्वेऽयने दक्षिणोत्तरे॥ 18 ॥

manvantaramiti proktaṃ saṅkhyānārthaviśāradaiḥ | ayanaṃ cāpi tatproktaṃ dve'yane dakṣiṇottare

मनुः प्रलीयते यत्र समाप्ते चायने प्रभोः ।ततोऽपरो मनुः कालमेतावन्तं भवत्युत॥ 19 ॥

manuḥ pralīyate yatra samāpte cāyane prabhoḥ | tato'paro manuḥ kālametāvantaṃ bhavatyuta

समतीतेषु राजेन्द्र प्रोक्तः संवत्सरः स वै ।तदेव चायुतं प्रोक्तं मुनिना तत्त्वदर्शिना॥ 20 ॥

samatīteṣu rājendra proktaḥ saṃvatsaraḥ sa vai | tadeva cāyutaṃ proktaṃ muninā tattvadarśinā

ब्रह्मणस्तदहः प्रोक्तं कल्पश्चेति स कथ्यते ।सहस्रयुगपर्यन्ता या निशा प्रोच्यते बुधैः॥ 21 ॥

brahmaṇastadahaḥ proktaṃ kalpaśceti sa kathyate | sahasrayugaparyantā yā niśā procyate budhaiḥ

निमज्जत्यप्सु यत्रोर्वी सशैलवनकानना ।तस्मिन् युगसहस्रे तु पूर्णे भरतसत्तम॥ 22 ॥

nimajjatyapsu yatrorvī saśailavanakānanā | tasmin yugasahasre tu pūrṇe bharatasattama

ब्राह्मे दिवसपर्यन्ते कल्पो निःशेष उच्यते ।युगानि सप्ततिस्तानि साग्राणि कथितानि ते॥ 23 ॥

brāhme divasaparyante kalpo niḥśeṣa ucyate | yugāni saptatistāni sāgrāṇi kathitāni te

कृतत्रेतानिबद्धानि मनोरन्तरमुच्यते ।चतुर्दशैते मनवः कीर्तिताः कीर्तिवर्द्धनाः॥ 24 ॥

kṛtatretānibaddhāni manorantaramucyate | caturdaśaite manavaḥ kīrtitāḥ kīrtivarddhanāḥ

वेदेषु सपुराणेषु सर्वेषु प्रभविष्णवः ।प्रजानां पतयो राजन् धन्यमेषां प्रकीर्तनम्॥ 25 ॥

vedeṣu sapurāṇeṣu sarveṣu prabhaviṣṇavaḥ | prajānāṃ patayo rājan dhanyameṣāṃ prakīrtanam

मन्वन्तरेषु संहाराः संहारान्तेषु सम्भवाः ।न शक्यमन्तरं तेषां वक्तुं वर्षशतैरपि॥ 26 ॥

manvantareṣu saṃhārāḥ saṃhārānteṣu sambhavāḥ | na śakyamantaraṃ teṣāṃ vaktuṃ varṣaśatairapi

विसर्गस्य प्रजानां वै संहारस्य च भारत ।मन्वन्तरेषु संहाराः श्रूयन्ते भरतर्षभ॥ 27 ॥

visargasya prajānāṃ vai saṃhārasya ca bhārata | manvantareṣu saṃhārāḥ śrūyante bharatarṣabha

सशेषास्तत्र तिष्ठन्ति देवाः सप्तर्षिभिः सह ।तपसा ब्रह्मचर्येण श्रुतेन च समाहिताः॥ 28 ॥

saśeṣāstatra tiṣṭhanti devāḥ saptarṣibhiḥ saha | tapasā brahmacaryeṇa śrutena ca samāhitāḥ

पूर्णे युगसहस्रे तु कल्पो निःशेष उच्यते ।तत्र सर्वाणि भूतानि दग्धान्यादित्यतेजसा॥ 29 ॥

pūrṇe yugasahasre tu kalpo niḥśeṣa ucyate | tatra sarvāṇi bhūtāni dagdhānyādityatejasā

ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा सहादित्यगणैर्विभुम् ।योगं योगीश्वरं देवमजं क्षेत्रज्ञमच्युतम् ।प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठं हरिं नारायणं प्रभुम्॥ 30 ॥

brahmāṇamagrataḥ kṛtvā sahādityagaṇairvibhum | yogaṃ yogīśvaraṃ devamajaṃ kṣetrajñamacyutam | praviśanti suraśreṣṭhaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum

यः स्रष्टा सर्वभूतानां कल्पान्तेषु पुनः पुनः ।अव्यक्तः शाश्वतो देवस्तस्य सर्वमिदं जगत्॥ 31 ॥

yaḥ sraṣṭā sarvabhūtānāṃ kalpānteṣu punaḥ punaḥ | avyaktaḥ śāśvato devastasya sarvamidaṃ jagat

तत्र संवर्तते रात्रिः सकलैकार्णवे तदा ।नारायणो दधे निद्रां ब्राह्मं वर्षसहस्रकम्॥ 32 ॥

tatra saṃvartate rātriḥ sakalaikārṇave tadā | nārāyaṇo dadhe nidrāṃ brāhmaṃ varṣasahasrakam

तावन्तमिति कालस्य रात्रिरित्यभिशब्दिता ।निद्रायोगमनुप्राप्तो यस्यां शेते पितामहः॥ 33 ॥

tāvantamiti kālasya rātrirityabhiśabditā | nidrāyogamanuprāpto yasyāṃ śete pitāmahaḥ

सा च रात्रिरपक्रान्ता सहस्रयुगपर्यया ।तदा प्रबुद्धो भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः॥ 34 ॥

sā ca rātrirapakrāntā sahasrayugaparyayā | tadā prabuddho bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ

पुनः सिसृक्षया युक्तः सर्गाय विदधे मनः ।सैव स्मृतिः पुराणेयं तद्वृत्तं तद्विचेष्टितम्॥ 35 ॥

punaḥ sisṛkṣayā yuktaḥ sargāya vidadhe manaḥ | saiva smṛtiḥ purāṇeyaṃ tadvṛttaṃ tadviceṣṭitam

देवस्थानानि तान्येव केवलं च विपर्ययः ।ततो दग्धानि भूतानि सर्वाण्यादित्यरश्मिभिः॥ 36 ॥

devasthānāni tānyeva kevalaṃ ca viparyayaḥ | tato dagdhāni bhūtāni sarvāṇyādityaraśmibhiḥ

देवर्षियक्षगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः ।जायन्ते च पुनस्तात युगे भरतसत्तम॥ 37 ॥

devarṣiyakṣagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ | jāyante ca punastāta yuge bharatasattama

यथर्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्राह्मीषु रात्रिषु॥ 38 ॥

yathartāvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye | dṛśyante tāni tānyeva tathā brāhmīṣu rātriṣu

निष्क्रमित्वा प्रजाकारः प्रजापतिरसंशयम् ।ये च वै मानवा देवाः सर्वे चैव महर्षयः॥ 39 ॥

niṣkramitvā prajākāraḥ prajāpatirasaṃśayam | ye ca vai mānavā devāḥ sarve caiva maharṣayaḥ

ते सङ्गताः शुद्धसङ्गाः शश्वद्धर्मविसर्गतः ।न भवन्ति पुनस्तात युगं भरतसत्तम॥ 40 ॥

te saṅgatāḥ śuddhasaṅgāḥ śaśvaddharmavisargataḥ | na bhavanti punastāta yugaṃ bharatasattama

तत्सर्वं क्रमयोगेन कालसङ्ख्याविभागवित् ।सहस्रयुगसङ्ख्यानं कृत्वा दिवसमीश्वरः॥ 41 ॥

tatsarvaṃ kramayogena kālasaṅkhyāvibhāgavit | sahasrayugasaṅkhyānaṃ kṛtvā divasamīśvaraḥ

रात्रिं युगसहस्रान्तां कृत्वा च भगवान् विभुः ।संहरत्यथ भूतानि सृजते च पुनः पुनः॥ 42 ॥

rātriṃ yugasahasrāntāṃ kṛtvā ca bhagavān vibhuḥ | saṃharatyatha bhūtāni sṛjate ca punaḥ punaḥ

व्यक्ताव्यक्तो महादेवो हरिर्नारायणः प्रभुः ।तस्य ते कीर्तयिष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य ह॥ 43 ॥

vyaktāvyakto mahādevo harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ | tasya te kīrtayiṣyāmi manorvaivasvatasya ha

विसर्गं भरतश्रेष्ठ साम्प्रतस्य महाद्युते ।वृष्णिवंशप्रसङ्गेन कथ्यमानं पुरातनम्॥ 44 ॥

visargaṃ bharataśreṣṭha sāmpratasya mahādyute | vṛṣṇivaṃśaprasaṅgena kathyamānaṃ purātanam

यत्रोत्पन्नो महात्मा स हरिर्वृष्णिकुले प्रभुः ।सर्वासुरविनाशाय सर्वलोकहिताय च॥ 45 ॥

yatrotpanno mahātmā sa harirvṛṣṇikule prabhuḥ | sarvāsuravināśāya sarvalokahitāya ca