Harivamsha Purana
9
अध्याय 9 / 318

Parva 1, Adhyāya 9

66 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ66 श्लोक

अध्याय 9

श्लोक 1

वैवस्वत मनु, यम, यमी , अश्विनीकुमारों एवं शनैश्चर की उत्पत्ति विवस्वान् कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यामरिन्दम ।तस्य भार्याभवत् संज्ञा त्वाष्ट्री देवी विवस्वतः

vaivasvata manu, yama, yamī , aśvinīkumāroṃ evaṃ śanaiścara kī utpatti vivasvān kaśyapājjajñe dākṣāyaṇyāmarindama | tasya bhāryābhavat saṃjñā tvāṣṭrī devī vivasvataḥ

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं—शत्रुदमन ! कश्यपजीसे दक्षकी पुत्रीमें विवस्वान्‌ उत्पन्न हुए और त्वष्टाकी पुत्री संज्ञादेवी उन विवस्वान्‌ (सूर्य) -की भार्या हुई

अध्याय 9

श्लोक 2

सुरेणुरिति विख्याता त्रिषु लोकेषु भाविनी ।सा वै भार्या भगवती मार्तण्डस्य महात्मनः

sureṇuriti vikhyātā triṣu lokeṣu bhāvinī | sā vai bhāryā bhagavatī mārtaṇḍasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

महात्मा मार्तण्डकी वह पवित्र अन्तःकरणवाली भार्या भगवती संज्ञा तीनों लोकोंमें सुरेणुके नामसे ( भी ) प्रसिद्ध है

अध्याय 9

श्लोक 3

भर्तृरूपेण नातुष्यद् रूपयौवनशालिनी ।संज्ञा नाम सुतपसा दीप्तेनेह समन्विता

bhartṛrūpeṇa nātuṣyad rūpayauvanaśālinī | saṃjñā nāma sutapasā dīpteneha samanvitā

हिन्दी अर्थ

वह रूपयौवनशालिनी संज्ञा अपने पति सूर्यदेवके मण्डलके तीव्र तप, तेज एवं दीसिके कारण प्रसन्न नहीं रहती थी

English

²⁵ The son of Trishankhu.

अध्याय 9

श्लोक 4

आदित्यस्य हि तद्रूपं मण्डलस्य सुतेजसा ।गात्रेषु परिदग्धं वै नातिकान्तमिवाभवत्

ādityasya hi tadrūpaṃ maṇḍalasya sutejasā | gātreṣu paridagdhaṃ vai nātikāntamivābhavat

हिन्दी अर्थ

उस संज्ञाका रूप सूर्यमण्डलके तेजसे अड्डोंके संत्त होनेके कारण (झुलस-सा गया। अतएव सूर्य उसको) बहुत अच्छे नहीं लगते थे

अध्याय 9

श्लोक 5

न खल्वयं मृतोऽण्डस्य इति स्नेहादभाषत ।अज्ञानात् कश्यपस्तस्मान्मार्तण्ड इति चोच्यते

na khalvayaṃ mṛto'ṇḍasya iti snehādabhāṣata | ajñānāt kaśyapastasmānmārtaṇḍa iti cocyate

हिन्दी अर्थ

(अदितिके) अज्ञानमें पड़नेपर कश्यपजीने स्नेहपूर्वक कहा था कि यह मरा नहीं है, किंतु अण्ड (गर्भ)-में स्थित है, इसलिये तबसे सूर्य ' मार्तण्ड' कहे जाते हैं *

अध्याय 9

श्लोक 6

तेजस्त्वभ्यधिकं तात नित्यमेव विवस्वतः ।येनातितापयामास त्रीँल्लोकान्कश्यपात्मजः

tejastvabhyadhikaṃ tāta nityameva vivasvataḥ | yenātitāpayāmāsa trī~llokānkaśyapātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

तात ! (कश्यपके माहात्म्यके कारण जीवित हुए) विवस्वानमें सर्वदा अधिक तेज रहता है। उसी तेजसे कश्यपजीके पुत्र सूर्य तीनों लोकोंको तपाते रहते हैं

अध्याय 9

श्लोक 7

त्रीण्यपत्यानि कौरव्य संज्ञायां तपतां वरः ।आदित्यो जनयामास कन्यां द्वौ च प्रजापती

trīṇyapatyāni kauravya saṃjñāyāṃ tapatāṃ varaḥ | ādityo janayāmāsa kanyāṃ dvau ca prajāpatī

हिन्दी अर्थ

क्षा माँगनेके लिये आये; परंतु अदिति गर्भके बोझके कारण शीघ्रतासे रा गर्भ मृत हो जाय। यह सुनकर अदिति व्याकुल हो गयी, तब के यह वास्तवमें मृत नहीं हुआ, अण्ड (गर्भ)-के भीतर वर्तमान ही सूर्य ' मार्तण्ड' कहलाते हैं । द््शु कुरुवंशी राजन्‌ ! तपानेवालों में श्रेष्ठ आदित्यने संज्ञाके गर्भसे दो प्रजापति और एक कन्या—इन तीन संतानोंको उत्पन्न किया

English

Vaishampāyana said:—Sagara had two wives whose sons had been consumed by ascetic observances. The oldest of them, the daughter of the king of Vidarbha, was celebrated by the name Keshini (2). His youngest wife was the pious daughter of Arishthanemi, who was unequalled on earth in beauty (3). Hear, O king, what boons Aurva conferred upon them. He wanted one of them to take sixty thousand sons and the other to pray for one son (only) after her heart who will perpetuate the race. Of them she, who was avaricious, prayed for many mighty sons (4-5). The other prayed for only one son, who will keep up the prestige of the family. The ascetic conferred on her the same boon. Sagara begat on Keshini a son named Asmanjā (6). That highly powerful king also passed by the name of Panchajana. The other, as the rumour is, gave birth to a long gourd consisting of seeds (7). Therein lay like corns sixty thousand embryos. They grew up duly in proper time (8). The father threw those embryos into vessels full of clarified butter and appointed equal number of nurses to look after them (9). When ten months were complete thence came out with ease and in proper time those sons of Sagara enhancing his delight (10). In this way, O king, there originated from bottle gourd the sixty thousand sons of Sagara (11). When they were consumed by Nārāyana's energy one of them only survived namely, Panchajana who became the king (12). Panchajana's son was the energetic Angsumān. His son Dilipa also passed by the name of Khattānga (13). Coming down to this earth from heaven and taking birth there he, within a moment, ransacked the three worlds by virtue of his intelligence and truthfulness, O sinless one (14). Dilipa's son was the great king Bhagiratha who, powerful as he was, brought down the best of rivers Gangā (15). That noble and illustrious king, equal to Sakra in prowess, brought her to the ocean and then considered her as his daughter. Therefore by the Rishis who keep account of families she has been styled Bhāgirathi (16). Bhagiratha's son was the celebrated king Shruta. The highly pious Nābhāga was Shruta's son (17) Nābhāga's son was Ambarisha who was the father of Sindhudwipa, whose son was the powerful Ayutajit (18). The illustrious Rituparna was Ayutajit's son. He was powerful, well-versed in the game of celestial dice and a friend of king Nala (19). The king Artaparni was Rituparna's son, whose son was the king Sudāsa who became the friend of Indra (20). The king Soudāsa was Sudāsa's son. He was celebrated by the name of Kalmashapāda and was greatly attached to his friends (21). Kalmāshapāda's son was known by the name of Sarvakarmā whose son was the celebrated Anaranya (22). Anaranya's son was Nighna who had two sons, both leading kings, by name Anamitra and Raghu (23). Anamitra's son was the educated and pious Duliduho. His son was Dilipa, the grandfather of Rāma (24). Dilipa's son was the large-armed Raghu. The highly powerful king Raghu reigned in Ayodhya (24). Aja was born of Raghu and Aja's son was Dasharatha whose son was the virtuous-souled and illustrious Rāma (26). Rāma's son passed by the name of Kusha whose son was Atithi and whose son was Nishadha (27). Nishadhas son was Nala whose son was Nabha. Nabha's son was Pundarika whose son passed by the name of Kshemadhanwā (28). Kshemadhanwā's son was the powerful Devānika whose son was the great Ahinagu (29). Ahinagu's good son was the king Sudhanwā, as whose son was born the king Anala (30). Anala's son was the virtuous Uktha, the son of which high souled (king) was Vajranābha (31). His son Shankha was celebrated for his great learning and passed by the name of Dhyushitāshwa. His son was the learned Pushpa, whose son was Arthasiddhi (32). His son was Sudarshana, whose son was Shighra and whose son was Maru (33). Maru practised Yoga in the island of Kala. His son was the illustrious king Vrihadvala (34). O foremost of Bharatas, in Purāna, there are two kings celebrated by the name of Nala. Of them one was the son of Veerasena and the other was a descendant of Ikshwāku (35). I have thus described (to you) in order of precedence the leading members of the Ikshwāku race. These kings, of immeasurable energy, belonged to the solar dynasty (36). By reading the account of creation by the illustrious Srādhadeva Adityā who confers nourishment upon creatures a man gets offspring, attains to the same status with the sun, is freed from sins and haughtiness and obtains longevity (37-38).

अध्याय 9

श्लोक 8

मनुर्वैवस्वतः पूर्वं श्राद्धदेवः प्रजापतिः ।यमश्च यमुना चैव यमजौ सम्बभूवतुः

manurvaivasvataḥ pūrvaṃ śrāddhadevaḥ prajāpatiḥ | yamaśca yamunā caiva yamajau sambabhūvatuḥ

हिन्दी अर्थ

उनमें एक प्रजापति तो विवस्वान्‌ (सूर्य)-के पुत्र वैवस्वत मनु थे और दूसरे प्रजापति श्राद्धदेव यम थे। इस तरह यम तथा यमुना नामक दो जुड़वीं संतान उत्पन्न हुई थी

English

Janamejaya said:—How did the illustrious Aditya become the (presiding) deity of Srāddhas? What is the most excellent mode of performing them? I wish to hear all this, O Vipra. (1). What is the origin of the Pitris and who are they? We have heard from the conversation of the Brāhmanas that the Pitris (ancestral manes), stationed in heaven, are even the gods of the gods. This is said by those well read in the Vedas. I therefore wish to know this (2-3). I wish to hear of the most excellent creation of Pitris, their various orders, their great strength, how are they propitiated by the Srāddhas performed by us, and how they, delighted, shower benedictions on us (4-5).

अध्याय 9

श्लोक 9

सा विवर्णं तु तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः ।असहन्ती च स्वां छायां सवर्णा निर्ममे ततः

sā vivarṇaṃ tu tadrūpaṃ dṛṣṭvā saṃjñā vivasvataḥ | asahantī ca svāṃ chāyāṃ savarṇā nirmame tataḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर संज्ञाने सूर्यके कठिनतासे सहने योग्य तेजस्वी रूपको देखकर उनके तेजको न सह सकनेके कारण अपनी छायाको ही अपने समान नाम और रूपवाली बनाकर तैयार कर दिया *

अध्याय 9

श्लोक 10

मायामयी तु सा संज्ञा तस्याश्छाया समुत्थिता ।प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा छाया संज्ञां नरेश्वर

māyāmayī tu sā saṃjñā tasyāśchāyā samutthitā | prāñjaliḥ praṇatā bhūtvā chāyā saṃjñāṃ nareśvara

श्लोक 10–11 का हिन्दी अर्थ

वह मायामयी संज्ञा संज्ञाकी छायासे उत्पन्न हुई थी। नरेधर! वह छाया संज्ञाको प्रणामकर हाथ जोड़कर बोली-' शुचिस्मिते ! बताओ, मुझे क्या करना चाहिये? श्रेष्ठ अज्ञोंवाली! मैं तुम्हारी आज्ञाका पालन करूँगी, तुम मुझे आज्ञा दो

अध्याय 9

श्लोक 11

उवाच किं मया कार्यं कथयस्व शुचिस्मिते ।स्थितास्मि तव निर्देशे शाधि मां वरवर्णिनि

uvāca kiṃ mayā kāryaṃ kathayasva śucismite | sthitāsmi tava nirdeśe śādhi māṃ varavarṇini

अर्थ श्लोक 10 के साथ

English

Yudhisthira said:—O you conversant with virtue, how people, seeking nourishment, get it? By doing what do they not grieve I wish to hear

अध्याय 9

श्लोक 12

संज्ञोवाच ।अहं यास्यामि भद्रं ते स्वमेव भवनं पितुः ।त्वयेह भवने मह्यं वस्तव्यं निर्विकारया

saṃjñovāca | ahaṃ yāsyāmi bhadraṃ te svameva bhavanaṃ pituḥ | tvayeha bhavane mahyaṃ vastavyaṃ nirvikārayā

श्लोक 12–13 का हिन्दी अर्थ

संज्ञाने कहा—तुम्हारा कल्याण हो! मैं अब अपने पिताके घर जा रही हूँ, तुम मेरे इस घरमें शान्त होकर रहो । ये मेरे दोनों पुत्र हैं और यह एक सुमध्यमा (सुन्दर कटिवाली) कन्या है। इनका तू ध्यान रखना और इस रहस्यको भगवान्‌ सूर्यसे कभी न बतलाना

अध्याय 9

श्लोक 13

इमौ च बालकौ मह्यं कन्या चेयं सुमध्यमा ।सम्भाव्यास्ते न चाख्येयमिदं भगवते क्वचित्

imau ca bālakau mahyaṃ kanyā ceyaṃ sumadhyamā | sambhāvyāste na cākhyeyamidaṃ bhagavate kvacit

अर्थ श्लोक 12 के साथ

अध्याय 9

श्लोक 14

छायोवाच ।आ कचग्रहणाद् देवि आ शापान्नैव कर्हिचित् ।आख्यास्यामि मतं तुभ्यं गच्छ देवि यथासुखम्

chāyovāca | ā kacagrahaṇād devi ā śāpānnaiva karhicit | ākhyāsyāmi mataṃ tubhyaṃ gaccha devi yathāsukham

हिन्दी अर्थ

छायाने कहा—देवि! मेरे बाल पकड़े जाने तथा शाप देनेकी नौबत आनेके पूर्व मैं यह बात किसी प्रकार भी न कहूँगी। आप सुखपूर्वक (अपने पिताके यहाँ) जायेँ

English

Bhishma said:—O slayer of foes, I shall describe to you what I have heard on this subject from my deceased father—who are those ancestral manes and who are others to whom we dedicate our offerings (18). When on the occasion of my father's Srāddha I was about to offer him Pinda²⁶ my father, rending assunder the earth, begged it of me with his hand (19). His arm was adorned with bracelet and other ornaments—his fingers and palm were as red as I had seen them before (20). Thinking that no such practice is seen in Kalpa²⁷ I offered the Pinda at the Kusa grass, without any consideration (21). O sinless one, then my father delightedly said to me in sweet accents:—"O foremost of Bharatas, I have been blessed with a son like you, both in this world and the next-a good son, pious and learned as you are (22-23). You are also of firm vows, O sinless one; with a view to lay down the religious practices of people, I issued this command (24). As a man, observing the religious practices, is entitled to a fourth part of the virtue thereof, so a stupid person, transgressing them, is visited by one fourth of the sin (consequent thereon) (25). The subjects follow the example set by the king in religious practices (26). O foremost of Bharatas, you have observed the practices laid down in the eternal Vedas and incomparable is my satisfaction therefore (27). Greatly pleased with you I will confer upon you a most excellent boon—do you pray for it which it is hard to get in the three worlds (28). As long as you will wish to live Death will not be able to extend his influence on you. When you will permit him he will overpower you then only (29). O foremost of Bharatas, if there is any other boon which you wish to pray for, tell me and I shall grant it

अध्याय 9

श्लोक 15

समादिश्य सवर्णां तां तथेत्युक्ता च सा तया ।त्वष्टुः समीपमगमद् व्रीडितेव तपस्विनी

samādiśya savarṇāṃ tāṃ tathetyuktā ca sā tayā | tvaṣṭuḥ samīpamagamad vrīḍiteva tapasvinī

श्लोक 15–17 का हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं—अपने समान नाम- रूपवाली छायाको आज्ञा देकर और उससे 'तथास्तु! कहे जानेपर वह तपस्विनी लज्जित-सी होती हुई अपने पिता त्वष्टाके यहाँ चली गयी। पिताके पास पहुँचनेपर उसके पिताने उसे बड़े जोरोंसे डाँटा तथा उससे बार- बार पतिके पास ही जानेके लिये कहा। तब निन्दित कर्मोंसे सदा दूर रहनेवाली वह संज्ञा अपने रूपको बदलकर घोड़ीका रूप धारण करके उत्तरकुरुके देशोंमें जाकर घास चरने लगी

अध्याय 9

श्लोक 16

पितुः समीपगा सा तु पित्रा निर्भर्त्सिता तदा ।भर्तुः समीपं गच्छेति नियुक्ता च पुनः पुनः

pituḥ samīpagā sā tu pitrā nirbhartsitā tadā | bhartuḥ samīpaṃ gaccheti niyuktā ca punaḥ punaḥ

अर्थ श्लोक 15 के साथ

English

On (my father) saying this, I, saluting him with folded hands, said "O most exalted person, with your being propitiated I have achieved all my objects (31). O you of great effulgence, if I am again entitled to a favour, I wish to put a question which I desire you to answer yourself (32)." My virtuous-souled father then said to me "O Bhishma, tell me whatever you like. O Bhārata, I will remove your doubt about what you will ask me" (35). Filled with curiosity I asked my father who had repaired to the region of the performers of good deeds and who then disappeared from that place (34).

अध्याय 9

श्लोक 17

अगच्छद्वडवा भूत्वाऽऽच्छाद्य रूपमनिन्दिता ।कुरूनथोत्तरान् गत्वा तृणान्येव चचार ह

agacchadvaḍavā bhūtvā''cchādya rūpamaninditā | kurūnathottarān gatvā tṛṇānyeva cacāra ha

अर्थ श्लोक 15 के साथ

अध्याय 9

श्लोक 18

द्वितीयायां तु संज्ञायां संज्ञेयमिति चिन्तयन् ।आदित्यो जनयामास पुत्रमात्मसमं तदा

dvitīyāyāṃ tu saṃjñāyāṃ saṃjñeyamiti cintayan | ādityo janayāmāsa putramātmasamaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

उस दूसरी संज्ञाको भी संज्ञा ही समझते हुए सूर्य देवताने उसके गर्भसे अपने ही समान पुत्र उत्पन्न किया

अध्याय 9

श्लोक 19

पूर्वजस्य मनोस्तात सदृशोऽयमिति प्रभुः ।सवर्णत्वान्मनोर्भूयः सावर्ण इति चोक्तवान्

pūrvajasya manostāta sadṛśo'yamiti prabhuḥ | savarṇatvānmanorbhūyaḥ sāvarṇa iti coktavān

हिन्दी अर्थ

तात! ये अपने बड़े भाई मनुके समान वर्ण तथा शक्तिवाले थे, अतएव सावर्ण कहलाये

अध्याय 9

श्लोक 20

मनुरेवाभवन्नाम्ना सावर्ण इति चोच्यते ।द्वितीयो यः सुतस्तस्याः स विज्ञेयः शनैश्चरः

manurevābhavannāmnā sāvarṇa iti cocyate | dvitīyo yaḥ sutastasyāḥ sa vijñeyaḥ śanaiścaraḥ

हिन्दी अर्थ

सवर्णा भी है। इसीके पुत्र सावर्णि मनु हैं । वे ही मनु हुए, जिनका नाम सावर्ण मनु हैं। उस (छाया)-से जो दूसरा पुत्र उत्पन्न हुआ, उनको तुम शनैश्चर समझो

अध्याय 9

श्लोक 21

संज्ञा तु पार्थिवी तात स्वस्य पुत्रस्य वै तदा ।चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजेषु वै

saṃjñā tu pārthivī tāta svasya putrasya vai tadā | cakārābhyadhikaṃ snehaṃ na tathā pūrvajeṣu vai

श्लोक 21–22 का हिन्दी अर्थ

वह पार्थिवी* संज्ञा अपने पुत्रसे तो अधिक स््रेह करती थी, परंतु वैसा स्नेह उनसे पहलेकी संतानोंसे नहीं करती थी। मनुने तो इस बातकों सह लिया, परंतु यम इसे न सह सके। वे वैवस्वत यम बालस्वभाव एवं रोषके कारण तथा होनहार (भावी)-के वशीभूत हो संज्ञाको पैर दिखाकर डाँटने लगे

English

On (my father) saying this, I, saluting him with folded hands, said "O most exalted person, with your being propitiated I have achieved all my objects (31). O you of great effulgence, if I am again entitled to a favour, I wish to put a question which I desire you to answer yourself (32)." My virtuous-souled father then said to me "O Bhishma, tell me whatever you like. O Bhārata, I will remove your doubt about what you will ask me" (35). Filled with curiosity I asked my father who had repaired to the region of the performers of good deeds and who then disappeared from that place (34).

अध्याय 9

श्लोक 22

मनुस्तस्याक्षमत्तत्तु यमस्तस्या न चक्षमे ।तां स रोषाच्च बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य वै बलात् ।पदा सन्तर्जयामास संज्ञां वैवस्वतो यमः

manustasyākṣamattattu yamastasyā na cakṣame | tāṃ sa roṣācca bālyācca bhāvino'rthasya vai balāt | padā santarjayāmāsa saṃjñāṃ vaivasvato yamaḥ

अर्थ श्लोक 21 के साथ

अध्याय 9

श्लोक 23

तं शशाप ततः क्रोधात् सावर्णजननी नृप ।चरणः पततामेष तवेति भृशदुःखिता

taṃ śaśāpa tataḥ krodhāt sāvarṇajananī nṛpa | caraṇaḥ patatāmeṣa taveti bhṛśaduḥkhitā

हिन्दी अर्थ

राजन्‌ ! इसपर सावर्णकी माताने अति दुःखित हो कोपमें भरकर उन्हें शाप दिया कि ' तुम्हारा यह चरण गिर जाय'

अध्याय 9

श्लोक 24

यमस्तु तत् पितुः सर्वं प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत् ।भृशं शापभयोद्विग्नः संज्ञावाक्यप्रतोदितः

yamastu tat pituḥ sarvaṃ prāñjaliḥ pratyavedayat | bhṛśaṃ śāpabhayodvignaḥ saṃjñāvākyapratoditaḥ

हिन्दी अर्थ

छाया-संज्ञाके उस वाक्यसे पीड़ित और शापके भयसे अत्यन्त व्याकुल होकर यमने हाथ जोड़कर पितासे वह सब बात कह दी

English

On (my father) saying this, I, saluting him with folded hands, said "O most exalted person, with your being propitiated I have achieved all my objects (31). O you of great effulgence, if I am again entitled to a favour, I wish to put a question which I desire you to answer yourself (32)." My virtuous-souled father then said to me "O Bhishma, tell me whatever you like. O Bhārata, I will remove your doubt about what you will ask me" (35). Filled with curiosity I asked my father who had repaired to the region of the performers of good deeds and who then disappeared from that place (34).

अध्याय 9

श्लोक 25

शापोऽयं विनिवर्तेत प्रोवाच पितरं तदा ।मात्रा स्नेहेन सर्वेषु वर्तितव्यं सुतेषु वै

śāpo'yaṃ vinivarteta provāca pitaraṃ tadā | mātrā snehena sarveṣu vartitavyaṃ suteṣu vai

हिन्दी अर्थ

वे पितासे बोले—' मुझे यह शाप न लगे। (देखिये) माताको तो सब पुत्रोंके प्रति समानरूपसे स्रेहपूर्वक व्यवहार करना चाहिये

अध्याय 9

श्लोक 26

सेयमस्मानपाहाय यवीयांसं बुभूषति ।तस्यां मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः

seyamasmānapāhāya yavīyāṃsaṃ bubhūṣati | tasyāṃ mayodyataḥ pādo na tu dehe nipātitaḥ

श्लोक 26–28 का हिन्दी अर्थ

पर यह हम सबको छोड़कर सबसे छोटेसे ही स्रेहका व्यवहार करती है। सो मैंने उसके ऊपर पैर उठाया ही था, शरीरपर मारा नहीं था। मैंने यह काम लड़कपनसे किया हो अथवा मोहवश, परंतु आप मुझे क्षमा कर दें'। (संज्ञाने कहा—) ' बेटा! मैं तुम्हारी पूजनीया हूँ तो भी तुमने मेरा तिरस्कार किया है, अत: तुम्हारा यह पैर निःसंदेह गिर जायगा।' संतान तो कुसंतान हो सकती है, परंतु माता कुमाता नहीं हो सकती

अध्याय 9

श्लोक 27

बाल्याद्वा यदि वा मोहात्तद्भवान्क्षन्तुमर्हति ।यस्मात्ते पूजनीयाहं लङ्घितास्मि त्वया सुत

bālyādvā yadi vā mohāttadbhavānkṣantumarhati | yasmātte pūjanīyāhaṃ laṅghitāsmi tvayā suta

अर्थ श्लोक 26 के साथ

अध्याय 9

श्लोक 28

तस्मात् तवैष चरणः पतिष्यति न संशयः ।अपत्यं दुरपत्यं स्यान्नाम्बा कुजननी भवेत्

tasmāt tavaiṣa caraṇaḥ patiṣyati na saṃśayaḥ | apatyaṃ durapatyaṃ syānnāmbā kujananī bhavet

अर्थ श्लोक 26 के साथ

English

On (my father) saying this, I, saluting him with folded hands, said "O most exalted person, with your being propitiated I have achieved all my objects (31). O you of great effulgence, if I am again entitled to a favour, I wish to put a question which I desire you to answer yourself (32)." My virtuous-souled father then said to me "O Bhishma, tell me whatever you like. O Bhārata, I will remove your doubt about what you will ask me" (35). Filled with curiosity I asked my father who had repaired to the region of the performers of good deeds and who then disappeared from that place (34).

अध्याय 9

श्लोक 29

शप्तोऽहमस्मि लोकेश जनन्या तपतां वर ।तव प्रसादाच्चरणो न पतेन्मम गोपते

śapto'hamasmi lokeśa jananyā tapatāṃ vara | tava prasādāccaraṇo na patenmama gopate

हिन्दी अर्थ

लोकेश्वर! माताने मुझे शाप दे दिया है, परंतु तपनेवालोंमें श्रेष्ठ गोपते ! आपकी कृपासे मेरा पैर न गिरे (ऐसी कृपा कीजिये) '

अध्याय 9

श्लोक 30

असंशयं पुत्र महद् भविष्यत्यत्र कारणम् ।येन त्वामाविशत् क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम्

asaṃśayaṃ putra mahad bhaviṣyatyatra kāraṇam | yena tvāmāviśat krodho dharmajñaṃ satyavādinam

हिन्दी अर्थ

सूर्यने कहा—पुत्र ! तुम धर्मज्ञ और सत्यवादी हो, तुमको जो क्रोध चढ़ आया इसमें निःसंदेह कोई बड़ा भारी कारण होगा

अध्याय 9

श्लोक 31

कृमयो मांसमादाय यास्यन्ति धरणीतलम्

kṛmayo māṃsamādāya yāsyanti dharaṇītalam

श्लोक 31–34 का हिन्दी अर्थ

मैं तुम्हारी माताके वचनकों (सर्वथा तो) लौटा नहीं सकता। (पर) महाप्राज्ञ! कीड़े तुम्हारे चरणमेंसे मांस लेकर पृथ्वीतलपर चले जायँगे, तब तुम्हें सुख मिलेगा । इस प्रकार तुम्हारी माताका कहा हुआ वचन (भी) सत्य हो जायगा और शापका परिहार होनेसे तुम्हारी भी रक्षा हो जायगी। फिर सूर्यने संज्ञासे कहा-*'सभी पुत्र बराबर हैं तो भी तू (किसीसे कम और किसीसे ) अधिक स्रेह क्यों करती है।' सूर्यने यह बात बार-बार कही, परंतु वह हँसती ही रह गयी और उसने सूर्यसे कुछ भी न कहा

अध्याय 9

श्लोक 32

तव पादान्महाप्राज्ञ ततस्त्वं प्राप्स्यसे सुखम् ।कृतमेवं वचस्तथ्यं मातुस्तव भविष्यति

tava pādānmahāprājña tatastvaṃ prāpsyase sukham | kṛtamevaṃ vacastathyaṃ mātustava bhaviṣyati

अर्थ श्लोक 31 के साथ

अध्याय 9

श्लोक 33

शापस्य परिहारेण त्वं च त्रातो भविष्यसि ।आदित्योऽथाब्रवीत् संज्ञां किमर्थं तनयेषु वै

śāpasya parihāreṇa tvaṃ ca trāto bhaviṣyasi | ādityo'thābravīt saṃjñāṃ kimarthaṃ tanayeṣu vai

अर्थ श्लोक 31 के साथ

अध्याय 9

श्लोक 34

तुल्येष्वभ्यधिकः स्नेहः क्रियतेऽति पुनः पुनः ।सा तत्परिहसन्ती तु नाचचक्षे विवस्वते

tulyeṣvabhyadhikaḥ snehaḥ kriyate'ti punaḥ punaḥ | sā tatparihasantī tu nācacakṣe vivasvate

अर्थ श्लोक 31 के साथ

अध्याय 9

श्लोक 35

आत्मानं सुसमाधाय योगात् तथ्यमपश्यत ।तां शप्तुकामो भगवान् नाशाय कुरुनन्दन

ātmānaṃ susamādhāya yogāt tathyamapaśyata | tāṃ śaptukāmo bhagavān nāśāya kurunandana

श्लोक 35–36 का हिन्दी अर्थ

न्न हुई, अतएव ' पार्धिवी' कहलाती थी। ध्दे कुरुनन्दन! भगवान्‌ सूर्यने अपने चित्तको एकाग्र करके योगके द्वारा सत्य बात जान ली और शापद्वारा उसका विनाश करनेके लिये उसके केश पकड़ लिये। तब अपनी शपथके उतर जानेपर छायाने सूर्यनारायणसे सारी बात ज्यों -की-त्यों बतला दी

अध्याय 9

श्लोक 36

मूर्धजेषु च जग्राह समयेऽतिगतेऽपि च ।सा तत् सर्वं यथावृत्तमाचचक्षे विवस्वते

mūrdhajeṣu ca jagrāha samaye'tigate'pi ca | sā tat sarvaṃ yathāvṛttamācacakṣe vivasvate

अर्थ श्लोक 35 के साथ

अध्याय 9

श्लोक 37

विवस्वानथ तच्छ्रुत्वा क्रुद्धस्त्वष्टारमभ्यगात् ।त्वष्टा तु तं यथा न्यायमर्चयित्वा विभावसुम् ।निर्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयामास वै तदा

vivasvānatha tacchrutvā kruddhastvaṣṭāramabhyagāt | tvaṣṭā tu taṃ yathā nyāyamarcayitvā vibhāvasum | nirdagdhukāmaṃ roṣeṇa sāntvayāmāsa vai tadā

हिन्दी अर्थ

सूर्यनारायण इस बातको सुनते ही क्रोधमें भरकर त्वष्टाके पास पहुँचे । त्वष्टाने विधिपूर्वक उनकी पूजा करके जब देखा कि ये तो रोषसे मुझे भस्म ही करना चाहते हैं, तब उन्होंने सूर्यनारायणको इस प्रकार शान्त करना—समझाना आरम्भ किया

English

On (my father) saying this, I, saluting him with folded hands, said "O most exalted person, with your being propitiated I have achieved all my objects (31). O you of great effulgence, if I am again entitled to a favour, I wish to put a question which I desire you to answer yourself (32)." My virtuous-souled father then said to me "O Bhishma, tell me whatever you like. O Bhārata, I will remove your doubt about what you will ask me" (35). Filled with curiosity I asked my father who had repaired to the region of the performers of good deeds and who then disappeared from that place (34).

अध्याय 9

श्लोक 38

त्वष्टोवाच ।तवातितेजसाविष्टमिदं रूपं न शोभते ।असहन्ती च तत् संज्ञा वने चरति शाद्वले

tvaṣṭovāca | tavātitejasāviṣṭamidaṃ rūpaṃ na śobhate | asahantī ca tat saṃjñā vane carati śādvale

हिन्दी अर्थ

त्वष्टाने कहा—आदित्य! आपका यह अतितेजस्वी रूप अच्छा नहीं लगता। इसको न सह सकनेके कारण ही संज्ञा हरी घासवाले वनमें (हरी घासोंको) चर रही है

अध्याय 9

श्लोक 39

द्रष्टा हि तां भवानद्य स्वां भार्यां शुभचारिणीम् ।नित्यं तपस्यभिरतां वडवारूपधारिणीम्

draṣṭā hi tāṃ bhavānadya svāṃ bhāryāṃ śubhacāriṇīm | nityaṃ tapasyabhiratāṃ vaḍavārūpadhāriṇīm

श्लोक 39–40 का हिन्दी अर्थ

किरणोंके स्वामी ! आज आप हाथीके सूँड्से खींचे जानेके कारण पद्मिनीके समान व्याकुल हुई, शुद्ध आचरणवाली और योगके बलसे सम्पन्न अतएव योगसे घोड़ीका रूप धारण करके सदा तप करती हुई, पत्तोंका आहार करनेवाली, दुबली, दीन, जटा- धारिणी और ब्रह्मचारिणी अपनी उस प्रशंसनीया भार्याको देखेंगे

अध्याय 9

श्लोक 40

पर्णाहारां कृशां दीनां जटिलां ब्रह्मचारिणीम् ।हस्तिहस्तपरिक्लिष्टां व्याकुलां पद्मिनीमिव ।श्लाघ्यां योगबलोपेतां योगमास्थाय गोपते

parṇāhārāṃ kṛśāṃ dīnāṃ jaṭilāṃ brahmacāriṇīm | hastihastaparikliṣṭāṃ vyākulāṃ padminīmiva | ślāghyāṃ yogabalopetāṃ yogamāsthāya gopate

अर्थ श्लोक 39 के साथ

अध्याय 9

श्लोक 41

अनुकूलं तु देवेश यदि स्यान्मम तन्मतम् ।रूपं निर्वर्तयाम्यद्य तव कान्तमरिन्दम

anukūlaṃ tu deveśa yadi syānmama tanmatam | rūpaṃ nirvartayāmyadya tava kāntamarindama

हिन्दी अर्थ

देवेश! यदि आपको मेरी बात ठीक लगे तो शत्रुदमन! मैं आज आपके रूपको मनोहर बना दूँ

अध्याय 9

श्लोक 42

रूपं विवस्वतश्चासीत् तिर्यगूर्ध्वसमं तु वै ।तेनासौ सम्भृतो देवरूपेण तु विभावसुः

rūpaṃ vivasvataścāsīt tiryagūrdhvasamaṃ tu vai | tenāsau sambhṛto devarūpeṇa tu vibhāvasuḥ

हिन्दी अर्थ

पहले सूर्यका रूप तिरछा, ऊँचा और सब ओरसे एक-सा था। उस रूपसे सम्पन्न होनेके कारण ही वे विभावसु कहे जाते हैं

अध्याय 9

श्लोक 43

तस्मात् त्वष्टुः स वै वाक्यं वहु मेने प्रजापतिः ।समनुज्ञातवांश्चैव त्वष्टारं रूपसिद्धये

tasmāt tvaṣṭuḥ sa vai vākyaṃ vahu mene prajāpatiḥ | samanujñātavāṃścaiva tvaṣṭāraṃ rūpasiddhaye

हिन्दी अर्थ

इसलिये उन प्रजापति सूर्यनारायणने त्वष्टाकी बातको बहुत अच्छा समझा और उन्होंने अपना रूप ठीक करनेके लिये त्वष्टाको अनुमति दे दी

English

On (my father) saying this, I, saluting him with folded hands, said "O most exalted person, with your being propitiated I have achieved all my objects (31). O you of great effulgence, if I am again entitled to a favour, I wish to put a question which I desire you to answer yourself (32)." My virtuous-souled father then said to me "O Bhishma, tell me whatever you like. O Bhārata, I will remove your doubt about what you will ask me" (35). Filled with curiosity I asked my father who had repaired to the region of the performers of good deeds and who then disappeared from that place (34).

अध्याय 9

श्लोक 44

ततोऽभ्युपगमात्त्वष्टा मार्तण्डस्य विवस्वतः ।भ्रमिमारोप्य तत् तेजः शातयामास भारत

tato'bhyupagamāttvaṣṭā mārtaṇḍasya vivasvataḥ | bhramimāropya tat tejaḥ śātayāmāsa bhārata

हिन्दी अर्थ

भारत! तब त्वष्टाने मार्तण्ड (सूर्य) -के समीप जाकर उनको सानपर चढ़ाकर उनके तेजको खरादना आरम्भ कर दिया

अध्याय 9

श्लोक 45

ततो निर्भासितं रूपं तेजसा संहृतेन वै ।कान्तात् कान्ततरं द्रष्टुमधिकं शुशुभे तदा

tato nirbhāsitaṃ rūpaṃ tejasā saṃhṛtena vai | kāntāt kāntataraṃ draṣṭumadhikaṃ śuśubhe tadā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार तेजके छिल जानेसे उनका रूप खिल उठा और उनका रूप रम्यातिरम्य होकर अधिक सुशोभित होने लगा

English

On (my father) saying this, I, saluting him with folded hands, said "O most exalted person, with your being propitiated I have achieved all my objects (31). O you of great effulgence, if I am again entitled to a favour, I wish to put a question which I desire you to answer yourself (32)." My virtuous-souled father then said to me "O Bhishma, tell me whatever you like. O Bhārata, I will remove your doubt about what you will ask me" (35). Filled with curiosity I asked my father who had repaired to the region of the performers of good deeds and who then disappeared from that place (34).

अध्याय 9

श्लोक 46

मुखे निर्वर्तितं रूपं तस्य देवस्य गोपतेः ।ततः प्रभृति देवस्य मुखमासीत् तु लोहितम् ।मुखरागं तु यत्पूर्वं मार्तण्डस्य मुखच्युतम्

mukhe nirvartitaṃ rūpaṃ tasya devasya gopateḥ | tataḥ prabhṛti devasya mukhamāsīt tu lohitam | mukharāgaṃ tu yatpūrvaṃ mārtaṇḍasya mukhacyutam

श्लोक 46–48 का हिन्दी अर्थ

तबसे किरणोंके स्वामी भगवान्‌ सूर्यके मुखका रूप बदल गया। उस समयसे उनका मुख रक्तवर्णका हो गया। उन मार्तण्डके मुखसे जो मुखराग छूटा था, उससे बारह आदित्य उत्पन्न हुए। उनके मुखसे धाता, अर्यमा, मित्र, वरुण, अंश, भग, इन्द्र, विवस्वान्‌, पूषा, दसवें पर्जन्य, त्वष्टा, बारहवें विष्णु उत्पन्न हुए, जो अन्तमें प्रकट होनेके कारण सबसे छोटे होकर भी गुणोंमें सर्वश्रेष्ठ थे

English

On (my father) saying this, I, saluting him with folded hands, said "O most exalted person, with your being propitiated I have achieved all my objects (31). O you of great effulgence, if I am again entitled to a favour, I wish to put a question which I desire you to answer yourself (32)." My virtuous-souled father then said to me "O Bhishma, tell me whatever you like. O Bhārata, I will remove your doubt about what you will ask me" (35). Filled with curiosity I asked my father who had repaired to the region of the performers of good deeds and who then disappeared from that place (34).

अध्याय 9

श्लोक 47

आदित्या द्वादशैवेह सम्भूता मुखसम्भवाः ।धातार्यमा च मित्रश्च वरुणोंऽशो भगस्तथा

ādityā dvādaśaiveha sambhūtā mukhasambhavāḥ | dhātāryamā ca mitraśca varuṇoṃ'śo bhagastathā

अर्थ श्लोक 46 के साथ

अध्याय 9

श्लोक 48

इन्द्रो विवस्वान्पूषा च पर्जन्यो दशमस्तथा ।ततस्त्वष्टा ततो विष्णुरजघन्यो जघन्यजः

indro vivasvānpūṣā ca parjanyo daśamastathā | tatastvaṣṭā tato viṣṇurajaghanyo jaghanyajaḥ

अर्थ श्लोक 46 के साथ

अध्याय 9

श्लोक 49

हर्षं लेभे ततो देवो दृष्ट्वाऽऽदित्यान् स्वदेहजान् ।गन्धैः पुष्पैरलङ्कारैर्भास्वता मुकुटेन च

harṣaṃ lebhe tato devo dṛṣṭvā''dityān svadehajān | gandhaiḥ puṣpairalaṅkārairbhāsvatā mukuṭena ca

हिन्दी अर्थ

गन्ध, पुष्प, अलंकार और प्रकाशमान मुंकुटोंसे सुशोभित अपने शरीरसे उत्पन्न हुए उन आदित्योंको देखकर भगवान्‌ सूर्य बड़े प्रसन्न हुए

अध्याय 9

श्लोक 50

एवं सम्पूजयामास त्वष्टा वाक्यमुवाच ह ।गच्छ देव निजां भार्यां कुरूंश्चरति सोत्तरान्

evaṃ sampūjayāmāsa tvaṣṭā vākyamuvāca ha | gaccha deva nijāṃ bhāryāṃ kurūṃścarati sottarān

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार सूर्यनारायणका पूजन कर त्वष्टाने उनसे कहा-'देव! अब आप अपनी पत्नीके पास जाइये। वह उत्तर कुरु (देशों )-में भ्रमण कर रही है और हरी घाससे भरे हुए वनमें _घोड़ीका रूप धारण करके विचर रही है'

अध्याय 9

श्लोक 51

वडवारूपमास्थाय वने चरति शाद्वले ।स तथा रूपमास्थाय स्वभार्यारूपलीलया

vaḍavārūpamāsthāya vane carati śādvale | sa tathā rūpamāsthāya svabhāryārūpalīlayā

श्लोक 51–54 का हिन्दी अर्थ

तब सूर्यनारायणने भी अपनी पत्नीके रूपके अनुसार घोड़ेके समान विचरण करनेके लिये घोड़ेका ही रूप धारण कर लिया। उस समय सूर्यने ध्यानसे देखा तो उन्हें तेज और नियमके कारण सब भूतोंसे अधृष्य घोड़ीका रूप धारण करके किसी ओरसे भी भयकी आशंका न कर निर्भय हो विचरती हुई अपनी भार्या (संज्ञा) दीख पड़ी । राजन्‌! फिर तो घोड़ेके रूपमें भगवान्‌ सूर्य उसके मुखके समीप पहुँचे । पर वह पर-पुरुषकी आशंकासे मैथुनके प्रतिकूल चेष्टा करने लगी और सूर्यके वीर्यको उसने अपनी नाकपरसे गिरा दिया

अध्याय 9

श्लोक 52

ददर्श योगमास्थाय स्वां भार्यां वडवां ततः ।अधृष्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च

dadarśa yogamāsthāya svāṃ bhāryāṃ vaḍavāṃ tataḥ | adhṛṣyāṃ sarvabhūtānāṃ tejasā niyamena ca

अर्थ श्लोक 51 के साथ

अध्याय 9

श्लोक 53

वडवावपुषा राजंश्चरन्तीमकुतोभयाम् ।सोऽश्वरूपेण भगवांस्तां मुखे समभावयत्

vaḍavāvapuṣā rājaṃścarantīmakutobhayām | so'śvarūpeṇa bhagavāṃstāṃ mukhe samabhāvayat

अर्थ श्लोक 51 के साथ

अध्याय 9

श्लोक 54

मैथुनाय विचेष्टन्ती परपुंसोपशङ्कया ।सा तन्निरवमच्छुक्रं नासिकायां विवस्वतः

maithunāya viceṣṭantī parapuṃsopaśaṅkayā | sā tanniravamacchukraṃ nāsikāyāṃ vivasvataḥ

अर्थ श्लोक 51 के साथ

अध्याय 9

श्लोक 55

देवौ तस्यामजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ ।नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वावश्विनाविति

devau tasyāmajāyetāmaśvinau bhiṣajāṃ varau | nāsatyaścaiva dasraśca smṛtau dvāvaśvināviti

हिन्दी अर्थ

उससे वैद्योंमें श्रेष्ठ अश्विनीकुमार नामक देवता उत्पन्न हुए। वे दोनों अश्विनीकुमार नासत्य और दस्र नामसे प्रसिद्ध हैं

अध्याय 9

श्लोक 56

मार्तण्डस्यात्मजावेतावष्टमस्य प्रजापतेः ।संज्ञायां जनयामास वडवायां स भारत ।तां तु रूपेण कान्तेन दर्शयामास भास्करः

mārtaṇḍasyātmajāvetāvaṣṭamasya prajāpateḥ | saṃjñāyāṃ janayāmāsa vaḍavāyāṃ sa bhārata | tāṃ tu rūpeṇa kāntena darśayāmāsa bhāskaraḥ

हिन्दी अर्थ

भारत! ये दोनों आठवें प्रजापति मार्तण्डके पुत्र हैं । इन्हें सूर्थभगवान्‌ने अधारूपा संज्ञाके गर्भसे उत्पन्न किया था। तदनन्तर सूर्यने उसे अपने मनोहर रूपमें दर्शन दिया

अध्याय 9

श्लोक 57

सा च दृष्ट्वैव भर्तारं तुतोष जनमेजय ।यमस्तु कर्मणा तेन भृशं पीडितमानसः

sā ca dṛṣṭvaiva bhartāraṃ tutoṣa janamejaya | yamastu karmaṇā tena bhṛśaṃ pīḍitamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

जनमेजय! तब वह स्वामीको देखकर बड़ी संतुष्ट हुई । इधर यम अपने उस कर्मसे मन-ही-मन बड़े दुःखित रहते थे

अध्याय 9

श्लोक 58

धर्मेण रञ्जयामास धर्मराज इव प्रजाः ।स लेभे कर्मणा तेन परमेण महाद्युतिः

dharmeṇa rañjayāmāsa dharmarāja iva prajāḥ | sa lebhe karmaṇā tena parameṇa mahādyutiḥ

श्लोक 58–59 का हिन्दी अर्थ

अतएव वे अपने धर्मराजत्वके अनुरूप ही धर्मयुक्त आचरणसे प्रजाओंको प्रसन्न रखने लगे । उस श्रेष्ठ कर्मके कारण उन महाकान्तिमान्‌ धर्मराजको पितरोंका आधिपत्य और लोकपालका पद मिला तथा वे तपस्याके धनी प्रजापति सावर्ण मनु हुए

अध्याय 9

श्लोक 59

पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमेव च ।मनुः प्रजापतिस्त्वासीत् सावर्णः स तपोधनः

pitṝṇāmādhipatyaṃ ca lokapālatvameva ca | manuḥ prajāpatistvāsīt sāvarṇaḥ sa tapodhanaḥ

अर्थ श्लोक 58 के साथ

अध्याय 9

श्लोक 60

भाव्यः सोऽनागते काले मनुः सावर्णिकेऽन्तरे ।मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरति प्रभुः

bhāvyaḥ so'nāgate kāle manuḥ sāvarṇike'ntare | merupṛṣṭhe tapo ghoramadyāpi carati prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

वे सर्वसमर्थ सावर्ण भविष्यके (आठवें) मन्वन्तरके मनु होंगे । वे आज भी सुमेरुपर्वतके शिखरपर घोर तप कर रहे हैं

अध्याय 9

श्लोक 61

भ्राता शनैश्चरश्चास्य ग्रहत्वमुपलब्धवान् ।नासत्यौ यौ समाख्यातौ स्वर्वैद्यौ तौ बभूवतुः

bhrātā śanaiścaraścāsya grahatvamupalabdhavān | nāsatyau yau samākhyātau svarvaidyau tau babhūvatuḥ

हिन्दी अर्थ

इनके भाई शनैश्वर ग्रह बन गये और जिन नासत्योंका वर्णन किया है, वे स्वर्गके वैद्य बन गये

अध्याय 9

श्लोक 62

सेवतोऽपि तथा राजन्नश्वानां शान्तिदोऽभवत् ।त्वष्टा तु तेजसा तेन विष्णोश्चक्रमकल्पयत्

sevato'pi tathā rājannaśvānāṃ śāntido'bhavat | tvaṣṭā tu tejasā tena viṣṇoścakramakalpayat

हिन्दी अर्थ

वे उपासना करनेवालेके घोड़ोंको शान्ति देते हैं। उसी तेज (-की छीलन)-से त्वष्टाने विष्णुभगवान्‌का (सुदर्शन) चक्र बनाया। वह दानवोंके अन्त करनेकी इच्छासे बनाया गया चक्र युद्धमें किसी प्रकार भी व्यर्थ नहीं जाता

अध्याय 9

श्लोक 63

तदप्रतिहतं युद्धे दानवान्तचिकीर्षया ।यवीयसी तयोर्या तु यमी कन्या यशस्विनी

tadapratihataṃ yuddhe dānavāntacikīrṣayā | yavīyasī tayoryā tu yamī kanyā yaśasvinī

श्लोक 63–64 का हिन्दी अर्थ

उन दोनोंमें छोटी जो यमी नामकी यशस्विनी कन्या थी, वह नदियोंमें श्रेष्ठ, लोकोंको पवित्र करनेवाली यमुना हुई। मनु संसारमें मनु कहलाते हैं और सावर्ण भी कहलाते हैं

अध्याय 9

श्लोक 64

अभवत् सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकभाविनी ।मनुरित्युच्यते लोके सावर्ण इति चोच्यते

abhavat sā saricchreṣṭhā yamunā lokabhāvinī | manurityucyate loke sāvarṇa iti cocyate

अर्थ श्लोक 63 के साथ

अध्याय 9

श्लोक 65

द्वितीयो यः सुतस्तस्य मनोर्भ्राता शनैश्चरः ।ग्रहत्वं स च लेभे वै सर्वलोकाभिपूजितम्

dvitīyo yaḥ sutastasya manorbhrātā śanaiścaraḥ | grahatvaṃ sa ca lebhe vai sarvalokābhipūjitam

हिन्दी अर्थ

उनके दूसरे पुत्र और मनुके भ्राता जो शनैश्वर हैं, उन्होंने सब लोकोंसे पूजित ग्रहका पद प्राप्त किया

अध्याय 9

श्लोक 66

य इदं जन्म देवानां शृणुयाद् वापि धारयेत् ।आपद्भ्यः स विमुच्येत प्राप्नुयाच्च महद्यशः

ya idaṃ janma devānāṃ śṛṇuyād vāpi dhārayet | āpadbhyaḥ sa vimucyeta prāpnuyācca mahadyaśaḥ

हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य देवताओंके जन्म (-की इस कथा)-को सुनता है अथवा मनमें धारण करता है, वह आपत्तियोंसे छूट जाता और बड़ा भारी यश पाता है

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.