Adhyāya 3

प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम युद्धेन पौरुषेण च तं हेन्द्र उवाच प्रतर्दन वरं ते ददानीति स होवाच प्रतर्दनस्त्वमेव वृणीश्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच न वै वरं परस्मै वृणीते त्वमेव वृणीश्वेत्यवरो वैतर्हि किल म इति होवाच प्रतर्दनोऽथो खल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय सत्यं हीन्द्रः स होवाच मामेव विजानीह्येतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये यन्मां विजानीयां त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमवाङ्मुखान्यतीन्सालावृकेभ्यः प्रायच्छं बह्वीः सन्धा अतिक्रम्य दिवि प्रह्लादीनतृणमहमन्तरिक्षे पौलोमान्पृथिव्यां कालकाश्यांस्तस्य मे तत्र न लोम च नामीयते स यो मां विजानीयान्नास्य केन च कर्मणा लोको मीयते न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया नास्य पापं च न चकृषो मुखान्नीलं वेत्तीति॥ 1 ॥

pratardano ha vai daivodāsirindrasya priyaṃ dhāmopajagāma yuddhena pauruṣeṇa ca taṃ hendra uvāca pratardana varaṃ te dadānīti sa hovāca pratardanastvameva vṛṇīśva yaṃ tvaṃ manuṣyāya hitatamaṃ manyasa iti taṃ hendra uvāca na vai varaṃ parasmai vṛṇīte tvameva vṛṇīśvetyavaro vaitarhi kila ma iti hovāca pratardano'tho khalvindraḥ satyādeva neyāya satyaṃ hīndraḥ sa hovāca māmeva vijānīhyetadevāhaṃ manuṣyāya hitatamaṃ manye yanmāṃ vijānīyāṃ triśīrṣāṇaṃ tvāṣṭramahanamavāṅmukhānyatīnsālāvṛkebhyaḥ prāyacchaṃ bahvīḥ sandhā atikramya divi prahlādīnatṛṇamahamantarikṣe paulomānpṛthivyāṃ kālakāśyāṃstasya me tatra na loma ca nāmīyate sa yo māṃ vijānīyānnāsya kena ca karmaṇā loko mīyate na mātṛvadhena na pitṛvadhena na steyena na bhrūṇahatyayā nāsya pāpaṃ ca na cakṛṣo mukhānnīlaṃ vettīti

स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्वायुः प्राणः प्राणो वा आयुः प्राण उवाचामृतं यावद्ध्यस्मि`न्छरीरे प्राणो वसति तावदायुः प्राणेन ह्येवामुष्मिंल्लोकेऽमृतत्वमाप्नोति प्रज्ञया सत्यसङ्कल्पं स यो म आयुरमृतमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिंल्लोक एवाप्नोत्यमृतत्वमक्षितिं स्वर्गे लोके तद्धैक आहुरेकभूयं वै प्राणा गच्छन्तीति न हि कश्चन शक्नुयात्सकृद्वाचा नाम प्रज्ञापयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दं मनसा ध्यानमित्येकभूयं वै प्राणा भूत्वा एकैकं सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञापयन्ति वाचं वदतीं सर्वे प्राणा अनुवदन्ति चक्षुः पश्यत्सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति श्रोत्रं शृण्वत्सर्वे प्राणा अनुशृण्वन्ति मनो ध्यायत्सर्वे प्राणा अनुध्यायन्ति प्राणं प्राणन्तं सर्वे प्राणा अनुप्राणन्तीत्येवमुहैवैतदिति हेन्द्र उवाचास्तीत्येव प्राणानां निःश्रेयसादानमिति॥ 2 ॥

sa hovāca prāṇo'smi prajñātmā taṃ māmāyuramṛtamityupāsvāyuḥ prāṇaḥ prāṇo vā āyuḥ prāṇa uvācāmṛtaṃ yāvaddhyasmi`ncharīre prāṇo vasati tāvadāyuḥ prāṇena hyevāmuṣmiṃlloke'mṛtatvamāpnoti prajñayā satyasaṅkalpaṃ sa yo ma āyuramṛtamityupāste sarvamāyurasmiṃlloka evāpnotyamṛtatvamakṣitiṃ svarge loke taddhaika āhurekabhūyaṃ vai prāṇā gacchantīti na hi kaścana śaknuyātsakṛdvācā nāma prajñāpayituṃ cakṣuṣā rūpaṃ śrotreṇa śabdaṃ manasā dhyānamityekabhūyaṃ vai prāṇā bhūtvā ekaikaṃ sarvāṇyevaitāni prajñāpayanti vācaṃ vadatīṃ sarve prāṇā anuvadanti cakṣuḥ paśyatsarve prāṇā anupaśyanti śrotraṃ śṛṇvatsarve prāṇā anuśṛṇvanti mano dhyāyatsarve prāṇā anudhyāyanti prāṇaṃ prāṇantaṃ sarve prāṇā anuprāṇantītyevamuhaivaitaditi hendra uvācāstītyeva prāṇānāṃ niḥśreyasādānamiti

जीवति वागपेतो मूकान्विपश्यामो जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान्विपश्यामो जीवति श्रोत्रापेतो बधिरान्विपश्यामो जीवतो बाहुच्छिन्नो जीवत्यूरुच्छिन्न इत्येवं हि पश्याम इत्यथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योत्यापयति तस्मादेतमेवोक्थमुपासीत यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः सह ह्येतावस्मिञ्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतस्तस्यैषैव दृष्टिरेतद्विज्ञानं यत्रैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकास्तस्यैषैव सिद्धिरेतद्विज्ञानं यत्रैतत्पुरुष आर्तो मरिष्यन्नाबल्य न्येत्य मोहं नैति तदाहुरुदक्रमीच्चित्तं न शृणोति न पश्यति वाचा वदत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाव सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः॥ 3 ॥

jīvati vāgapeto mūkānvipaśyāmo jīvati cakṣurapeto'ndhānvipaśyāmo jīvati śrotrāpeto badhirānvipaśyāmo jīvato bāhucchinno jīvatyūrucchinna ityevaṃ hi paśyāma ityatha khalu prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotyāpayati tasmādetamevokthamupāsīta yo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇaḥ saha hyetāvasmiñcharīre vasataḥ sahotkrāmatastasyaiṣaiva dṛṣṭiretadvijñānaṃ yatraitatpuruṣaḥ suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati tadainaṃ vāksarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyātaiḥ sahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathāgnerjvalato visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāstasyaiṣaiva siddhiretadvijñānaṃ yatraitatpuruṣa ārto mariṣyannābalya nyetya mohaṃ naiti tadāhurudakramīccittaṃ na śṛṇoti na paśyati vācā vadatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati tadainaṃ vāva sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyātaiḥ sahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathāgnerjvalato visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ

स यदास्माच्छरीरादुत्क्रामति वागस्मात्सर्वाणि नामान्यभिविसृजते वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति प्राणोऽस्मात्सर्वान्गन्धानभिविसृजते प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति चक्षुरस्मात्सर्वाणि रूपाण्यभिविसृजते चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति श्रोत्रमस्मात्सर्वाञ्छब्दानभिविसृजते श्रोत्रेण सर्वाञ्छब्दानाप्नोति मनोऽस्मात्सर्वाणि ध्यातान्यभिविसृजते मनसा सर्वाणि ध्यातान्याप्नोति सैषा प्राणे सर्वाप्तिर्यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः स ह ह्येतावस्मिञ्छरीरे वसतः सहत्क्रामतोऽथ खलु यथा प्रज्ञायां सर्वाणि भूतान्येकी भवन्ति तद्व्याख्यास्यामः॥ 4 ॥

sa yadāsmāccharīrādutkrāmati vāgasmātsarvāṇi nāmānyabhivisṛjate vācā sarvāṇi nāmānyāpnoti prāṇo'smātsarvāngandhānabhivisṛjate prāṇena sarvāngandhānāpnoti cakṣurasmātsarvāṇi rūpāṇyabhivisṛjate cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇyāpnoti śrotramasmātsarvāñchabdānabhivisṛjate śrotreṇa sarvāñchabdānāpnoti mano'smātsarvāṇi dhyātānyabhivisṛjate manasā sarvāṇi dhyātānyāpnoti saiṣā prāṇe sarvāptiryo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇaḥ sa ha hyetāvasmiñcharīre vasataḥ sahatkrāmato'tha khalu yathā prajñāyāṃ sarvāṇi bhūtānyekī bhavanti tadvyākhyāsyāmaḥ

वागेवास्मा एकमङ्गमुदूढं तस्यै नाम परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा घ्राणमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य गन्धः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा चक्षुरेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य रूपं परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा श्रोत्रमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य शब्दः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा जिह्वैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यान्नरसः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा हस्तावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोः कर्म परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा शरीरमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य सुखदुःखे परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा उपस्थ एवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा पादावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोरित्या परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा प्रज्ञैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै धियो विज्ञातव्यं कामाः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा॥ 5 ॥

vāgevāsmā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasyai nāma parastātprativihitā bhūtamātrā ghrāṇamevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasya gandhaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā cakṣurevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasya rūpaṃ parastātprativihitā bhūtamātrā śrotramevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasya śabdaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā jihvaivāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasyānnarasaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā hastāvevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tayoḥ karma parastātprativihitā bhūtamātrā śarīramevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasya sukhaduḥkhe parastātprativihitā bhūtamātrā upastha evāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasyānando ratiḥ prajātiḥ parastātprativihitā bhūtamātrā pādāvevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tayorityā parastātprativihitā bhūtamātrā prajñaivāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasyai dhiyo vijñātavyaṃ kāmāḥ parastātprativihitā bhūtamātrā

प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि सामान्याप्नोति प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य सर्वाणि रूपाण्याप्नोति प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वाञ्छब्दानाप्नोति प्रज्ञया जिह्वां समारुह्य जिह्वाया सर्वानन्नरसानाप्नोति प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्याप्नोति प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे आप्नोति प्रज्ञयोपस्थं समारुह्योपस्थेनानन्दं रतिं प्रजातिमाप्नोति प्रज्ञया पादौ समारुह्य पादाभ्यां सर्वा इत्या आप्नोति प्रज्ञयैव धियं समारुह्य प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यं कामानाप्नोति॥ 6 ॥

prajñayā vācaṃ samāruhya vācā sarvāṇi sāmānyāpnoti prajñayā prāṇaṃ samāruhya prāṇena sarvāngandhānāpnoti prajñayā cakṣuḥ samāruhya sarvāṇi rūpāṇyāpnoti prajñayā śrotraṃ samāruhya śrotreṇa sarvāñchabdānāpnoti prajñayā jihvāṃ samāruhya jihvāyā sarvānannarasānāpnoti prajñayā hastau samāruhya hastābhyāṃ sarvāṇi karmāṇyāpnoti prajñayā śarīraṃ samāruhya śarīreṇa sukhaduḥkhe āpnoti prajñayopasthaṃ samāruhyopasthenānandaṃ ratiṃ prajātimāpnoti prajñayā pādau samāruhya pādābhyāṃ sarvā ityā āpnoti prajñayaiva dhiyaṃ samāruhya prajñayaiva dhiyo vijñātavyaṃ kāmānāpnoti

न हि प्रज्ञापेता वाङ्नाम किंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतन्नाम प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतः प्राणो गन्धं कंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतं गन्धं प्राज्ञासिषमिति नहि प्रज्ञापेतं चक्षू रूपं किंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतद्रूपं प्राज्ञासिषमिति नहि प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतं शब्दं प्राज्ञासिषमिति नहि प्रज्ञापेता जिह्वान्नरसं कंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतमन्नरसं प्राज्ञासिषमिति नहि प्रज्ञापेतौ हतौ कर्म किंचन प्रज्ञपेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्कर्म प्राज्ञासिषमिति नहि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखदुःखं किंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्सुखदुःखं प्राज्ञासिषमिति नहि प्रज्ञापेत उपस्थ आनन्दं रतिं प्रजातिं कंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतमानन्दं रतिं प्रजातिं प्राज्ञासिषमिति नहि प्रज्ञापेतौ पादावित्यां कांचन प्रज्ञपयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतामित्यां प्राज्ञसिषमिति नहि प्रज्ञापेता धीः काचन सिद्ध्येन्न प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत्॥ 7 ॥

na hi prajñāpetā vāṅnāma kiṃcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametannāma prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetaḥ prāṇo gandhaṃ kaṃcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametaṃ gandhaṃ prājñāsiṣamiti nahi prajñāpetaṃ cakṣū rūpaṃ kiṃcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametadrūpaṃ prājñāsiṣamiti nahi prajñāpetaṃ śrotraṃ śabdaṃ kaṃcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametaṃ śabdaṃ prājñāsiṣamiti nahi prajñāpetā jihvānnarasaṃ kaṃcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametamannarasaṃ prājñāsiṣamiti nahi prajñāpetau hatau karma kiṃcana prajñapetāmanyatra me mano'bhūdityāha nāhametatkarma prājñāsiṣamiti nahi prajñāpetaṃ śarīraṃ sukhaduḥkhaṃ kiṃcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametatsukhaduḥkhaṃ prājñāsiṣamiti nahi prajñāpeta upastha ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ kaṃcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametamānandaṃ ratiṃ prajātiṃ prājñāsiṣamiti nahi prajñāpetau pādāvityāṃ kāṃcana prajñapayetāmanyatra me mano'bhūdityāha nāhametāmityāṃ prājñasiṣamiti nahi prajñāpetā dhīḥ kācana siddhyenna prajñātavyaṃ prajñāyet

न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यान्न गन्धं विजिज्ञासीत घ्रातारं विद्यान्न रूपं विजिज्ञासीत रूपविदं विद्यान्न शब्दं विजिज्ञासीत श्रोतारं विद्यान्नान्नरसं विजिज्ञासीतान्नरसविज्ञातारं विद्यान्न कर्म विजिज्ञासीत कर्तारं विद्यान्न सुखदुःखे विजिज्ञासीत सुखदुःखयोर्विज्ञातारं विद्यान्नानन्दं रतिं प्रजातिं विजिज्ञासीतानन्दस्य रतेः प्रजातेर्विज्ञातारं विद्यान्नेत्यां विजिज्ञासीतैतारं विद्यान्न मनो विजिज्ञासीत मन्तारं विद्यात्ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिप्रज्ञं दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतं यद्धि भूतमात्रा न स्युर्न प्रज्ञामात्राः स्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युर्न भूतमात्राः स्युः॥ 8 ॥

na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyānna gandhaṃ vijijñāsīta ghrātāraṃ vidyānna rūpaṃ vijijñāsīta rūpavidaṃ vidyānna śabdaṃ vijijñāsīta śrotāraṃ vidyānnānnarasaṃ vijijñāsītānnarasavijñātāraṃ vidyānna karma vijijñāsīta kartāraṃ vidyānna sukhaduḥkhe vijijñāsīta sukhaduḥkhayorvijñātāraṃ vidyānnānandaṃ ratiṃ prajātiṃ vijijñāsītānandasya rateḥ prajātervijñātāraṃ vidyānnetyāṃ vijijñāsītaitāraṃ vidyānna mano vijijñāsīta mantāraṃ vidyāttā vā etā daśaiva bhūtamātrā adhiprajñaṃ daśa prajñāmātrā adhibhūtaṃ yaddhi bhūtamātrā na syurna prajñāmātrāḥ syuryadvā prajñāmātrā na syurna bhūtamātrāḥ syuḥ

न ह्यन्यतरतो रूपं किंचन सिद्ध्येन्नो एतन्नाना तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रा स्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणे अर्पिता एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोऽजरोऽमृतो न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कर्मणा कनीयानेष ह्येवैनं साधुकर्म कारयति तं यमन्वानुनेषत्येष एवैनमसाधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यो नुनुत्सत एष लोकपाल एष लोकाधिपतिरेष सर्वेश्वरः स म आत्मेति विद्यात्स म आत्मेति विद्यात्॥ 9 ॥

na hyanyatarato rūpaṃ kiṃcana siddhyenno etannānā tadyathā rathasyāreṣu nemirarpitā nābhāvarā arpitā evamevaitā bhūtamātrāḥ prajñāmātrā svarpitāḥ prajñāmātrāḥ prāṇe arpitā eṣa prāṇa eva prajñātmānando'jaro'mṛto na sādhunā karmaṇā bhūyānno evāsādhunā karmaṇā kanīyāneṣa hyevainaṃ sādhukarma kārayati taṃ yamanvānuneṣatyeṣa evainamasādhu karma kārayati taṃ yamebhyo lokebhyo nunutsata eṣa lokapāla eṣa lokādhipatireṣa sarveśvaraḥ sa ma ātmeti vidyātsa ma ātmeti vidyāt